Titel: De Focustherapie – Ik of … Christus

Ondertitel: een psychotherapie kritisch bekeken in het licht van de Bijbel

Auteur: drs. J.G. Hoekstra

Uitgever: Johannes Multimedia

e-mail: info@johannes-multimedia.nl

website: www.johannes-multimedia.nl

ISBN: 978 90 5798 463 1

NUR: 700

Copyright © 2012 Johannes Multimedia

Niets uit deze uigave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, internet of op welke wijze ook zonder voorafgaande toestemming van de uitgever

Voorwoord

In een tijd waar onze maatschappij een verregaande psychologisering en medicalisering kent, wordt ook het christelijke gedachtegoed beïnvloed. Er is een toenemend spanningsveld tussen enerzijds theologie en pastoraat en anderzijds psychologie en psychotherapie. De grote verdienste van dit boek is dat op grondige wijze de wortels van een therapie blootgelegd worden. Dat overstijgt de waarde van het onderzoek naar de focustherapie. Het is een voorbeeld en waarschuwing voor diegenen, die gemakshalve technieken en tools gebruiken in de hulpverlening, zonder zich ervan bewust te zijn dat het gebruik van bepaalde begrippen en gedachten ook cliënten en patiënten ongewild kan transformeren naar een on-bijbels denken. Bij de focustherapie worden op een gewetensvolle wijze door Hoekstra de wortels van de humanistische en transpersonele psychologie geanalyseerd. In een tijd waarin waarheid gezien wordt als een subjectieve interpretatie en ervaring van het individu, worden al snel de autonomie en de zelfgenoegzaamheid van de mens de centrale maatstaf. Dit in tegenstelling tot de bijbelse waarheid: ‘Niet ik, maar Christus in mij’.  Bij een bijbelse toetsing van mens- en Godsbeeld valt de focustherapie door de mand. De gevoelens van het lichaam worden de invalspoorten van geestelijke ervaringen en bewustzijn. De overlap in het new age-gedachtegoed en het occulte zijn dan onvermijdelijk. Een gemanipuleerd, ‘hoger’ bewustzijn, (auto) hypnose en zelfs demonische beïnvloeding zijn niet denkbeeldig. Terecht waarschuwt Hoekstra voor het ‘christianiseren’ van deze therapie en ander gedachtegoed in de psychologie. Het is schrikbarend hoe gemakkelijk christen-hulpverleners zich laten leiden door deze verkeerde invloeden, vaak zelfs onder het motto van ‘professionalisering’. Het boek is in die zin ook een oproep om terug te gaan naar de bijbelse ‘roots’ en het zoeken en ontwikkelen van een hulp die eigentijds is en die geleid, gebruikt en gezegend kan worden door de Heilige Geest. Niet vanuit een triomfalisme of betweterigheid, maar met een nederige houding, anderen dienend met de hulp die we zelf ontvangen hebben. Christus centraal! Daar ligt een grote opdracht voor de ontwikkeling van pastoraat in de Gemeente in samenwerking met de christenhulpverleners in de zorg.

Gerard Feller

Inleiding

Gelet op het toenemend aantal benamingen voor allerlei soorten problemen en stoornissen, kan geconcludeerd worden dat er eigenlijk nooit eerder een tijd is geweest waarin zoveel mensen - en dat in alle lagen van de samenleving en van jong tot oud - vastgelopen lijken te zijn dan wel dreigen vast te lopen in moeilijkheden van diverse aard. De hulpverlening kan de toenemende stroom van hulpzoekenden maar amper aan. Het aantal hulpverleners - van regulier tot alternatief - neemt daarom, zo lijkt het wel, hand over hand toe en zo ook het aantal therapieën. Het aantal aangeboden therapieën vanuit bijvoorbeeld de hoek van de psychotherapie lijkt welhaast gelijke tred te houden met de aanwas van nieuwe problemen.

Zeker voor de christen dienen zich hier belangrijke vragen aan. Wat is de oorzaak van het toenemend aantal problemen en stoornissen? Waar en bij wie wordt er hulp gezocht of moet er hulp gezocht worden? Heeft het pastoraat (nog) iets te bieden, of mag alleen de psychiater, psychotherapeut of psycholoog wetenschappelijk (en) bekwaam heten? Is de geboden hulp werkelijk adequaat en dus afdoende? Is er verschil tussen het alternatieve en het reguliere hulpaanbod? Lopen de grenzen in dezen niet wat vaak uitgesproken, of geruisloos dooreen?

Hoewel de doelstelling van dit boek is om een van de vele psychotherapieën, namelijk de focustherapie, kritisch tegen het bijbels licht te houden, valt er niet aan te ontkomen om niet ook in te gaan op genoemde en andere verwante vragen. Omdat dergelijke vragen bij wijze van spreken ‘het decor’ vormen van de te bespreken therapie, is het gehele eerste hoofdstuk daaraan gewijd, terwijl ze ook zijdelings in het bespreken van het feitelijke onderwerp aan de orde  kunnen komen.

Of een theoloog het recht heeft zich hierover uit te spreken zal mogelijk door de genoemde drie beroepsgroepen vanuit hun ‘kennis en bekwaamheid’ in twijfel worden getrokken, maar de intussen uit onverdachte hoek publiekelijk (terecht) geplaatste vraagtekens bij de psychoanalyse{1}, als zijnde niet wetenschappelijk en niet effectief, maken hen wellicht wat voorzichtig.

Waarom nu juist stilstaan bij de focustherapie? Omdat de beoefenaars van deze therapie, onder meer via internet, nogal aan de weg timmeren en de therapie in ons land ook onder de noemer ‘christelijk’ wordt gepresenteerd.

Juist dit laatste geeft reden tot een nader onder de loep nemen van deze therapie, zeker wanneer zij in geestelijk opzicht de nodige gevolgen kan hebben. Een en ander mag bedenkelijk genoemd worden, wanneer sommige voorstanders meer dan alleen een pleidooi voeren om de therapie op school en tot zelfs binnen de christelijke gemeente ingang te doen laten vinden. Een bedenkelijke zaak mag ook het gegeven genoemd worden dat de therapie niet perse door een erkend therapeut beoefend behoeft te worden, immers elke leek kan namelijk leren focussen. Het (zonder enige vorm van vooropleiding) volgen van een enkele zomercursus is kennelijk genoeg om je focustherapeut te mogen noemen en je als zodanig te presenteren.

Voor het kunnen beoordelen van de focustherapie wordt, nadat in het eerste hoofdstuk een decor is geschetst, in het tweede hoofdstuk in eerst stilgestaan bij de oorsprong en ontwikkeling van de focustherapie. Hierbij wordt vooral ook gekeken naar verbanden met bepaalde, eveneens in het vervolg een rol spelende theorieën en filosofieën. Natuurlijk wordt aandacht geschonken aan de grondlegger (Gendlin) en zijn directe leermeester (Rogers), terwijl tevens wordt ingegaan op de aanleiding tot het ontwikkelen van de therapie als zodanig. Aansluitend komt de inhoud van de therapie aan de orde en wordt de introductie van het focussen binnen de christelijke gemeenschap in ons land belicht, terwijl ook de waarde van het begrip ‘focustherapeut’ kort aan bod komt.

Het derde hoofdstuk behandelt de diepere wortels van de therapie. Hierbij moet in eerste instantie gedacht worden aan het gedachtegoed van de New Age, maar vervolgens ook aan diverse occulte aspecten en zaken als hypnose en mindfulness e.d. Is er sprake van een flirt van Gendlin en de focustherapie met het oosten? Een vraag die afzonderlijke aandacht verdient. De therapie wordt daarna gelegd naast (enkele) alternatieve praktijken en er wordt stilgestaan bij de vraag of er wel of geen afzonderlijke stromingen binnen de therapie bestaan. Tenslotte wordt het religieuze aspect van de focustherapie in het bijzonder aan de orde zal worden gesteld.

In het voorlaatste hoofdstuk staat de vraag centraal of de therapie wel past, dan wel passend is te krijgen binnen christelijke kaders en hoe een en ander (toch) wordt geprobeerd. Bij het in bijbels perspectief plaatsen van de focustherapie komen afzonderlijk enkele belangrijke punten aan de orde zoals bijvoorbeeld het gehanteerde en een te hanteren mensbeeld, de plaats van het ‘ik’, de ‘innerlijke criticus’, de rol van dromen en het Woord. Ook wordt, gezien wat in het voorgaande aan de orde is gekomen, gewaarschuwd voor met name de geestelijke risico’s en zal aansluitend worden stilgestaan bij de desalniettemin ondernomen pogingen om de therapie ingang te doen krijgen binnen onder meer school en kerk. Tot slot wordt een poging gedaan de therapie op haar wetenschappelijk merites te beoordelen.

De mogelijke zin en (meer)waarde van het pastoraat krijgt, na een naast en tegenover elkaar plaatsen van de vier p’s  (te weten de psychiatrie, psychotherapie, psychologie en pastoraat) in het vijfde en laatste hoofdstuk gepaste aandacht. Tevens wordt uitdrukkelijk stilgestaan bij de vraag wat bijbels is en wordt tegen de tot dusver behandelde stof het begrip ‘waarheid’ belicht en eindigt het hoofdstuk met een evaluatie en slotconclusie.

De in het begin van deze inleiding gestelde vragen - en wat daarmee samenhangt - komen, indien noodzakelijk en gewenst, in de gegeven hoofdstukken mogelijk zijdelings aan de orde.

Er is geprobeerd zo zorgvuldig mogelijk te werk te gaan om het boek toegankelijk te maken voor een zo breed mogelijk publiek en tegelijk voldoende licht te laten vallen over een, zeker voor de christen, twijfelachtige therapie. De eerlijkheid gebiedt aan te geven dat de weerbarstigheid en de complexiteit van het onderwerp niet altijd toelieten het een en ander eenvoudig weer te geven. Soms wordt van de lezer dan ook een doorbijten gevraagd. Hoewel een notenapparaat de gemiddelde lezer veelal afschrikt, is er toch bewust voor gekozen deze bij te voegen. Het uitgebreide notenapparaat is allerminst bedoeld om indruk te maken, maar om wat in de tekst beweerd is voldoende te onderbouwen en de nieuwsgierige lezer met het oog op verdere studie tegemoet te komen. Daarnaast zijn een begrippenlijst, een literatuurlijst een lijst met internetbronnen en een verklarende woordenlijst toegevoegd.

Aanhalingen uit en verwijzingen naar de Bijbel betreffen de NBG-vertaling van 1951.

Emmeloord, januari 2012.

Begrippenlijst

AJO = American Journal of Orthopsychiatry

CWSDNT = The Complete Word Study Dictionary - New Testament (KJV), AMG Publishers, Chattanooga, Tennessee

CWSDOT = The Complete Word Study Dictionary - Old Testament (KJV), AMG Publishers, Chattanooga, Tennessee

EDWJ = Every Day With Jesus, Daily devotional; CWR, Waverley House, Waverley Lane, Farnham, Surrey

e.v. = en volgend

HSV = Herziening van de Statenvertaling

IFS = Internal Family Systems (Therapy)

JPPP = Journal of Pedagogy, Pluralism, and Practice

JTP = Journal of Transpersonal Psychology

KDC = C.F. Keil and F. Delitzsch, Commentary on the Old Testament, Vol.I-X, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan

KV = Korte verklaring der Heilige Schrift, Kok, Kampen

MSJ = The Master’s Seminary Journal, publication of the faculty of The Master's Seminary, Sun Valley, California

NBG = Bijbelvertaling van 1951

NICNT = The New International Commentary On The New Testament, Wm.B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan

p. = pagina

Nr. = nummer

SV = Statenvertaling

TDNT = Gerhard Kittel (edited by), Theological Dictionary of the New Testament, Vol.I-X, Wm. B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, Michigan

V = volgend

Vv = volgende verzen

Vol. = volume

1. Problemen en hulp

1.1 Talloze psychische problemen en stoornissen

Ondanks de zich op allerlei terreinen manifesterende vooruitgang op medisch, technisch, sociaal en economisch gebied etc. lijkt het de mens echter maar niet te lukken het leven minder gecompliceerd en dus aangenamer te maken. Integendeel, het heeft er de schijn van dat hoe meer vooruitgang de mens boekt, des te gecompliceerder het leven in velerlei opzicht wordt en des te meer dit vervolgens tot lichamelijke ongemakken en geestelijke onrust leidt. Is er ooit eerder een tijd geweest waarin zoveel gesproken wordt van en over psychische problemen en stoornissen van diverse aard? Het aantal mensen dat een beroep doet op hulpverlening in het algemeen en psychologische hulpverlening in het bijzonder is in de afgelopen jaren fors toegenomen en nog steeds valt een stijgende trend waar te nemen. Vooral psychische klachten van allerlei aard nemen aanzienlijk toe, zowel bij oud als bij jong. Stress is een al te bekend fenomeen geworden, terwijl begrippen als burn-out en het chronisch vermoeidheidssyndroom{2} intussen algemeen ingeburgerd lijken te zijn. Je kunt je bijna gaan afvragen wie er nog niet is geconfronteerd met het verschijnsel van depressiviteit.

Steeds meer mensen raken direct of indirect bekend met een van de vele soorten psychische problemen, terwijl de gemiddelde leek zich, met name dankzij internet, al meer kennis eigen maakt van de specifieke kenmerken en gevolgen van dit alles. Begrippen als fobie, fobisch, syndroom, manisch, psychose, psychotisch en stoornis behoren inmiddels bijna tot het gangbare vocabulaire van heel veel mensen.

Intussen lijkt het scala aan specifieke stoornissen (van simpele faalangst tot angststoornissen waarvan alleen daar al weer verschillende soorten zijn met erg wisselende uitingsvormen) gestaag te groeien. Als voorbeelden zijn te noemen de paniekstoornis, de verschillende fobieën, de obsessief-compulsieve stoornis en gegeneraliseerde angststoornis, de chronische onrust etc. Dan zijn er nog - vooral onder jongeren - de vele vormen van persoonlijkheidsstoornissen waarvan vroeger geen of nauwelijks sprake was. Nog maar enkele jaren geleden was bijvoorbeeld het gebruik van het label autisme een zeldzaamheid, nu is het een etiket dat vooral menig kind wat gemakkelijk opgeplakt lijkt te kunnen krijgen. Ook wordt steeds gemakkelijker omgegaan met het ‘onderkennen’ van het syndroom van Asperger.

Was ADHD aanvankelijk een nieuw fenomeen om een bepaald type probleemkind te duiden, intussen is dit in alle lagen van de samenleving door en door bekende begrip al lang niet meer voldoende om een ontwikkelingsstoornis te verklaren. Bovendien blijkt deze stoornis niet alleen bij het kind voor te komen. Er zijn zelfs behandelende artsen die bijna gretig ook pa en ma, de rest van het gezin tot soms zelfs opa en oma als zodanig diagnosticeren, terwijl de familie zelf er soms op uit lijkt te zijn als zodanig te ‘mogen’ worden aangemerkt. Menigeen benoemt zichzelf soms bijkans trots als behept met ADHD.

Het zogeheten ‘probleemkind’ kan variaties in ontwikkelingsstoornissen vertonen. Zo wordt er door deskundigen onderscheid gemaakt tussen een enkelvoudige ontwikkelingsstoornis en een meervoudige ontwikkelingsstoornis. Als voorbeelden van een enkelvoudige ontwikkelingsstoornis worden ADHD en ADD gezien. Beide worden beschouwd als directe familie van de steeds vaker geconstateerde meervoudige ontwikkelingsstoornis PDD-NOS. Ook autisme valt onder deze laatste noemer. Autisme en PDD-NOS worden gerekend tot de meest voorkomende psychologische stoornissen die bij kinderen worden aangetroffen. Een betrekkelijk nieuwe naam in het rijtje van gedragsstoornissen, en voor veel mensen nog een vaag begrip, is ODD en daarnaast is ook CD te noemen. En zijn we er dan? Nee, er zijn nog meer stoornissen te noemen.

Er wordt voor het categoriseren van de stoornissen wel gebruik gemaakt van het idee van een ‘glijdende schaal’ waarop vervolgens al of niet aanwezige symptomen worden afgezet, naast aard en zwaarte ervan en hun eventuele onderlinge interactie. Zo bevinden kinderen met meervoudige ontwikkelingsstoornissen als bijvoorbeeld autisme zich aan de ene kant van de genoemde schaal, terwijl aan de andere kant zich kinderen bevinden met enkelvoudige, bijzondere of meervoudige ontwikkelingsstoornissen van mildere aard. Tussen die beide uitersten vind je kinderen met ontwikkelingsstoornissen die worden benoemd met het begrip PDD-NOS.{3}

Hoe wijd verbreid problemen en stoornissen inmiddels schijnen te zijn, wordt pijnlijk duidelijk uit een site van een universiteit in het oosten van ons land die, om studenten met een dergelijke problematiek tegemoet te komen, een voorlichtende pagina heeft opgenomen met doorlink-mogelijkheden voor nadere informatie en hulpinstanties. Daarnaast geeft de instelling een korte duiding van verschillende soorten van problemen en stoornissen en advies over de aanpak ervan in het kader van het studieproces.

Kortom, talloze psychische problemen en stoornissen trekken sporen in het leven van vele mensen, van jongeren zowel als van ouderen.

1.2 Oorzaken van psychische problemen en stoornissen

Alle psychische problemen en stoornissen hebben natuurlijk een oorzaak. Grofweg kan gesteld worden dat biologische (ofwel lichamelijke), sociale, psychische en geestelijke factoren bij het ontstaan er van een rol kunnen spelen.

De oorzaken van bijvoorbeeld stress kunnen vele zijn, van te grote werkdruk tot en met problemen op bijvoorbeeld relationeel vlak. Maar ook woon- en leefomstandigheden of financiële en materiële zaken en traumatische ervaringen kunnen een bron van stress zijn. Vaak is stress werkgerelateerd. Ook kan stress te maken hebben met de persoon zelf en zijn de oorzaken individueel verschillend. Dikwijls spelen schaamte en schuldgevoel hierbij een rol. Gezonde stress is goed, het maakt alert en geconcentreerd en leidt tot prestatie, maar te veel stress kan leiden tot spanningsklachten die zich kunnen vertalen in bijvoorbeeld overspannenheid of een burn-out.

Een burn-out kenmerkt zich vooral door extreme vermoeidheid, emotionele uitputting, toenemende moeite met het werk en een gevoel van persoonlijk falen. Ook is er sprake van een fikse verstoring van de energiebalans. Het evenwicht tussen eisen en mogelijkheden lijkt volkomen zoek. Uitputting is hierbij een veelzeggend en passend begrip. Het triggerpunt kan ook hier divers zijn. Een onverwerkte traumatische ervaring tot en met een karaktereigenschap als perfectionisme, of een overspannen idealisme en loyaliteit, kunnen de aanleiding zijn van een burn-out. Daarnaast kan de voortdurend gevoelde confrontatie met een onoplosbare problematiek, bijvoorbeeld een concreet gebrek aan collegiale ondersteuning, het ontbreken van waardering, een frustrerend ervaren van de werkomstandigheid, of gewoon werk- en tijdsdruk de aanleiding zijn. Ook kan de aanzet te vinden zijn in problemen in de directe leefsfeer. Dergelijke omstandigheden kunnen ook leiden tot het veel en steeds meer voorkomende fenomeen van depressie.

Onderzoek naar de oorzaken van depressies toont aan dat ook deze voor ieder anders kunnen zijn. Veelal is er een duidelijke aanleiding, maar dit hoeft niet altijd zo te zijn. Zoals bij de meeste psychische problemen vinden depressies meestal hun oorzaak in stressvolle gebeurtenissen en/of sociale omstandigheden. Gedacht kan worden aan bijvoorbeeld een onverwerkt verleden, geestelijk of lichamelijk misbruik en/of mishandeling, een ingrijpende gebeurtenis als een ernstige ziekte en/of verliesverwerking na een sterfgeval in de directe omgeving. Eveneens kunnen relationele spanningen in de gezins- of huwelijkssfeer, echtscheiding, andersoortige relatieproblemen in bijvoorbeeld studie- of werkkring, ontslag tot en met het simpelweg niet goed in staat zijn om persoonlijke problemen op te lossen, een aanleiding zijn. Hoewel wordt aangenomen dat depressies slechts weinig voorkomen bij lichamelijke ziekten, zijn er aandoeningen waarbij dit echter wel het geval kan zijn. In medische kring wordt dan gedacht aan bijvoorbeeld ziekten van de schildklier en van de bijnierschors. Omgekeerd schijnt het zo te zijn dat sommige psychische problemen wel kunnen leiden tot lichamelijke klachten. Niet uitgesloten wordt dat ook bepaalde medicaties depressies kunnen veroorzaken. Dit zou kunnen voorkomen bij bijvoorbeeld het gebruik van middelen tegen hoge bloeddruk en hormoonpreparaten. Daarnaast schijnen hormonale veranderingen van invloed te zijn, denk bijvoorbeeld aan de postnatale depressie. Vrouwen schijnen dan ook door hormonale factoren meer kans te hebben om aan een depressie te lijden dan mannen. Ook zouden zelfs genetische factoren een rol kunnen spelen. Een depressie kent verschillende gezichten. Zo kan er worden gesproken van een milde depressie tot en met een ernstige depressie. Bij de laatste vorm kunnen we denken aan manische depressiviteit of vormen waarbij zich, evenals bij manieën, soms zelfs psychotische kenmerken voordoen zoals wanen en hallucinaties.

Dit brengt ons bij het fenomeen van de psychose. Behalve dat, zoals zojuist aangegeven, psychotische verschijnselen zich kunnen voordoen als neveneffect bij een depressie of manische depressiviteit, is de oorzaak van de psychose niet altijd bekend. Soms kan die evenwel gelegen zijn in een ziekte met koorts of een ziekte van de schildklier, het gebruik van drugs of een vergiftiging. Wetenschappelijk onderzoek doet veronderstellen dat een erfelijke aanleg een rol kan spelen. Dit zou bijvoorbeeld gelden voor schizofrenie. Volledige duidelijkheid schijnt vooralsnog te ontbreken.{4} Hoewel aan al de psychische problemen dus verschillende oorzaken ten grondslag kunnen liggen, is er een oorzaak die niet dan wel nauwelijks aan bod komt, maar wel degelijk aandacht verdient.

In het bijzonder de christen wordt er vanuit de Bijbel namelijk bij bepaald dat door de zondeval de mens geconfronteerd wordt met de gebrokenheid van de schepping. Het resultaat van deze val is dat de mens met de gevolgen van zijn foute keuze wordt geconfronteerd in niet alleen ziekte tot en met dood, maar juist ook in het daardoor verbroken contact met God. Volgens de bijbelse gegevens heeft het ‘Ik’ de plek ingenomen die God toebehoort met als gevolg dat er nog steeds verkeerde keuzes gemaakt worden met de daaraan verbonden consequenties, waaronder problemen van velerlei aard – onder meer psychische. Daarnaast speelt de invloed van het rijk der duisternis als gevolg van de zondeval vanaf dat ogenblik tot op heden een dusdanige rol, dat er in sommige situaties, die zich als uitdrukkelijke psychische problemen voordoen, sprake zou kunnen zijn van tenminste demonische beïnvloeding of storing tot zelfs gebondenheid toe. Volgens Gods Woord leidt zonde tot (geestelijke) duisternis, maar het zich ook nog eens bewust inlaten met de werken van de duisternis (het occulte{5}) leidt ongetwijfeld tot een dergelijke gebondenheid of zelfs erger, hetgeen zich vaak manifesteert in psychische problemen van diverse, soms zeer ernstige aard. Hoewel uiterste zorgvuldigheid en geestelijk onderscheidingsvermogen hier vereist zijn, zal in het zoeken naar oorzaken van psychische problemen van welke aard ook een en ander serieus moeten worden meegenomen.{6} Vele van de genoemde oorzaken vallen immers onder de noemer van het kiezen voor zichzelf, of in ieder geval onder de noemer van bewuste of onbewuste verkeerde keuzes, waarvan sommige als uitgesproken zonde zijn te bestempelen en soms zelfs simpelweg onder de noemer duisternis vallen. Voor wie zich christen noemt, zal het hieraan voorbij gaan en hiermee niet rekening houden uiteindelijk niet tot het gewenste herstel leiden.

Dan zijn er nog de vele stoornissen waarvan de meeste zich tegenwoordig vooral schijnen voor te doen bij jongeren. Evenals bij de veelsoortige psychische klachten met veelal eigen specifieke kenmerken en gevolgen, kan ook hier doorgaans uitgegaan worden van persoonlijke problemen als oorzaak. Veelal leiden dergelijke stoornissen weer tot sociale problemen. Dit laatste zien we met name ook bij het zogeheten ‘probleemkind’ met een ontwikkelingsstoornis. Als het gaat om de oorza(a)k(en) van ontwikkelingsstoornissen, wordt wel verondersteld dat deze waarschijnlijk het gevolg zijn van een klein genetisch of biochemisch probleem in de hersenen. Dit probleem zou mogelijk zijn ontstaan tijdens de ontwikkeling van de hersenen in de periode van de zwangerschap. Vooral ten aanzien van ADHD wordt dit aangenomen. Overmatig alcoholgebruik door de vader vóór, of de moeder vóór of tijdens de zwangerschap wordt ook als mogelijke oorzaak aangemerkt.{7} Er wordt onderzoek gedaan naar de zowel rol van smaakversterkers, kleurstoffen en conserveringsmiddelen als naar de invloed van bepaalde vaccinaties. Ook de steeds gecompliceerder en veeleisender wordende maatschappij trekt hier, meer dan waarschijnlijk, haar sporen. Wanneer dit laatste invloed heeft op de ontwikkeling van een kind, mag ook het effect van een traumatische ervaring (van welke aard ook) binnen het gezin niet worden uitgesloten. Vooral kinderen uit eenoudergezinnen blijken maar al te vaak ontwikkelingsstoornissen te ontwikkelen. In het kader van de oorza(a)k(en) wordt (soms) van ‘professionele’ zijde ook gewezen op mogelijk bestaande problemen bij de uitwisseling van informatie tussen de twee hersenhelften. De linker hersenhelft, die door aanhangers van deze visie als meestal dominante en als de logische hersenhelft wordt beschouwd, speelt een belangrijke rol in het richten van de aandacht. Dit richten van de aandacht is juist één van de grote problemen bij bijvoorbeeld ADHD. Er wordt door verdedigers van deze theorie wel verondersteld, dat bij sommige gevallen van autisme en PDD-NOS de linker hersenhelft minder actief is, wat op zijn beurt gevolgen in reactie zou hebben. De laatstgenoemde visie wordt echter vooral gepropageerd door aanhangers of sympathisanten van het voor een christen te verwerpen New Age-gedachtegoed. Overtuigend wetenschappelijk bewijs ontbreekt hier. Met dit soort ideeën begeeft men zich dan ook op gevaarlijk en occult terrein.

Volledige zekerheid met betrekking tot de (mogelijke) oorza(a)k(en) van de ontwikkelingsstoornissen is er niet, en evenmin kan er zelfs in alle gevallen met absolute zekerheid een juiste diagnose worden gesteld en dus aan het probleem de juiste naam worden gegeven. Gelet op sommige gedragsuitingen moet voor de christen ook hier de mogelijkheid van de invloed van de duisternis tot zelfs concrete gebondenheid niet worden uitgesloten. Bovendien komen veel kinderen tegenwoordig gemakkelijk in aanraking met occulte zaken via televisie, computerspelletjes en leesboeken etc., wat op zich het gedrag zodanig duidelijk negatief kan beïnvloeden dat een of andere ontwikkelingsstoornis zich kan ‘openbaren’.

Ook ten aanzien van eetstoornissen als anorexia en boulimia en verder niet genoemde vormen van stoornissen kunnen oorzaken aangedragen worden die hiervoor ook bij de psychische problemen en de ontwikkelingsstoornissen hiervoor al zijn genoemd. Een eventuele geestelijke dimensie moet ook hierbij niet worden uitgesloten.

1.3 Hulpverlening

Als het gaat om psychische problemen en stoornissen, vooral klachten die het leven op een onaangename manier beïnvloeden en die niet (altijd) direct van medische aard zijn, hebben mensen nog steeds een grote verwachting van de psychologie en de psychotherapie. Dit schijnt in mindere mate te gelden ten aanzien van de psychiatrie. Debet hieraan is wellicht (nog steeds) de angst om al snel door de buitenwereld als ‘patiënt’ gelabeld en gestigmatiseerd te worden en misschien ook het (door de beroepsgroep zelf niet altijd positief bepaalde) imago van de psychiatrie op zich. Ook in christelijke kring is er veelal een hoog gespannen verwachting ten aanzien van de door de psycholoog en de psychotherapeut geboden hulp. Hulp die zich in een dusdanig aantal therapievormen vertaalt, dat het aantal therapieën welhaast gelijke tred lijkt te houden met de steeds maar toenemende hoeveelheid aan benamingen van problemen. Mills stelt dat het binnen de psychologie één grote chaos is, ‘[e]r zijn even zoveel technieken, methodes en theorieën in omloop als er onderzoekers en therapeuten zijn’.{8} Drozd en Goldfried geven aan dat er meer dan 250 soorten therapierichtingen of scholen zijn{9} en ook Nanninga spreekt over eenzelfde getal{10}, terwijl Jurg het getal nog hoger schat.{11} Het wordt daardoor voor de ‘patiënt’ steeds moeilijker om door de bomen nog het bos te blijven zien.

Zoals eerder aangegeven neemt het aantal mensen dat op de psychologische hulpverlening een beroep doet sterk toe. Ankerberg en Weldon stellen terecht de vraag of de wereld er daardoor wel beter op wordt, terwijl zij erop wijzen dat in alle voorgaande eeuwen van de geschiedenis de mensen een schijnbaar bevredigend leven hebben geleid zonder een beroep te kunnen doen op dit soort hulpverlening.{12} Vroeger vervulde vooral de kerk een belangrijke rol in de opvang en begeleiding van moeilijkheden en probleemsituaties. Daarnaast leek het aantal problemen heel wat minder groot dan tegenwoordig. In steeds meer sectoren van het maatschappelijk leven lijkt de psychologie terrein te winnen en wordt gebruik gemaakt van haar schijnbaar onmisbare expertise. Op vele terreinen presenteert de psychologie zich dan inmiddels ook als deskundig: van het onderwijs tot en met de werkplek. Wat het onderwijs aangaat, kan immers de psychologie een inbreng leveren in de benadering en aanpak van de veelsoortige en steeds meer voorkomende ontwikkelingsstoornissen en vervolgens de nodige input leveren rond leerstoornissen en onderwijskundige motivatie tot en met het helpen van het vaststellen van het belang van de onderwijsorganisatie op zich. Menig zichzelf respecterend bedrijf en instelling trekt zelf een psycholoog aan, of maakt in elk geval gebruik van hun diensten.

Geen sollicitant ontkomt tegenwoordig haast meer aan een psychologisch onderzoek of assessment. Het bedrijf of de instelling hoopt op deze wijze niet alleen zicht te krijgen op iemands kennis, capaciteiten, vaardigheden en karaktereigenschappen, maar hoopt daarmee tevens mogelijk te verwachten problemen - in de ruimste zin van het woord - in te kunnen schatten en niet in de laatste plaats te voorkomen. Immers, een groot percentage van de psychische problematiek is werk-gerelateerd.

Niet alleen op seculier terrein zien we dergelijke ontwikkelingen, ook in de christelijke wereld wordt steeds vaker van de hulp van de psychologie gebruik gemaakt (terwijl anderzijds vanuit de psychologische hulpverlening soms zelfs concreet wordt gestreefd naar een vorm van partnerschap{13}). Zo maakt een christelijke organisatie in een sollicitatieoproep soms melding van een psychologisch onderzoek als noodzakelijk onderdeel van een sollicitatieprocedure. Soms deinst zelfs een kerkgemeenschap niet terug voor een dergelijk onderzoek als onderdeel van de beroepingsprocedure voor de vacature van voorganger.{14} Is daarom, zeker voor de christen, vandaag de vraag niet gerechtvaardigd of in brede christelijke kring niet te snel en te kritiekloos het gedachtegoed van de moderne psychologie wordt omarmd, terwijl er zeker kritische vragen bij de psychologie als zodanig zijn te stellen. Hoewel het bestuderen van de menselijke psyche en persoonlijkheid op zich waardevol en goed is, moet een en ander niet leiden tot een overschatten van de resultaten, laat staan van een hoger schatten dan wat Gods Woord in dezen aanreikt. In het slothoofdstuk wordt op dit aspect nader ingegaan.

Naast het feit dat men zich kan afvragen of in deze tijd niet veel te snel en te vaak persoonlijke moeilijkheden tot probleem of stoornis worden benoemd, lijkt er een ongezond accent op het menselijk welzijn te worden gelegd waarbij vooral het eigen ‘Ik’ eenzijdig positief wordt benadrukt. Voor een bijbels mensbeeld is - zelfs onder christenen - nog nauwelijks meer ruimte en ook met de realiteit en impact van de zondeval wordt nog nauwelijks tot helemaal niet meer rekening gehouden. De rol van de kerk bij counseling wordt steeds kleiner of verpsychologiseert dusdanig, dat van zuiver bijbels pastoraat niet echt meer kan worden gesproken. Deze ontwikkeling van verpsychologiseren, vertaalt zich inmiddels zelfs tot in de verkondiging. In de prediking wordt niet of nauwelijks nog het zondaar zijn van de mens en de gebroken relatie met God als eerste oorzaak van de menselijke nood en problemen en de oplossing daarvoor dankzij het offer van de gekruisigde Christus benadrukt. Het accent ligt tegenwoordig voornamelijk op de zogeheten nood van de mens - die ‘natuurlijk’ buiten diens schuld om is ontstaan - en op Gods begrip en op vooral Diens onvoorwaardelijke en grenzeloze liefde voor de mens. Het begint er al meer op te lijken dat binnen de gemeente van Christus God en diens Woord niet meer voldoende zijn om de mens in zijn problematiek adequaat te kunnen helpen.{15} Zelfs wordt de Bijbel steeds meer ondergeschikt gemaakt aan seculiere kennisbronnen.{16} De vraag die zich onherroepelijk opdringt, is: waar kan de christen voor hulp bij psychologische problemen en stoornissen (nog) terecht?

Wanneer het gaat om het weidse scala aan psychische problemen mag en moet je als christen allereerst en bovenal rekenen op God. Dat is een niet te vergeten gegeven als het gaat om de eerder genoemde geestelijke dimensie(s) in een dergelijke problematiek. Ook als het gaat om het probleemkind mogen en moeten christelijke opvoeders in het algemeen en christenouders in het bijzonder rekenen op Hem. Dit hoeft echter allerminst het inroepen van professionele hulp uit te sluiten.  Zorgvuldigheid is daarbij zowel van belang ten aanzien van een te stellen diagnose en te volgen therapie en te geven medicatie, als ook ten aanzien van de geboden hulp op zich. Daarbij maakt het niet uit of die hulp nu komt van een (kinder)therapeut, psycholoog of psychotherapeut e.d. die men zelf benadert, of via of in samenspel met de onderwijsinstelling. Wenselijk is in elk geval dat een en ander duidelijk vanuit christelijk perspectief wordt ingevuld en getoetst. Er moet namelijk helaas geconstateerd worden, dat veel vormen van therapie zich qua oorsprong of uiting niet laten verenigen met het christelijk geloof, met als gevolg dat de confident, het kind (én ouder) eerder dieper in de problemen komen.{17} De meeste vormen van therapie, ook als het gaat om de problematiek van ontwikkelingsstoornissen, laten niet alleen God buiten beschouwing maar accentueren louter ‘het zelf’. Daarbij gaan veel therapieën - zelfs onder de noemer wetenschappelijk - ook nog eens terug op oosterse, zelfs occulte bronnen.{18} Intussen investeren te veel christenen hun geloof liever in bijvoorbeeld de psycholoog, psychotherapeut en psychiater, dan in een pastorale benadering vanuit God en Zijn Woord. Selwyn Hughes constateert terecht dat genoemde hulpverleners de mens wel uit elkaar weten te halen, maar vaak niet weer in elkaar weten te zetten, in elk geval niet op een hoger plan weten te brengen? Ze weten wel wat demonteren is, maar veelal niet wat assembleren is.{19} Een christelijk herijken van de hulpverlening zou dan ook een goede zaak zijn.

1.4 Professioneel en/of wetenschappelijk?

Herijken van de hulpverlening zou waarschijnlijk zondermeer geen overbodige luxe zijn, zeker niet wanneer geconstateerd moet worden dat deze hulp lang niet altijd even doorzichtig is. De reden hiervoor is allereerst gelegen in het feit dat het begrip ‘therapeut’ een niet-beschermd beroep is. Iedereen die een therapie toepast, mag zich namelijk therapeut noemen. De benaming ‘therapeut’ wordt gewoonlijk als collectief gebruikt voor hen die professioneel een behandelmethode/therapie toepassen met als gehoopt eindresultaat de genezing van lichamelijke en/of geestelijke problemen. Het begrip therapeut is dan ook geen kwaliteits- of garantiewaarmerk op zich. Zelfs het begrip ‘psycholoog’ is in ons land een niet bijvoorbaat beschermde benaming. Ieder geen universitaire psychologiestudie heeft gevolgd, mag psycholoog noemen. Dit geldt echter niet voor het begrip psychotherapeut, want hier gaat het om een duidelijk beschermde titel die pas gebruikt mag worden na een erkende opleiding, volgend op bijvoorbeeld een studie medicijnen, psychologie, pedagogiek of maatschappelijk werk. Om ten aanzien van hun geboden diensten bij het publiek vertrouwen te wekken, maken veel hulpverleners in onder meer hun advertenties melding van het feit dat zij zijn ingeschreven in een register, of zijn aangesloten bij bijvoorbeeld een beroepsvereniging. De zogenaamde BIG-registratie{20} is evenwel een wettelijke verplichting ter bescherming van de beroepstitel en verleent als zodanig duidelijkheid over de bevoegdheid van een zorgverlener, die met een dergelijke registratie onder meer onder het tuchtrecht valt.{21} Hoewel de registratie een bevestiging inhoudt van de vakbekwaamheid en aan de inschrijving rechten en plichten zijn verbonden, is het ingeschreven zijn op zich geen sluitende kwaliteitswaarborg. In nog mindere mate geldt dit voor het aangesloten zijn bij een beroepsvereniging. Ook al wordt vaak vermeld dat bijvoorbeeld door middel van visitaties bij de aangesloten leden de vinger aan de pols wordt gehouden en wordt gekeken of men zich aan de opgestelde kwaliteitscriteria houdt en dat een confident zich bij eventuele klachten tot de betreffende beroepsvereniging kan wenden, de betrouwbaarheid en kwaliteit van de aangesloten hulpverlener kan hiermee echter niet absoluut worden gegarandeerd. De beroepsverenigingen waarnaar het meest wordt verwezen, zijn het NIP{22}, het NVPA{23} en de CVPPP.{24}

Bij een tweetal van deze beroepsverenigingen moet zeker vanuit christelijk oogpunt een kritische kanttekening worden geplaatst. Zo geeft de NVPA met de Griekse uitspraak  Endukeoos Exoikein, wat betekent: Met liefde openen wat toegemetseld was{25}, naar eigen zeggen ‘goed aan’, wat met ‘het werken vanuit een zingevingsdimensie’ wordt verstaan, terwijl zij aansluitend vanuit deze Griekse gedachte aangeeft, dat de kern van de zoektocht naar de zingeving duidelijk wordt gemaakt door een oude Hindoe-legende.{26} Kunnen een wedergeboren christen-hulpverlener en christen-confident ooit hiermee instemmen? Roept vervolgens het voorleggen aan potentiële leden van het idee voor het in leven roepen van de CVPPP op nota bene de vijftigste sterfdag van Freud  (23 september 1989) al vragen op, uiterst bedenkelijk is zeker haar nogal elitaire, bijna discriminerend te noemen houding ten opzichte van het lidmaatschap. Deze beroepsvereniging is naar eigen zeggen vanwege ‘de nadruk op het wetenschappelijke en professionele gehalte van de vereniging’ niet toegankelijk voor hbo-ers, met hen zou ‘het wetenschappelijk gehalte onder druk komen te staan’. Ook is er geen ruimte voor pastores (of zij moeten behalve in de theologie ook in de psychologie universitair zijn afgestudeerd).

Een en ander brengt ons concreter bij de vraag naar het ‘professionele en wetenschappelijk gehalte’ van de hulpverleners en de door hen geboden hulp.  Met het oog hierop moet het op zijn minst opvallend genoemd worden dat de genoten opleiding(en) van de betreffende therapeut(en) allesbehalve waardevrij is (zijn). Met name de universitaire opleiding wordt eenzijdig bepaald door een vooral evolutionistische en veelal materialistische en humanistische visie, terwijl God en geloof geen enkele rol spelen of enige aandacht krijgen. Er wordt allerminst gerekend met een mogelijk bijbels wereld- en mensbeeld. Een en ander is zeker van invloed op zowel de benadering van de mens met zijn problemen als op de behandelmethoden. Het gebruik van het predicaat ‘wetenschappelijk’ door een christelijke beroepsvereniging als de CVPPP mag dan ook zeker van vraagtekens worden voorzien. Wat wordt er onder wetenschappelijk verstaan, gelet op een studie met de geschetste vooroordelen? Is een dergelijke vorm van hulpverlening wel als zodanig te kwalificeren? Is daarenboven niet juist een zuivere visie in de christelijke hulpverlening, dat wil zeggen een visie op mens en wereld vanuit Gods Woord, van doorslaggevend belang voor een adequate hulpverlening? Kwam de vraag naar de wetenschappelijke merites onlangs expliciet (en terecht) aan de orde rond de beoordeling van de psychoanalyse, steeds meer wordt - zelfs vanuit de eigen beroepskring, en door niet de eerste de beste - het wetenschappelijk gehalte van de psychologie en de psychotherapie, als ook de effectiviteit van de laatste, in twijfel getrokken. Zo geeft de psycholoog Gary Collins terecht toe dat het moeilijk is om emoties, gedrag etc. als ook het effect van psychotherapie zuiver wetenschappelijk te meten en te bestuderen.{27} De welbekende christen-psycholoog dr. Larry Crabb durft zelfs te zeggen dat psychologie niet als wetenschap gekwalificeerd kan worden.{28} Wat de psychotherapie aangaat, stelt de emeritus-hoogleraar psychiatrie (aan de State University van New York) Thomas Szasz dat het bij de psychotherapie eerder gaat om een religie dan om een wetenschap en dan gaat het volgens hem ook nog om een nep-religie, die er op uit is de echte religie te vernietigen.{29} Dat het bij de psychotherapie eerder om een religie gaat dan om een toegepaste wetenschap wordt eveneens onderstreept door de psychiater Jerome Frank.{30} De Nobelprijswinnaar en natuurkundige Richard Feynman laat weten dat het hier niet gaat om een wetenschap, maar dat een en ander eerder in de buurt komt bij de praktijk van de toverdokter.{31} Lawrence LeShan, psycholoog (en zelfs parapsycholoog!) en (nota bene) voormalig president van de Association for Humanistic Psychology, gaat nog een stapje verder als hij zegt dat psychotherapie in de toekomst bekend zal staan als het grootste bedrog van de twintigste eeuw.{32} De psychiater Arthur Shapiro, vooral bekend om zijn bijdragen aan een beter begrip van het ‘Gilles de la Tourette-syndroom’, benoemde de talloze psychotherapieën als loten van de psychoanalyse, samen met de psychoanalyse als het meest gebruikte placebo van deze tijd.{33}  Enkele vooraanstaande onderzoekers op het terrein van de resultaten van de psychotherapie verklaarden jaren geleden al dat de dringende publieke vraag of de psychotherapie werkt, onbeantwoord blijft.{34} Sterker nog, toen al werd van verschillende kanten gesproken over de mogelijk negatieve effecten van deze therapie.{35}

Na deze voor zich sprekende gegevens moet hier ook gewezen worden op een ander bedenkelijk aspect dat zeker niet een pleidooi inhoudt voor het wetenschappelijke en professionele karakter van deze beroepsgroep van hulpverleners. De christen wordt namelijk bovendien geconfronteerd met het occulte in zowel de opleiding als in het merendeel van de toegepaste therapieën. We behoeven, wat de therapieën betreft, maar te denken aan overduidelijke voorbeelden als een hypnotherapie, regressietherapie, haptonomie (haptotherapie), rebirthing en de vele (andere) ‘alternatieve’ therapieën. Ook de focustherapie moet als besmet worden aangemerkt. Van meerdere ‘leermeesters’ en ‘voorbeelden’ vanuit de genoemde beroepsgroepen is bekend dat zij zich bewust met  de duisternis hebben ingelaten en/of inlaten. Wat te denken van Freud en Jung, maar  ook van de waarschijnlijke ‘vader’ van de focustherapie, Carl Rogers, naast nog vele anderen? Wie besluit hulp te zoeken bij een psycholoog of (psycho)therapeut moet zich niet zomaar laten intimideren door het gebruikte vakjargon en evenmin door het eventuele recht medicatie te mogen voorschrijven. Het rekening houden met de gegeven kanttekeningen zou een goede zaak zijn.

1.4.1. Het woud van therapieën

Wie besloten heeft om in therapie te gaan, zal uiteindelijk een keuze moeten maken uit het indrukwekkende aanbod van veelal met elkaar concurrerende en elkaar zelfs tegensprekende therapieën met daarbij een veelvoud aan ook nog eens niet altijd overeenstemmende technieken.{36} Vaak wordt gekeken naar welke therapie het best bij iemand en diens situatie past. In de praktijk komt dit vaak neer op die therapie, waarmee de cliënt toevallig in aanraking is gekomen, of die door een (huis)arts of een willekeurig iemand is geadviseerd. Grote vraag is en blijft: welke therapie is nu de beste?

Het klinkt niet bepaald vertrouwenwekkend wanneer er bijvoorbeeld wordt gezegd dat ‘een groot deel van de traditionele psychotherapie als alternatieve geneeskunde moet worden beschouwd’.{37} Onwillekeurig doet dit denken aan wat de psycholoog Max Lauteslager schreef: ‘We kennen allemaal de enthousiaste verhalen van therapeuten, medicijnmannen, piskijkers, astrologen, homeopaten, iriscopisten, Jomanda en andere kwakzalvers over hun eigen kunsten, het succes van hun ‘therapie’ of de precisie van hun voorspellingen. Erger nog: velen van ons geloven hen.’{38} Nu kan er natuurlijk gekeken worden naar het effect, het resultaat van de vele therapieën: werkt de therapie? Maar ook daar schijnen we, zoals hiervoor al even zijdelings aan de orde kwam (zie noot 27 en 28), niet echt op aan te kunnen. Hoe zit het bijvoorbeeld met de maatstaven waarmee eenduidig het effect als zijnde goed of fout kan worden vastgesteld bij zowel het stellen van een diagnose als bij het bepalen van de behandeling? Afgaan op bijvoorbeeld de simpele bewering van de therapeut dat een therapie werkt (de zogeheten ‘klinische ervaring’) is onvoldoende. Immers ook van de kant van het alternatieve circuit wordt dit argument gehanteerd. Waarom wel de psychotherapeut geloven maar niet de kwakzalver?{39} Dat de ene therapeut, ongeacht de therapievorm, meer succes boekt dan de andere is veelal gelegen in de persoonlijke kwaliteiten van die therapeut en in diens benadering van de cliënt en de aanpak.{40} Nanninga adviseert: ‘Als je in therapie wilt, kun je het beste een therapeut zoeken die goed bekend staat en die een onomstreden methode gebruikt die je aanspreekt en waarin je vertrouwen hebt. En als het in het begin stroef loopt en niet goed klikt, blijf dan niet wachten tot het beter wordt, maar ga naar een ander.’{41} Wie het aanbod van therapeuten en hun werkwijzen via bijvoorbeeld het internet bekijkt, zal ontdekken dat menig therapeut de zogenaamde reguliere therapieën zonder gêne koppelt aan de meest bizarre tot occulte praktijken: van klankschalen, Reiki en mindfulness etc. tot en met diverse meditatieve technieken. Menig therapeut is, zelfs openlijk, meer dan alleen maar gecharmeerd door het gedachtegoed van de New Age, of geïnspireerd door het oosterse denken. Hoe professioneel en wetenschappelijk mag dat heten en bovenal, op welk gevaarlijk terrein begeeft de hulpzoekende zich zo?

1.4.2 Gevaren van en het toetsen van geboden hulp

Het zijn de zojuist genoemde praktijken die van kwaad tot erger leiden. Immers, iemand die al kampt met een psychisch probleem of een stoornis kan zo ook nog eens worden opgezadeld met een (mogelijk ernstige) occulte gebondenheid. Ten aanzien van de keuze van geboden hulp is het dus van zeer groot belang om uiterst zorgvuldig te zijn. Men dient zich een aantal vragen te stellen zoals: wie is de therapeut, wat zijn diens kwalificaties, welk mens- en wereldbeeld wordt gehanteerd, wat zijn de referenties van de therapeut, wat houdt de geboden therapie in, waarom zou deze de juiste zijn, hoe wordt ze toegepast, is de therapie onbesmet te noemen etc.? Het is zelfs dan nog een goede zaak te beseffen dat de gekozen therapeut geen enkele garantie tot herstel kan bieden, al was het alleen maar omdat er ten aanzien van de vele psychische problemen en stoornissen nog steeds veel onzekerheid bestaat en een juist diagnosticeren ervan lang niet altijd mogelijk is.

Vooral wanneer bij een bepaalde ontwikkelingsstoornis een kind in het spel is, moet de opvoeder (allereerst het gezin, maar ook de school) grote bedachtzaamheid in acht nemen. De praktijk laat maar al te vaak zien dat een aanvankelijk vermeende ontwikkelingsstoornis totaal uit beeld verdwijnt wanneer een kind op een (aan)gepaste manier wordt benaderd, opvoedkundig wordt aangepakt, of wanneer er gekozen wordt voor een andere school waar meer aandacht voor het kind blijkt te zijn.

Ook ten aanzien van het voorschrijven en gebruik van medicatie is in dergelijke gevallen gepaste terughoudendheid een goede zaak, zeker nu vanuit steeds meer gegevens blijkt dat onder andere ADHD door middel van een aangepast voedingspatroon kan worden aangepakt. Immers algemeen bekend mag worden verondersteld dat het veel gepropageerde en voorgeschreven middel Ritalin te classificeren is als een verslavend middel.{42} Daarnaast is er niet voor niets een groeiende discussie over de werking en vooral ‘bijwerkingen’ van dergelijke middelen tegen bedoelde stoornissen in het bijzonder, alsook tegen psychische problemen in het algemeen.{43} Een en ander moet ouders en in feite elke opvoeder met verantwoordelijkheidsgevoel aansporen om alert te zijn ten aanzien van de, hoe goed ook bedoelde, aanpak van ‘het probleemkind’. Dit geldt in het bijzonder de christenouder, maar ook het christelijk onderwijs zou meer doordrongen mogen én moeten zijn van de haar toevertrouwde verantwoordelijkheid in het - in de breedste zin - begeleiden van het kind.{44} Is het vooral in christelijke kring niet van belang om te herontdekken welke plaats een kind voor en bij God inneemt? Op meerdere plaatsen laat de Bijbel immers zien dat het kind in de ogen van God een bijzondere plek heeft.{45} Mag en moet daarom de christenouder dan niet (in eerste instantie) ten volle rekenen op de hulp, steun en leiding van God bij probleemsituaties en ontwikkelingsstoornissen van het kind? Belangrijk is het je als ouder rekenschap te geven van de verhouding tot God. Is daarbij tevens een herijken van normen en waarden in en bij de opvoeding en verzorging van het kind niet van groot belang, alsook een bewaken van een veilig thuisfront?{46} Laten we bij dit alles niet de noodzaak vergeten van een doordrongen zijn van wat christen zijn volgens de Bijbel inhoudt. Dit alles zal zeker een kritisch toetsen van therapeut en therapie, diagnose en aanpak aan de hand van Gods Woord tot gevolg hebben. Als het gaat om de behandeling van ontwikkelingsstoornissen door middel van een therapeut, geldt hier, evenals het geval is bij de behandeltherapieën van psychische problemen, dat de meeste vormen van therapie God buiten beschouwing laten en slechts ‘het zelf’ van, in dit geval, het kind accentueren. Daarnaast wordt ook in dezen veelal teruggegrepen op de genoemde volgens de Bijbel verdachte oosterse en occulte bronnen.

Een van de therapieën die, als het gaat om de aanpak van psychische problemen alsook om de benadering en behandeling van ontwikkelings-stoornissen, terrein lijkt te winnen, is de in dit boek hierna nadrukkelijk aan de orde komende focustherapie. Is de focustherapie in het licht van Gods Woord qua oorsprong en inhoud voor de christen acceptabel, of moet ze juist worden afgewezen? Een vraag die in dit boek beantwoord zal gaan worden. Dit antwoord is ook daarom van belang omdat de therapie steeds meer haar plek binnen de school lijkt te vinden, of probeert zij die te winnen. Een mogelijk negatief antwoord zou, omdat we van doen hebben met een uiterst kwetsbare groep, te denken geven. Ten aanzien van de gedachte- en materiaalontwikkeling rond de focustherapie en het kind heeft de Nederlandse therapeute Marta Stapert een belangrijke bijdrage geleverd en dat niet alleen voor ons land, maar zelfs wereldwijd via ‘The Focusing Institute’ van Gendlin.{47} Haar materiaal laat zien, dat de feitelijke aanpak en uitwerking van de therapie voor het kind en die voor volwassenen slechts in zoverre verschilt, dat de therapie op de ervaringswereld van het kind is/wordt aangepast. Behalve het kind probeert men vanuit de ‘focusideologie’ tegelijk het betrokken onderwijzend personeel voor de focustherapie te winnen en bovendien tot focustherapeuten te scholen. Het gaat zelfs zover, dat alles wat er op school gebeurt in de ‘focusideologie’ wordt ingebed. En het gaat zelfs nóg verder: als echte ‘evangelisten’ probeert men ook het thuisfront voor de focustherapie te strikken.

Zelfs binnen de kerkelijke geloofsgemeenschap wordt er vanuit de ‘focusideologie' geprobeerd voet aan de grond te krijgen. Zo wordt bijvoorbeeld een ‘partnerschap in pastoraat’ bepleit met als doel een integratie van psychologie en pastoraat in de praktijk van het pastorale werk. Verschillende vormen van samenwerking worden als mogelijk aangeboden, van het ‘traditionele adviseren of verwijzen tot het nauwe samenspel van trainingen of cursussen’.{48} Vanuit de focustherapie wordt daarbij gesuggereerd dat je door middel van deze therapie niet alleen ‘groeit om met jezelf en anderen om te gaan met fijngevoeligheid en inzicht’, maar dat de therapie ook bijdraagt ‘aan meer eenheid in geloven, beleven, weten en doen’.{49}

Uit het vervolg zal blijken dat een oproep tot voorzichtigheid ten aanzien van de focustherapie (in welke verschijningsvorm ook) allerminst overbodig is te noemen. Het nu volgende hoofdstuk vereist mogelijk enig doorbijten.

2. Oorsprong en ontwikkeling van de focustherapie

2.1 Oorsprong: de humanistische psychologie of….

De aan het slot van het vorige hoofdstuk genoemde en in dit boek centraal staande focustherapie is een therapie die meer en meer terrein lijkt te winnen en intussen door menig therapeut wordt toegepast. Om te weten waar de therapie voor staat, om haar te kunnen duiden en te beoordelen, is het noodzakelijk allereerst aandacht te besteden aan haar oorsprong en ontwikkeling. Deze zijn immers medebepalend voor de inhoud.

Wat haar oorsprong betreft, wordt de focustherapie gezien als een loot van de humanistische psychologie. Het meest kenmerkende van (allereerst) de humanistische psychologie vindt dan ook haar neerslag in de theorie en praktijk van de focustherapie. Evenwel niet alleen de focustherapie kan in één adem met deze stroming in de psychologie worden genoemd, maar ook valt te denken aan bijvoorbeeld de bio-energetica, de (sensory) awareness through movement (ATM) (‘bewustworden door bewegen’, ook wordt wel gesproken over de Feldenkraismethode - een lichaamsgerichte psychotherapie), rationeel-emotieve gedragstherapie (RET), authentic movement (authentiek bewegen - een danstherapie), encounter, gestalt art therapy en neurolinguïstisch programmeren (NLP) etc.{50}

De humanistische psychologie ontstond halverwege de twintigste eeuw als derde stroming naast de dieptepsychologie (waaronder de psychoanalyse viel){51} en het behaviorisme, terwijl ze vooral wordt gezien als een reactie op en een alternatief voor deze twee. Haar invloed groeide met name in de zeventiger en tachtiger jaren van de vorige eeuw, terwijl zij tot op vandaag haar weerslag heeft gehad op onze cultuur. Zo is haar uitwerking traceerbaar in diverse segmenten van hulpverlening van bijvoorbeeld familietherapie tot en met de herstelbeweging(en) (Self-Esteem and Addiction Recovery Movements{52}) en diverse andere holistische hulpprogramma’s.{53} Ook is er duidelijk sprake van kruisbestuiving tussen haar en de New Age. Het kenmerkende van de humanistische psychologie is haar ‘positieve’ kijk op de mens. Beschouwde de dieptepsychologie (en vooral de psychoanalyse) de mens als een door driften bepaald wezen en als zodanig gelijk te stellen met het dier, het behaviorisme dat vooral het gedrag van de mens bestudeerde, reduceerde de mens tot een reflexmatig wezen onder invloed van straf en beloning (prikkel en reactie). Volgens de humanistische psychologie doet zowel de dieptepsychologie als het behaviorisme de mens tekort. Zij beschouwde zichzelf daarom als tegenbeweging van de bestaande twee stromingen en wilde de mens als geheel (holistisch) tot zijn recht laten komen{54} en benaderen vanuit diens mogelijkheden met in het bijzonder het accent op de volgens haar aangeboren drang van de mens tot zelfactualisatie. Zelfverwerkelijking, de verwerkelijking van de eigen mogelijkheden, werd dan ook haar sleutelbegrip.{55} Er wordt daarbij uitgegaan van de in principe innerlijke goedheid van de mens.{56} Inmiddels is de idee dat het doel van elk mens ligt in zelfontplooiing, zelfverwerkelijking een vanzelfsprekende zaak en algemeen gedachtegoed geworden. Ook binnen de New Age-beweging zien we een dergelijke positieve aandacht voor het ‘zelf’ dat wordt gezien als de bron van geestkracht en ontwikkeling en ook zij gaat uit van de gedachte dat de mens van nature, in de kern goed is.{57} North spreekt in de titel van zijn boek dan ook bewust van New Age Humanism.{58} Het idee van de zelfactualisatie was/is binnen de psychologie evenwel allesbehalve nieuw. We vinden dit al terug bij Jung.

De humanistische psychologie is, net als de dieptepsychologie en het behaviorisme (van welke twee zij zich overigens wilde onderscheiden),  wat de zingeving van het menselijk bestaan aangaat, zowel ethisch als hedonistisch te duiden.{59} Bovendien kent (ook) zij geen enkele plaats toe aan het geloof in God, noch aan de mens als beelddrager van God, noch aan de zondeval en haar gevolgen.{60} Geloven zou namelijk de zelfontplooiing en de zelfbeschikking van de mens in de weg staan. Het thema van zelfverwerkelijking en zelfbeschikking (autonomie) is zo oud als de mens zelf. Terecht merkt Van Wersch op: ‘Het is vanaf Adam dat de mensheid blijvend de illusie zou koesteren dat gerichtheid op het eigen ik en volledige menselijke onafhankelijkheid de menselijke persoon tot de hoogste graad van zelfverwerkelijking zou kunnen brengen’. Daarvoor schreef hij al: ‘Als God als werkelijke Ander doodverklaard is en er geen plaats meer is voor een vast referentiepunt buiten deze wereld en ons eigen Ik, rest tenslotte als levensdoel enkel nog de ontplooiing van het eigen zelf.’{61} Waartoe een en ander leidt, zal later aan de orde komen. Het mag duidelijk zijn dat deze psychologische stroming, met haar op deze wijze volkomen serieus nemen van heel de mens, direct aansluit bij de humanistische levensbeschouwing{62}

Wordt de psychologie als zodanig gezien als afzonderlijk vakgebied dat is voortgekomen vanuit de filosofie{63}, de zogenaamde derde kracht psychologie of psychologie van de derde weg zoals de humanistische psychologie ook wel wordt genoemd, wordt als meer filosofisch dan psychologisch beschouwd. De humanistische psychologie sloot met het accent op het ‘zelf’ aan bij het existentialisme{64} dat door Brownback wel wordt omschreven als filosofisch egoïsme.{65} Deze omschrijving sluit aan bij het gegeven dat de zeventiger jaren wel als het ‘ik-decennium’ werden omschreven aangezien toen de ‘cultus van het zelf’ en het ‘narcisme’ ‘hun hoogste top in de moderne geschiedenis’ bereikten.{66}

Bekend zijn de vanuit de humanistische psychologie voortgekomen trainingen als bijvoorbeeld de sensitivity training en de zogeheten encountergroepen, bedoeld om de deelnemer inzicht in zichzelf te geven alsook in zijn functioneren in groepsverband.{67}

De meest vooraanstaande vertegenwoordigers van de humanistische psychologie waren Abraham Harold Maslow, Carl Ransom Rogers (1902-1987), Rollo May (1909-1994). Andere te noemen namen zijn: Viktor Frankl (1905-1997) die sterk beïnvloed was door de existentialisten Heidegger en Jaspers, vervolgens James Bugental (1915-2008) aanhanger van het eerste uur en de eerste president van de Association for Humanistic Psychology, verder Erich Fromm (1900-1980) die volgens velen een sleutelpositie vervulde aan de rand van de beweging net als Ram Dass (1931- heden) die uiteindelijk volkomen verstrikt is geraakt in de oosterse mystiek en die meent het Joodse geloof  te kunnen mixen met het Hindoeïsme en tenslotte Fritz Perls (1893-1970) een van de belangrijkste grondleggers van de Gestalt-therapie. Naast de genoemde namen mag die van Carl Gustav Jung (1875-1961) niet ontbreken. Immers het is duidelijk dat het werk van Jung op al de hoofdthema’s van de humanistische psychologie vooruitliep, in het bijzonder als het gaat om zijn concept van het ‘zelf’, de actieve verbeelding (imaginatie) en het menselijk bewustzijn. Ook mag Jung ‘pionier’ genoemd worden van de zich vanuit de humanistische psychologie te ontwikkelen transpersonele psychologie (zie hierna 2.2) waarvan Maslow een van de grondleggers was en die ook door Rogers, althans indirect, werd vertegenwoordigd.{68}

Maslow (1908-1970), aanvankelijk een aanhanger van het behaviorisme, wordt met Carl Rogers wel gezien als dé grondlegger van deze beweging, terwijl zij beiden uiteindelijk met Rollo May beschouwd worden als de meest gerespecteerde intellectuele leiders ervan. Maslow werd vooral bekend door zijn theorie van de behoeftenhiërarchie, veelal weergegeven in een piramide. Volgens Maslow wordt de mens tot handelen gemotiveerd vanuit zijn behoeften waarbij het bewustzijn en de vrije wil bepalend zijn.

May importeerde vanuit Europa de existentiële psychotherapie{69} en de fenomenologie, die beide van invloed werden binnen de humanistische psychologie. Maslow en Rogers omarmden zelfactualisatie als empirisch principe en ethisch idee. Volgens de hoogleraar psychologie (en gewijd Zen monnik!) Mosig van de Universiteit van Nebraska in Kearney (UNK) werd Jungs idee van zelfverwerkelijking in feite het model voor het concept van zelfactualisatie in de humanistische psychologie van Abraham Maslow en Carl Rogers.{70} Hun visie op de mens als wezenlijk goed zijnde{71}, werd een hoofdthema van de ‘human potential’-beweging (movement), wat in feite een synoniem bleek te zijn voor de humanistische psychologie{72} en waarvan Rogers een van de voornaamste leiders werd.{73}

Rogers heeft veel teweeg gebracht, vooral met zijn cliëntgerichte therapie{74}, terwijl hij daarbij - in lijn met de zelfactualisatie - sympathiek stond tegenover de methode van de fenomenologie{75} die vooral nadruk legt op de persoonlijke beleving (experience).{76} Volledig in lijn met de liberale en humanistische visie verdedigde ook hij niet alleen het idee dat de mens autonoom is, een idee gebaseerd op de genoemde vooronderstelling dat de mens in zich goed is, maar ontkende hij daarbij tegelijk nadrukkelijk de zondige natuur van de mens.{77} Het kwade zou slechts van buiten afkomstig zijn.{78} In de op zich goede mens is volgens hem een kracht die zich wil ontwikkelen. Met betrekking tot de zelfactualisatie stelde Rogers dat elk mens een aangeboren verlangen naar persoonlijke groei heeft, maar dat de realisatie van dit verlangen om verschillende redenen wordt geremd. Vaak hapert de wisselwerking tussen een of meer van de drie door Rogers in dit verband onderscheiden processen, te weten: voelen, denken en (communicatief) handelen, zodat iemand belemmerd wordt in zijn zelfverwerkelijking (persoonlijke groei, een doorgaand wordingsproces).

Hoewel de leermeester, geestelijke vader en mentor van de voor de focustherapie verantwoordelijk gehouden Eugene Gendlin evenals Maslow in het herclaimen van de betekenis van de mens, zijn waardigheid, verantwoordelijkheid en vrijheid, niet wilde rekenen met God of het bovennatuurlijke{79}, liet hij zich - zonder zich er voor te schamen - met het laatste wel terdege in. Rogers systeem is duidelijk religieus gekleurd, maar dat dan wel voor de christen in negatieve zin. John Keith Wood omschrijft zonder omhaal van woorden de psychotherapie van Rogers namelijk als mediamiek.{80} J.W. Becker e.a. stellen dat onder meer in de humanistische psychologie bepaalde ‘oude magische technieken zichtbaar blijven’.{81} De klinisch psycholoog dr. Don Salmon spreekt van Indiase invloeden en van Oosterse denkbeelden en praktijken bij met name Maslow alsook bij Rogers.{82} Als het bijvoorbeeld gaat om de zelfactualisatie (Arbeit am Ich) dan wijst eveneens Mosig daarbij op de invloed van de genoemde oosterse visies.{83} Zo refereerde Maslow in het kader van zelfactualisatie vaak aan de vedanta en wordt bij Rogers onder andere de invloed van het taoïsme en zen-boeddhisme zichtbaar.{84} Ook iemand als Epstein geeft aan dat de belangstelling voor en de invloed van het oosterse denken (o.a. de ideeën over de oosterse mystiek) niet alleen nadrukkelijk te vinden zijn bij Freud en Jung, maar ook bij onder andere Maslow{85}, terwijl Freud en Jung door Van Klamthout als duidelijke voorlopers van Carl Rogers worden aangemerkt.{86} Opvallend gegeven is dat terwijl Jung en Maslow gecharmeerd waren door het hindoeïsme, zowel Freud en Jung alsook Maslow en Rogers zich bewust hebben ingelaten met het occultisme. Het viel C.S. Lewis op dat het occultisme en het humanisme zich tegelijkertijd, namelijk ten tijde van de Renaissance, in de westerse geschiedenis manifesteerden als twee kanten van dezelfde opleving van het paganisme (heidendom). Dit wijst er volgens hem op dat het hierbij in principe niet gaat om twee elkaar vijandige filosofieën, maar om samenwerkende levensbeschouwingen die zich verenigden tegen het christendom en de christelijke beschaving.{87} North stelt vast dat bepaalde aspecten van de humanistische filosofie ook in deze tijd de atheïstisch-rationalistisch georiënteerde cultuur bijzonder vatbaar hebben gemaakt voor het occultisme.{88} Volgens hem hebben het ‘nieuwe’ humanisme en het ‘nieuwe’ occultisme van het eind van de zestiger jaren geleid tot een andere visie op de wereld, een visie die zich in recente jaren is gaan uitkristalliseren in de New Age-beweging, ook te benoemen als New Age-humanisme.{89} Ankerberg en Weldon concluderen dat het occultisme een logische consequentie is van het humanisme en in lijn met wat Lewis opviel met betrekking tot de tijd van de Renaissance onderstrepen zij dat het de christelijke wereldbeschouwing ondermijnt.{90}

In de humanistische psychologie, die vooral naar het innerlijke keek, bleek meer en meer de ‘behoefte’ te groeien aan een spirituele dimensie. Zo kwam Maslow op de gedachte van een nieuw soort psychologie die verder ging dan persoonlijke ervaring en zich zou richten op de mystieke, extatische en geestelijke aspecten van de menselijke natuur.{91} Zo werd bijvoorbeeld het christelijk geloof niet voldoende esoterisch geacht om op te nemen in de psychologische wetenschap, iets wat als noodzakelijk werd beschouwd, wilde de psychologie geloofwaardig blijven.{92} Maslow schreef (vertaald): ‘…we hebben ‘iets groters dan onszelf’ nodig om van onder de indruk te komen en om onszelf aan toe te vertrouwen op een nieuwe, realistische, empirische, niet kerkelijke manier.’{93} De belangstelling voor het bovennatuurlijke en de oosterse denkbeelden werd zo de reden van de ontwikkeling van de zogenaamde ‘vierde kracht’-psychologie als verlengde van de ‘derde kracht’-psychologie. Men streefde naar een wetenschap van de ziel met een band met vooral de religies van het oosten, bekend geworden als de transpersonele of transpersoonlijke psychologie en die gezien kan worden als verlengde van de humanistische psychologie.{94} Maslow zelf gaf aan dat hij de humanistische, derde kracht psychologie beschouwde als een overgang naar en een voorbereiding op deze vierde kracht psychologie.{95}

2.2 …transpersoonlijke psychologie

In de literatuur wordt Maslow naast onder andere Ken Wilbur (1949- heden) gezien als een van de voornaamste grondleggers van de transpersoonlijke psychologie. De term ‘transpersoonlijk’ betekent het persoonlijke, het ‘Ik’ of ‘zelf’ overstijgend. Een therapie onder deze noemer is holistisch, dat wil zeggen alle niveaus van het menselijk ervaren (en bewustzijn) insluitend, waaronder het geestelijke niveau, met als oogmerk de persoon achter de persoonlijkheid te onthullen. De transpersoonlijke psychologie voegt dus feitelijk een spirituele dimensie toe aan de humanistische psychologie om tot een hoger niveau van bewustzijn en ervaring te leiden. Of ze ‘predikt’, zoals Feller schrijft, ‘een nieuwe spiritualiteit waarbij ieder mens zijn eigen weg leert te vinden door het overschrijden van de grenzen van het ‘zelf’ van ruimte en tijd. Dit alles om het bewustzijn te manipuleren en de ‘nieuwe tijd’ dichterbij te brengen door menselijke (lees: demonische!) ‘geesteskracht’.{96} Kilpatrick vraagt zich terecht af of de gemiddelde persoon wel beseft hoe diep deze mystieke trend gaat en hoe groot de invloed ervan is binnen de psychologie. In dat verband noemt hij niet alleen Maslow maar eveneens Carl Rogers die ook graag voorbij ‘het normale’ ging en van wie bekend is dat hij contact had met de geestenwereld (het paranormale).{97} Thorne schrijft dat de spirituele draad in het werk van Rogers verborgen is gebleven en zelfs is ontkend, maar ten laatste toch naar boven komt in het geloof in de actualiseringtendens, de zelfactualisatie (als subjectieve ervaring{98}), en in de kracht van de kernvoorwaarden die nodig zijn om tot verandering te komen. Gaat het bij Rogers, wanneer hij spreekt van ‘inner spirit touching inner spirit’ (vertaald: innerlijke geest die innerlijke geest raakt) en van een therapeutische relatie die zichzelf overstijgt en ‘deel wordt van iets groters’{99} ook niet om een ‘nieuwe geestelijke werkelijkheid’ - ook al liep hij niet over van de derde naar de ‘vierde kracht’?{100} Vanwege zijn duidelijke interesse in de geestenwereld, die zich in het bijzonder uitte in zijn contact met mediamieke bronnen en het gebruik van het ouijabord, zou verondersteld kunnen worden dat hij zich tot de transpersoonlijke psychologie heeft ‘bekeerd’ en dat hij, wanneer hij daartoe nog de tijd had gehad, een transpersoonlijke psycholoog was geworden evenals nu zijn dochter Natalie is. Rogers mag als het gaat om het transpersoonlijke wel degelijk als meer dan nieuwsgierig genoemd worden en hij stond zeker sympathiek tegenover ervaringen die het menselijk bewustzijn vergroten, een uiterst belangrijk kenmerk van de transpersoonlijke psychologie. Hoewel hij niet tot de toonaangevende figuren van deze beweging behoorde, maakte hij nadrukkelijk gebruik van de daar geijkte terminologie. Te denken valt aan ‘presence’ - aanwezigheid, ‘transcendental core’ - transcendentale kern en ‘inner spirit’ - innerlijke geest.{101} Zijn ervaring met het transpersoonlijke omschrijft hij na een bezoek van een medium bij hem thuis als volgt (vertaald): ‘…ik kon alleen maar openstaan voor een buitengewone en zeker niet frauduleuze ervaring’.{102} Zoals Wood stelt (vertaald weergegeven): ‘Rogers werd in wezen geen transpersoonlijke psycholoog omdat hij er altijd al een is geweest’. Hij heeft over het geheel genomen de bedoelingen van de transpersoonlijke psychologie voortdurend vertegenwoordigd als (vertaald:) ‘de studie en de toepassing van verschillende niveaus van bewustzijn in de richting van een fundamentele eenheid van het zijn’ (Garcia 1997).{103} In een paper, geschreven ter gelegenheid van een internationale conferentie{104} in Wuhan (China) in oktober 2005, wordt Rogers, als het gaat om de  transpersoonlijke psychologie, door Buchanan in één adem met Perls en Maslow genoemd.{105} Ook Prendergast schroomt niet de naam van Rogers aan deze beweging te verbinden.{106}

Kan van de humanistische psychologie al gezegd worden dat er meer dan een nauwe overeenkomst is met het gedachtegoed van de New Age,{107} dit geldt zeker voor de transpersoonlijke psychologie.{108} Wat het spreken over het (hogere) ‘zelf’ betreft, hoeft er immers slechts gedacht te worden aan bijvoorbeeld de boeddha-natuur, de goddelijke kern en de goddelijke vonk etc., terwijl het ook hier feitelijk gaat om een spiritueel ontwikkelingspad.{109} Wat het aspect van de zelfactualisatie betreft, komt de transpersoonlijke psychologie gevaarlijk dicht in de buurt van, ja raakt zelfs concreet het pantheïsme en het vergoddelijken van het ‘zelf’.{110} Wat dit laatste betreft, wordt dan ook de gnostische invloed zichtbaar.{111} Schweigerdt wijst er al op dat er duidelijk gnostische sporen zijn aan te treffen in de verschillende psychologische systemen als zodanig maar wel in het bijzonder in de humanistische psychologie met haar ‘existentiële, nihilistische wereldbeschouwing’, uitmondend in de vierde kracht psychologie.{112} Zien we niet juist in de transpersoonlijke psychologie, om het met de woorden van Van Wersch te zeggen, dat de gnostiek dient als een ‘religieuze legitimatie van het zelfontplooiingsideaal’, terwijl ‘door te streven naar grotere bewustwording en verwerkelijking van het eigen Zelf’ men deel heeft ‘aan het dynamische groeiproces van de hele kosmos waarin’, zoals Jung het omschreef, ‘God’ zich in steeds sterkere mate van zichzelf aan het bewustworden is’.{113} Vitz die met betrekking tot de gnostische visie op het (werkelijke) ‘zelf’ en het goddelijke in/van de mens een link legt naar gedachten van de filosoof Ludwig Feuerbach{114}, geeft aan dat een van de twee sporen van de moderne psychologie op de ideeën van Feuerbach teruggaat en vertegenwoordigd wordt door Rogers en Maslow.{115} De opnieuw toegenomen belangstelling voor het gedachtegoed van de gnostiek laat uitdrukkelijk zien dat de hang naar zelfactualisatie en het gnosticisme veel gemeenschappelijk hebben.{116} Het ‘naar binnenkijken’, het ‘zelf’ binnenin je vinden, is al vanaf de aanvang van de geschiedenis van de mensheid een zaak geweest waarvoor de mens meer dan gewone belangstelling heeft gehad. Of om het iets moeilijker uit te drukken: het is al vanaf de vroegste tijd het epistemologische of kennistheoretische streven van de mens geweest. Een dergelijk verlangen was ook de kiem van het gnostische denken en blijkt niet alleen bepalend voor onder meer de psychologie als zodanig, maar voor de humanistische en transpersoonlijke psychologie in het bijzonder.{117} Van Wersch merkt op dat het lijkt dat de gnostiek bijzonder interessante ervaringen te bieden heeft en dat met behoud ‘van de volledige autonomie van het menselijke Ik’.{118} Juist bij Rogers speelt ervaring bij de zelfactualisatie, waarbij het behalve om het behoud van de volledige autonomie (dus het behoud van het eigen ‘Ik’), ook gaat om de persoonlijke ontwikkeling, ervaring een cruciale rol. Deze ervaring is voor hem namelijk de hoogste autoriteit waar, volgens zijn eigen zeggen, ‘geen Bijbel of profeet, Freud of onderzoek, openbaring van God of mens tegenop kan’.{119} Dit kenmerkt(e) zijn cliëntgerichte psychotherapie, waarbij in de benadering van de cliënt de volgende drie grondhoudingen voor hem een rol speelden: onvoorwaardelijke aanvaarding, inlevingsvermogen (empathie) en oprechtheid (congruentie). Ten aanzien van ‘ervaring’ was/is vooral empathie van belang in de zin van: cognitief en emotioneel begrijpen (waarnemen en voelen) van de ervaringen van de cliënt.{120} Het gaat om de realisatie van dat deel van de ervaring dat staat voor het ‘zelf’ van de cliënt; ervaring geeft een bewuste kijk op wie/wat men is. Het ‘Ik’ bepaalt het belang van alle ervaringen en welke plaats elk daarvan inneemt. Zo blijkt nogmaals dat het ‘zelf’ in plaats van God het centrum van het universum is geworden.{121}

Door de aanpak van Rogers werd de basis gelegd voor de ontwikkeling en voortgang van de vele humanistische en transpersonele therapeutische benaderingen. Zo is zijn aanpak bepalend geworden voor de door hem voorgestane persoonlijke ontplooiing, terwijl tegelijk de moderne psyche en veel van de psychologische richtingen van vandaag op de kaart zijn gezet.{122}

2.3 Ontwikkeling: Rogers, Gendlin en de focustherapie

Een van die richtingen is de zogeheten focustherapie. Algemeen wordt Eugene Gendlin, de voormalige Amerikaanse hoogleraar psychologie en filosofie aan de universiteit van Chicago, als de grondlegger van deze therapie beschouwd. Wie is Eugene T. Gendlin?

Gendlin werd op 25 december 1926 uit Joodse ouders geboren in Wenen, Oostenrijk. Vanwege de Jodenvervolging ten tijde van de Tweede Wereldoorlog en het in Oostenrijk binnenvallen door de Nazi’s in 1939 besloten zijn ouders, afgaande op een ‘innerlijk gevoel’ van de vader, naar de Verenigde Staten te vertrekken waar ze na een moeizame tocht door Europa aankwamen en zich in Washington vestigden. Gendlin studeerde in de vijftiger jaren in eerst filosofie aan de Universiteit van Chicago. Hij werd vooral geboeid door de fenomenologie en het existentialisme en nam kennis van het werk van onder andere Sartre, Husserl, Dilthey en Heidegger, maar ook de taalfilosoof Wittgenstein had zijn belangstelling. In 1963 studeerde hij af in de filosofie. Vanuit onder meer zijn belangstelling voor de fenomenologie was hij tijdens zijn studie in aanraking gekomen met de psychologie. Zo ontmoette hij Carl Rogers die hem tot zijn practicum toeliet. Onder Rogers heeft Gendlin niet alleen gestudeerd, maar ook in het kader van zijn afstuderen onderzoek gedaan. Dit laatste had uiteindelijk een kruisbestuiving tot gevolg. Rogers had grote invloed op Gendlin maar omgekeerd schijnt ook Gendlin Rogers te hebben beïnvloed.

Beiden waren geïntrigeerd door de vraag hoe het komt dat sommige cliënten wel baat bij psychotherapie hadden en anderen niet. Gendlin heeft vanuit deze vraag met collegae onderzoek gedaan en onder andere honderden tapes van therapiesessies (van de eerste tot de laatste sessie) van verschillende therapeuten en hun cliënten bestudeerd en geanalyseerd. Wat in het oog sprong was het gegeven dat cliënten die baat hadden bij een therapie over eigen lichamelijke gevoelens spraken die, hoewel moeilijk te beschrijven, volgens hen te maken zouden hebben met hun problemen. Zij waren in staat om ‘binnenin zichzelf’ te luisteren naar wat zij voelden en ervoeren terwijl zij een soort van ‘voorthelpende’ dialoog met zichzelf voerden. Wat ze lichamelijk voelden, konden ze qua betekenis echter niet direct onder woorden brengen. Ze kenden de gevoelens nog niet cognitief, maar er was bij hen duidelijk de wil om voor de lichamelijke gevoelens open te staan. Gendlin vroeg zich af of dit een unieke vaardigheid was die slechts een enkeling bezat, of dat het om iets ging dat door ieder ‘geleerd’ kon worden. Hij ontdekte dat deze cliënten zo een innerlijk proces aanboorden en het lichaam als het ware een ‘opslagplaats’ was van ervaringen. Het leven leek te bestaan uit een voortdurend, veranderend begrijpen en interpreteren van die ervaringen. Door onderzoek meende hij geleidelijk aan dit proces te begrijpen, terwijl hij tot de slotsom kwam dat het positieve resultaat van een therapie lag in de insteek van de cliënt zelf. Hoe gaat deze om met zijn gevoelens? Gaat hij, wanneer hij luistert naar het ‘zelf’, op die gevoelens in?{123} Hij spreekt in dezen dan van een ‘felt sense’{124}, een ‘concreet’ te onderscheiden gevoel dat lichamelijk doorleefd kan worden, een ‘waargenomen gevoel’{125} of ‘lijfelijk gevoelde zin’ (bodily felt sense) waarbij sprake is van een ‘impliciete betekenis’ (implicit meaning{126}), dat wil zeggen een betekenis die niet is verwoord en bijgevolg moeilijk is vast te leggen en over te dragen. Vanuit de samenwerking met Rogers ontwikkelde Gendlin een manier om mensen stapsgewijs te leren in contact te komen en om  te gaan met de ‘lijfelijk gevoelde zin’ zodat cliënten met meer succes geholpen konden worden. Deze training werd focussen (Engels: focusing) of focustherapie genoemd. In 1969 verscheen onder de noemer ‘Focusing’ van zijn hand een eerste wetenschappelijke verhandeling (paper) waarin hij het focussen beschreef als bruikbaar binnen de ervaringsgerichte therapie alsook in de persoonsgerichte therapie. Bij beide genoemde therapieën, de ervaringsgerichte therapie alsook de persoonsgerichte therapie, komen we uit bij en valt te denken aan het gedachtegoed van zijn leermeester Carl Rogers. Alle keren gaat het om een bijna gelijkwaardige procesgerichte therapie.

Dit brengt ons bij de vraag of de focustherapie louter aan Gendlin mag, moet en kan worden toegeschreven, of dat het in feite gaat om een, desnoods aanvullend voortborduren op de ideeën van Rogers. De aan de Kansai Universiteit van het Japanse Osaka verbonden hoogleraar en tevens oprichter en uitvoerend directeur van The Japan Focusing Association, Akira Ikemi, schrijft namelijk in een van zijn publicaties{127} dat de oorsprong van de therapie feitelijk bij Gendlin’s leermeester Carl Rogers is te vinden, zeker als het gaat om het bij deze therapie zo belangrijke aspect van de ‘felt sense’.{128} Ikemi onderstreept in dezen dat Rogers en Gendlin ondanks verschillen veel gemeenschappelijk hebben en dat zijn studie van beider theorieën aantoont dat de ‘lichamelijk gevoelde zin’ (bodily felt sense) en intuïtieve ervaringen en hun betekenis in en voor therapie in beginsel al duidelijk als eerste te vinden zijn bij Rogers. Ook zou Rogers al eerder dan Gendlin de nodige waarnemingen hebben gedaan met betrekking tot het ‘ervaringsproces’.

Als filosoof had Gendlin voor zijn ideeën over psychotherapie al studie gemaakt van de relatie tussen de menselijke ‘ervaring’(en) (experience(s)) en de mogelijk daaraan ten grondslag liggende theorie. Volgens hem zijn bij de menselijke ervaring lichaam, taal en denken onlosmakelijk met elkaar verbonden. Hoewel hij hierbij te rade is gegaan bij vele denkers, van Aristoteles tot Heidegger en met name de existentieel-fenomenologisch georiënteerde denkers, geeft hijzelf aan (ook als gaat om het begrijpen van de subjectieve (symbolische) processen{129} die voortstuwend zin in, aan en voor ons bestaan geven), vooral geïnspireerd te zijn door de Duitse filosoof Wilhelm Dilthey (1833-1911).{130} Zoals Meindert Gijzen aangeeft, staat immers ‘[i]n het existentiële en daaraan nauw verwante fenomenologische denken de concrete subjectieve ervaring van het individu centraal’.{131} Ofwel het ‘Ik’, en in en voor mijn groeiproces (mijn ‘er zijn’{132}) elke en welke (lijfelijke gevoelde) ervaring ook, is belangrijk en telt en heeft bovenal iets te zeggen of uit te drukken. De gedachte van Dilthey dat het bij ervaring (experience) gaat om een voortgaand proces vinden we bij Gendlin terug wanneer hij, teneinde de procesmatige voortgang uit te drukken, niet alleen spreekt over ervaring (experience) maar over experiencing, ervarende. De eerste ervaring maakt als het ware de volgende los. Het in staat zijn om de eigen ervaring te begrijpen, zou ertoe leiden dat er openheid ontstaat om de ervaringen van anderen te begrijpen. Ervaring, zoals Dilthey aangaf, is altijd ook een begrijpen (inzicht) en een uitleg en op hun beurt elk op zich weer een verder ervaren. Uitleg en inzicht stimuleren de ervaring, en elkaar. Gendlin zegt dat ervaring als het ware altijd onze omstandigheden doortrekt; wij zitten er midden in, en er is altijd meer van die ervaring in ons (met, onder en achter ons en daar buiten…).{133} Hij stelde vast dat zin/betekenis niet altijd over zaken gaat en een logische structuur kent, maar dat het ook een gevoeld ervaren (felt experiencing) inhoudt.{134} Om te voorkomen dat het slechts voer voor filosofen wordt en voor de gemiddelde lezer niet meer te begrijpen, blijft het tot deze enkele kenmerkende kanttekening ten aanzien van ervaring (experience) beperkt. Slechts dient nog te worden opgemerkt dat ten aanzien van ervaring (experience) er tussen Gendlin en Rogers verschil van mening is geweest (hoewel ook voor de laatste, zoals hierboven al aangegeven, ‘ervaring’ de hoogste autoriteit was waar zelfs ‘geen Bijbel of profeet, Freud of onderzoek, openbaring van God of mens tegenop kan’{135}), maar uiteindelijk is het tot een wederzijds erkennen gekomen waarbij de voor Rogers belangrijke begrippen als empathie en aanvaarding een duidelijke plek kregen.{136} Er kan dus gesteld worden dat vele elementen van de cliëntgerichte therapie in de focustherapie zijn terug te vinden. Te noemen zijn: empathie (invoelend begrijpen), de methodiek van het reflectief, introspectief luisteren (innerlijk nadenkend, waarnemend naar jezelf luisteren, dus naar binnen gerichte aandacht) en het voorrang toekennen aan de eigen ervaring van de cliënt. Al met al kan inderdaad gesteld worden dat Gendlin met de focustherapie aansluit bij de gedachte van Rogers dat lichamelijke gewaarwordingen een uiterst belangrijke leidraad zijn en denken en handelen alleen als functioneel zijn te beschouwen als deze voortkomen uit en overeenstemmen met een gevoeld gewaarworden, ofwel een informele, intuïtieve wijsheid.{137} Vervolgens kan worden vastgesteld dat, behalve dit aansluiten bij de ideeën van Rogers, Gendlin een en ander filosofisch vooral sterk verweven heeft met het existentialisme, hoewel ook het relativisme hem niet vreemd zal blijken te zijn en hij eveneens, zoals duidelijk zal worden, beduidend meer dan alleen ruimte biedt en ziet voor een spirituele dimensie.

Gendlin, die zelf hoogleraar was geworden in de psychologie en filosofie aan de universiteit van Chicago, richtte in 1978 The Focusing Institute (TFI) op dat nu te vinden is in Spring Valley, New York. Het instituut stelt zich vooral ten doel de focustherapie toegankelijk te maken voor niet alleen academisch geschoolden maar juist ook voor ‘het grote publiek’. De transpersoonlijk psychologe Doralee Grindler Katonah{138} (een oud-studente van Gendlin) was tot 1982 de eerste directeur van het instituut waarvan intussen Gendlin’s vrouw Mary Hendrics Gendlin directeur is.

2.4 De focustherapie nader bekeken

We zagen dat de focustherapie, behalve dat het elementen ontleent aan het existentialisme, een voortborduurt op de cliëntgerichte therapie die op haar beurt nadrukkelijk is geënt op de humanistische psychologie en onmiskenbaar openstaat voor een ‘nieuwe geestelijke werkelijkheid’{139}, ofwel het transpersoonlijke. We zagen, in relatie tot het ‘zelf’, al enkele belangrijke en voor de focustherapie kenmerkende begrippen als experience (ervaring), experiencing (ervarende, ervaringsproces) en felt sense (gevoelde betekenis) en/of bodily felt sense (lichamelijk gevoelde betekenis{140}). Daarmee is natuurlijk nog lang niet alles over de focustherapie als zodanig gezegd. Er zijn nog enkele andere te noemen begrippen en een nader toelichten van de therapie is noodzakelijk.

Uit de eerder genoemde vergelijking van geslaagde therapieën met niet geslaagde therapieën was gebleken dat succesvolle cliënten een eigen wijze van zelfexploratie (zelfonderzoek, introspectie{141}) toepasten. Gendlin had, zoals gezegd, dit grondig bestudeerd met het doel principes te vinden waarmee minder succesvolle cliënten die cruciale vaardigheden ook konden worden bijgebracht.{142} Hij ontwikkelde een ‘stappenplan’ dat als model kon/kan dienen om cliënten het focussen te onderwijzen. Leijssen{143} geeft aan dat het hierbij gaat om een methode van psychotherapeutische zelfexploratie.{144} Zij omschrijft daarop de focustherapie als een betrouwbare ingang tot de ziel{145} en noemt de therapie daarom een introspectieve discipline en als zodanig ‘een van de meest helpende methoden om een dieper niveau van het weten te openen’, ‘een natuurlijk proces van innerlijk luisteren’.{146} Leijssen spreekt in dit verband over vergelijkbare methoden die een variatie zijn op hetzelfde thema en noemt dan specifiek mindfulness.{147} Is het toeval dat vervolgens Wagner het stappenplan van Gendlin, met een concreet aanhalen van en verwijzen naar hem, benoemt als ‘practice in mindfulness’ (‘oefening in mindfulness’)?{148} Het aspect van zelfexploratie laat zien dat de focustherapie een vorm van naar binnen gerichte aandacht is - van wat er lijfelijk in je gebeurt - met als doel (effect) verborgen wijsheid/weten (wijsheid binnen in je){149} naar boven te brengen waarbij het komt tot een ‘(felt) shift’ ((gevoelde) verschuiving{150}), een verandering in ervaren gevoel (felt sense).

Praktisch betekent een en ander dat de cliënt zich in de focustherapie, en wel volgens een uitgewerkte methodiek (het genoemde, door Gendlin ontwikkelde stappenplan of iets ‘gelijkwaardigs’{151}), concentreert op een innerlijk opgeroepen gevoel: felt sense (felt meaning). Leijsen geeft het stappenplan van Gendlin als volgt weer: 1) ruimte maken; 2) een gevoelde betekenis laten komen (felt sense); 3) een handvat vinden; 4)  resoneren; 5)  vragen/exploreren; 6) ontvangen.{152} Met dit ‘model’ (methodiek), of een vereenvoudiging ervan, kan de focustherapie worden 'onderwezen' aan cliënten. Men kan vaststellen dat het ‘verloop’ van de therapie een aantal elkaar ‘opvolgende’ fasen kent die kort en bondig neerkomen op:

de cliënt helpen om stil te worden om zo contact te kunnen maken met zijn gevoelde beleving zonder daardoor te worden overspoeld. Dit leidt tot de essentie van het focussen namelijk, de gevoelde beleving duiden - komen tot een gevoelde betekenis (shift) en hieraan bijvoorbeeld verbaal, of op creatieve wijze uitdrukking geven om vervolgens te ‘ontvangen’ wat zich aandient of aan wil dienen in het ervaringsproces (expierencing - nb geen experience, het is een proces).

Zoals gezegd wordt aan de hand van deze methodiek de aandacht duidelijk naar binnengericht voor wat er lijfelijk in je omgaat, om zo toegang te geven tot ‘de wijsheid van je lichaam’{153} die ook wel ‘Het Ware Zelf’ wordt genoemd.{154} Gendlin spreekt in dit verband zelfs van ‘a small, still voice’ (zachte, stille stem{155}) en daarmee zijn we van Gendlin (via Rogers met the actualizing tendency, Maslow met the self-actualizing tendency en Emerson met the Over-Soul) uiteindelijk weer terug bij uiteindelijk Jung met ‘the Self’, ‘het Zelf’. Ook in de focustherapie staat namelijk de zelfverwerkelijking centraal, iets dat zelfs expliciet door Gendlin wordt gesteld.{156} Zijn spreken van hem met betrekking tot het ervaren van het Zelf over ‘a small, still voice’ heeft een ogenschijnlijk christelijke, dan wel tenminste een duidelijk religieuze ondertoon. Dit religieuze wordt bevestigd en onderstreept door Leijssen wanneer zij aangeeft dat zij te weten is gekomen dat Gendlin openstaat voor het transcendente wat ondermeer blijkt uit zijn regelmatig benadrukken dat de focustherapie een ‘zelfoverstijgend karakter kan krijgen’, terwijl zij zelf dan spreekt over ‘[alsof] een Hogere Werkelijkheid zich openbaart…’ - een het ‘zelf’ overstijgende realiteit die volgens haar veel namen kan krijgen.{157} Ook het boegbeeld van de New Age en schrijfster van het voorwoord van een van de bekendst geworden boeken van Gendlin, namelijk Marilyn Ferguson, duidt de focustherapie duidelijk religieus wanneer zij met betrekking tot deze therapie spreekt over ‘mysterieus als het gaat om de mogelijkheid begraven wijsheid op te roepen, holistisch (…) waardevol in relatie tot (…) meditatie, om creatieve processen en het benoemen van problemen te ontsluiten’.{158} Als het gaat om de in dit verband zo belangrijke zelfexploratie blijkt uit een onderzoek van Martin dat er qua opvattingen tussen Ferguson en Gendlin een duidelijke verbinding bestaat{159}, en daarmee lijkt de therapie zonder meer te passen onder de noemer New Age{160}, dan wel daarmee tenminste meer dan alleen duidelijk affiniteit te vertonen. Alleen al vanuit deze gegevens is de vraag gerechtvaardigd of de focustherapie als loot van de humanistische psychologie niet (eveneens) is te rangschikken onder de noemer van de transpersoonlijke psychologie. Zeker het vervolg rechtvaardigt een dergelijke gedachte. Het is L. Louanne Ellison-Cole die (met als mentor onder andere Ann Weiser Cornell) direct in het begin van haar dissertatie voor het doctoraat voor Filosofie en Transpersoonlijke Psychologie op basis van door haar onderzochte bronnen vaststelt, dat het in de focustherapie concreet gaat om een transpersoonlijke praktijk.{161}

De sympathie van Gendlin voor het relativisme, het filosofische concept dat alle zienswijzen geen absoluut kennen en dat daarmee het begrip waarheid relatief is - er bestaat geen absolute (objectieve) waarheid{162}, verklaart in dezen tenminste mede waarom hij de focustherapie in zo vele ‘kaders’ toepasbaar acht. Verschillende 'waarheden' kunnen dan immers naast elkaar bestaan.{163} Op de site van het door hem opgerichte Focusing Institute treffen we dan ook onder de noemer ‘Spirituality’ een veelzeggende pagina aan met diverse links die het beweerde staven{164}, terwijl door hem zelf in diverse publicaties hier uitdrukkelijk ‘openheid’ wordt bepleit.{165} Opmerkelijk is hier in het bijzonder het aantal publicaties in relatie tot het boeddhisme.{166} Zo kan zonder kanttekening op de site van het genoemde instituut dan ook door bijvoorbeeld Chutroo beweerd worden dat de focustherapie veelvuldig beschreven wordt als een religieuze praktijk en als zodanig vaak vergeleken wordt met de geestelijke praktijk van het boeddhisme en de boeddhistische meditatie. Chutroo (h)erkent duidelijke parallellen, terwijl eveneens het eerder genoemde mindfulness bij haar aan bod komt.{167} De eerder genoemde Doralee Grindler Katonah, die als focustherapeute zonder meer onder de noemer van de transpersoonlijke psychologie genoemd moet worden en als zodanig meer dan alleen openstaat voor het zenboeddhisme{168}, laat weten duidelijk de weerklank van het boeddhisme in de therapie te ervaren.{169} Het religieuze en daarbij met name de affiniteit bij/van Gendlin met het boeddhisme ligt echter niet alleen besloten in de filosofie van het relativisme, maar ook in wat Gendlin noemt ‘The Philosophy of the Implicit’, de filosofie van het impliciete waarbij het volgens een omschrijving van Parker gaat om (vertaald): ‘een nieuwe manier van denken die wetenschap en spiritualiteit herenigt…’{170} en waarin - zeker als het gaat om taal - onder andere het gedachtegoed van Wittgenstein is terug te vinden.{171} Dit denken van Gendlin spreekt met name zijn ‘volgelingen’ in Japan erg aan{172}, terwijl opnieuw blijkt dat daarbij vooral het boeddhisme een sleutelrol speelt.{173} Susan Jordan van de British Focusing Teachers Association deelt op grond van een gevoerde correspondentie als feitelijkheid mee dat Gendlin zelf meer dan gewone belangstelling heeft voor het boeddhisme en daarenboven persoonlijk vertrouwd is met het verschijnsel van meditatie, alleen heeft hij een en ander nooit op enige wijze publiekelijk kenbaar gemaakt.{174} Interessant is in dit geheel zeker het artikel van Drummond waarin deze een (opmerkelijke) vergelijking maakt tussen juist het boeddhisme en de focustherapie en het bewijs door hem geleverd schijnt te worden dat (of men de oorsprong van de focustherapie nu zoekt bij Rogers of Gendlin) in beide gevallen er bijna gesproken kan worden van niets minder dan ‘plagiaat’ van 2500 jaar oude boeddhistische ideeën.{175} Geeft Leijssen aan dat verschillende stappen van het hiervoor reeds genoemde stappenplan van Gendlin waardevolle processen inhouden die soms gepaard gaan met spirituele ervaringen{176}, Parker stelt zelfs dat Gendlin wat het impliciete betreft, een ieder zelfs uitlokt ruimte te geven voor dergelijke ervaringen.{177} In het volgende hoofdstuk wordt niet alleen de relatie met onder andere het boeddhisme verder uitgewerkt, maar zal ook nader worden ingegaan op de betekenis, c.q. consequenties van een en ander.

2.4.1 De focustherapie geïntroduceerd in christelijke kring

Behalve dat de focustherapie voorkomt in een zo te noemen ‘neutrale’ tot en met zelfs een uitgesproken ‘alternatieve’ context, wordt ze ook toegepast binnen een - soms zelfs nadrukkelijk aangegeven - christelijke setting.

Dit laatste wordt allereerst duidelijk vanuit bijvoorbeeld de site van het zenuwcentrum van de focustherapie, het eerder genoemde Focusing Institute. Op haar site wordt namelijk in het bijzonder aandacht gegeven aan de samenwerkende priester-psychologen McMahon en Campbell.{178} De eerste was tijdens zijn studie in het bijzonder geboeid door Rogers, terwijl het Campbell is geweest die McMahon op een zeker ogenblik op het spoor van het gedachtegoed van Gendlin heeft gebracht. Ze voelden beiden een klik met diens ideeën en hebben Gendlin tijdens zijn ‘sabbatical’ opgespoord. De toen tot stand gekomen ontmoeting leidde niet alleen tot samenwerking, maar ook tot het aanbieden van gezamenlijke workshops. McMahon en Campbell meenden vanuit een onderzoek naar de link tussen de focustherapie en spiritualiteit, gelijkenissen te hebben ontdekt tussen deze therapie en onder andere de oud joods-christelijke tradities en geestelijke oefeningen. Het begrip ‘genade’ (grace) speelt voor hen onder de noemer ‘gift dimension’ (gave dimensie) in relatie tot de focustherapie een grote rol. De synthese van het ‘innerlijk weten’ (mind-knowing) en de ‘wijsheid van de geest’ (spirit-based wisdom) ofwel het luisteren naar God in en door het lichaam, noemen zij BioSpiritual Focusing.{179} Het lichaam wordt de ‘poort’ tot geestelijke ervaring/bewustwording. Sleutelbegrip daarbij is de ‘Caring Feeling Presence’ (vertaald: de zorg voelende aanwezigheid, afgekort als CFP) waarop de aandacht wordt gevestigd.{180} De term CFP doelt op een bijzonder soort innerlijke houding/openstelling, een houding van een open liefdevol aanvaarden van jezelf tijdens het focusproces. Het wordt ervaren als een ‘gave’ (gift dimension), ‘die niet gewild of gecontroleerd kan worden en geassocieerd wordt met genezing, mysterie en paradox’.{181} In 1975 hebben McMahon en Campbell het ‘Institute for Bio-Spiritual Research’ opgericht en tot vandaag promoten zij van daaruit de Bio-Spiritual Focusing niet alleen in Amerika, maar wereldwijd.{182}

Een zich verdiepen in de praktijk van de focustherapie in eigen land toont  eveneens aan dat zij in de christelijke setting voorkomt, al wordt er niet direct een verband zichtbaar met de interpretatie van McMahon en Campbell. Onderzoek en navraag laten zien dat degene die verantwoordelijk gehouden moet worden voor de introductie van de focustherapie binnen het christelijk segment in ons land geen katholiek priester maar een protestantse predikant is, namelijk drs. Wim Jurg.{183} Jurg, die eerst theologie studeerde aan onder andere de (toenmalige) Theologische Hogeschool te Kampen en aan de VU{184} en zich vervolgens verdiepte in de psychologie, heeft zich aanvankelijk vooral ingezet voor de hulpverlening aan alcohol- en drugsverslaafden. Aansluitend is een en ander verweven met de interkerkelijke stichting Tabitha waartoe de volgende onderdelen behoren: Tabitha Opleidingen, Tabitha Consultancy en Tabitha Kinderwerk. Het is onder de noemer van Tabitha Opleidingen dat de stichting pastoraal-therapeutische cursussen, workshops en seminars organiseert.{185} Met de slogan ‘Tabitha voor therapie of opleiding tot pastoraal-therapeut’ presenteerde Jurg zichzelf in Lutten binnen de stichting, nadat hij een drietal zomercursussen (Summer School) had gevolgd aan The Focusing Institute (toen nog gevestigd in Chicago) als focustherapeut en eveneens als trainer in dezelfde therapie. Jurg geeft aan als focustherapeut en trainer de hoogste graad te hebben behaald{186}, terwijl hij zichzelf in dezen nadrukkelijk ‘een specialist’ noemt ‘met wereldwijde erkenning’ en stelt ooit deel te hebben uitgemaakt van het bestuur van de vertegenwoordiging van de focustherapie in Nederland. Jurg hecht eraan dat de genoemde zomercursussen aan The Focusing Institute geplaatst worden in het kader van de door hem gevolgde studies bij het RINO{187} en zijn opleiding in de psychologie en psychotherapie. In zijn hoedanigheid als therapeut en trainer heeft hij vanuit de stichting Tabitha de focustherapie binnen de christelijke gemeenschap in ons land toegepast, gedoceerd en gepromoot.

Hoewel hij aangeeft nog steeds te geloven dat de focustherapie als een in de praktijk getoetste wetenschap waardevolle elementen in zich bergt, zegt hij toch al vrij vroeg te hebben ingezien dat het ‘niet een methode is die in alle opzichten aan de Bijbel beantwoordt’.{188} Als een van de grote problemen noemt hij allereerst het in deze vorm van psychotherapie ontbreken van een bijbels mensbeeld. In hoofdstuk 4.2 zal op dit punt nader worden ingegaan. Daarnaast heeft hij tot zijn grote teleurstelling in zijn directe omgeving gezien dat er wat gemakkelijk ‘verkeerd met de kennis van het focussen kan worden omgegaan’. Het laatste werd hem vooral pijnlijk duidelijk toen een naaste, door hem zelf met de focustherapie in aanraking gebrachte, medewerker zich daarin onder, volgens Jurg, bedenkelijke leiding verder bekwaamde.{189} Juist deze ervaring, dat er wat gemakkelijk voor een vorm gekozen kan worden die duidelijk metafysisch is en sterk openstaat voor oosterse invloeden, heeft hem, naar eigen zeggen, sceptisch gemaakt tegenover de therapie. Hij claimt uiteindelijk van de Heer het inzicht te hebben gekregen dat ‘het focussen een doodlopende weg is’. Een niet mis te verstane uitspraak die allereerst de door hem geholpen patiënten, maar eveneens de door hem ‘opgeleide’ christen-focustherapeuten toch tenminste tot nadenken zou moeten stemmen. In het licht van het van God geclaimde inzicht is het echter moeilijk te begrijpen dat Jurg vervolgens aangeeft het toch jammer te vinden wanneer de kennis van de focustherapie verloren zou gaan en hij bovendien vervolgens opmerkt zelf graag een bijbelse vorm van het focussen te hebben willen ontwikkelen.{190} Op de vraag wat men zich bij dit laatste zou moeten voorstellen, met name hoe dit te realiseren zou zijn, wordt in hoofdstuk 4 nader ingegaan. Als we ons beperken tot de situatie in ons land, rechtvaardigt een dergelijke opmerking zonder twijfel de vraag hoe er gekeken en omgegaan moet worden met de bestaande focustherapie zoals deze in een christelijke setting wordt aangeboden.

Onderzoek naar de aangeboden focustherapie binnen een christelijke context, laat zien dat ongeacht die setting - neutraal, alternatief of christelijk - iedere ‘aanhanger/vertegenwoordiger’ van de therapie, deze therapie op gelijke, dan wel soortgelijke wijze beschrijft en omschrijft. In alle gevallen staat het verwerkelijken van het ‘zelf’ centraal. Bovendien wordt in welke setting ook, gebruik gemaakt van eenzelfde vaktaal - het ‘focusjargon’: van ‘innerlijke criticus’, ‘innerlijk weten’, ‘innerlijke wijsheid’ of ‘wijsheid van het lichaam’ tot en met onder meer ‘stille zachte stem’ (small, still voice) en ‘felt sense’ etc. Het enige wat bij de christelijke setting opvalt, is dat de vaktaal - het focusjargon - (soms) wordt gegoten in een soort van ‘tale Kanaäns-jasje’ of door Bijbelteksten wordt omlijst of ‘onderbouwd’. In principe blijft het echter over exact hetzelfde gaan. Ook de toepassingsmogelijkheden worden op dezelfde wijze benoemd.{191} Is er dan (wel) een feitelijk verschil tussen de focustherapieën in welke setting dan ook? Kan er überhaupt gesproken worden van een neutrale setting? Hierop wordt eveneens in hoofdstuk 4 teruggekomen. Ook de vraag of de focustherapie vanuit bijbels perspectief een doodlopende weg is, komt in dat hoofdstuk aan de orde.

2.4.2 De focustherapeut

Hoewel niet geheel passend onder de titel van dit hoofdstuk, wordt er naar aanleiding van het voorgaande en het in het eerste hoofdstuk gemelde gegeven dat er rond het begrip therapeut nogal wat onduidelijk bestaat, kort stilgestaan bij het aspect ‘de focustherapeut’ aangezien deze de ontwikkeling van de therapie mede lijkt te bepalen, dan wel tenminste het aanzien ervan. Gendlin’s idee dat de focustherapie niet alleen in de academische wereld ingang moet vinden maar zo breed mogelijk toegankelijk moet zijn - een gedachte die al ten grondslag lag aan de oprichting van The Focusing Institute - spreekt blijkbaar wereldwijd vogels van diverse pluimage aan. Wellicht dat de zogeheten brede toepasbaarheid hierbij tevens van invloed is. De therapie wordt voorgesteld en gepropageerd als universeel hulpmiddel, te gebruiken in psychotherapie, het onderwijs tot en met architectuur en zelfs spirituele activiteiten etc. Onderzoek laat namelijk zien dat deze diversiteit in gebruik zich niet alleen vertaalt in het grote aanbod aan verschillende soorten van therapeutische instellingen maar eveneens in de bijna evenredige hoeveelheid aan focustherapeuten. Een en ander roept onherroepelijk vragen op rond de kwalificatie en de daarmee verbonden betrouwbaarheid van degene die zich therapeut noemt.

Het blijkt namelijk dat een focustherapeut allerminst een universitaire of eventueel hbo-opleiding genoten behoeft te hebben. Volgens Gendlin en het Focusinstituut kan iedereen focussen. Sommige mensen kunnen het zelfs van nature, terwijl er volgens de informatie van het instituut voor het leren focussen niet veel nodig is. Je kunt het leren uit een boekje, vanuit individuele sessies met een focustrainer, maar ook via een of meer cursussen. Op die wijze zou je het basisniveau snel onder de knie hebben. Wie echt dieper wil, dat wil zeggen: het focussen als trainer of therapeut op meerdere levels wil kunnen beoefenen, kan zomercursussen (Summer School) volgen in Spring Valley, New York, waar het kloppend hart van de therapie te vinden is.

De oorsprong van de visie dat iedereen therapeut kan worden/zijn, vinden we al terug bij Genlin’s leermeester Carl Rogers. Hij stelde namelijk dat ‘bijna elk intelligent, open en liefhebbend individu therapeut kon zijn. Alleen een beetje oefening en gezond verstand waren nodig’.{192} De vraag of een dergelijke insteek de kwaliteit en betrouwbaarheid van een focustherapeut ten goede komt en of het de therapie wetenschappelijk valideert.{193} Is er echt niet meer nodig om je therapeut te kunnen en mogen noemen en als zodanig op te kunnen en mogen treden? Onwillekeurig roept een en ander herinneringen op aan wat zich destijds rond de Duitse postbode Gert Postel heeft afgespeeld.{194} Vanuit frustratie heeft deze zich lange tijd (n.b. succesvol) kunnen voordoen als zijnde een gerechtspsychiater. Ook hier was het slechts een kwestie van gezond verstand, intelligentie, empatisch vermogen en vooral een goed geoefend zijn in het psychiatrische vocabulaire. Postel werd echter als oplichter ontmaskerd. Zet een visie ten aanzien van het beroep van therapeut zoals voorgestaan door allereerst Rogers en vervolgens Gendlin niet de deur open voor alternatieve charlatans? Ligt hier de reden dat we de focustherapie zo vaak gecombineerd zien worden met twijfelachtige tot ronduit occulte en zeker niet wetenschappelijk te noemen praktijken? Het alternatieve lijkt, zoals uit het volgende hoofdstuk zal blijken, echter inherent aan de focustherapie.

3. De diepere wortels en de consequenties daarvan

3.1 Alternatieve wortels

Zoals in het vorige hoofdstuk is aangegeven, is de focustherapie een loot te noemen van allereerst de humanistische psychologie. Ten aanzien van deze psychologie is, onderbouwd, de invloed van onder andere de New Age alsook van het oosterse gedachtegoed vastgesteld. We zagen dat bijvoorbeeld Becker e.a. in dit verband zelfs spreken van het zichtbaar worden van oude magische technieken. Zoals in het vorige hoofdstuk ook aan de orde kwam, zette de humanistische psychologie zich voort in de transpersoonlijke psychologie die zich bij uitstek kenmerkt door een hang naar direct kosmisch-transcendente ervaringen. Alleen al gelet op dit alles kan en mag gevoeglijk worden verondersteld dat de sporen van een en ander ook in de focustherapie zijn terug te vinden.

Een grondig kennis nemen van de therapie en wat er door niet alleen Gendlin maar ook andere aanhangers wordt beweerd en is geschreven, laat inderdaad zien dat de therapie dieperliggende alternatieve wortels heeft. In elk geval moet, wat de grondlegger en The Focusing Institute alsook de prominente voorstanders van deze therapie betreft, worden vastgesteld dat nergens door hen van voornoemd en volgend gedachtegoed afstand is of wordt genomen. Integendeel, zoals verder op duidelijk zal worden, blijkt de deur er zelfs wagenwijd voor open te staan en de therapie lijkt - tot binnen een zogenaamd christelijke context - dan ook niets minder te zijn dan een tenminste quasi filosofische aanpassing van de transpersoonlijke psychologie. Aangezien de therapie binnen deze context lijkt te stoelen op een complex ‘wortelstelsel’, wordt er in meervoud van ‘wortels’ gesproken. Het zal in het vervolg duidelijk worden dat er wat de therapie betreft niet alleen wordt ‘teruggegrepen op het oosterse gedachtegoed en oude magische technieken, maar dat er zoals in het vorige hoofdstuk duidelijk werd, zelfs sprake is van gnostische sporen. Er is in relatie tot ‘wortels’ gekozen voor het bijvoeglijk naamwoord ‘alternatief’ omdat het gaat om zaken en uitingen die anders zijn te duiden dan het gewone. Het gaat namelijk om zaken en uitingen die niet eenvoudig, dan wel moeilijk tot helemaal niet zijn te duiden als ‘wetenschappelijk’ en/of ‘wetenschappelijk’ verifieerbaar. Vervolgens sluit het gebruik van ‘alternatief’ aan bij de binnen de gezondheidszorg in de breedste zin gangbare opvatting dat het onder deze noemer gaat om zaken en uitingen die gerelateerd zijn aan, of synoniem zijn voor het esoterische en paranormale e.d. De alternatieve wortels zouden mogelijk zijn samen te brengen onder één verzamelnaam en wel die van New Age, aangezien het daarin gaat om een divers samengestelde en georiënteerde beweging, een veelkoppig monster. Hoewel er aandacht zal worden geschonken aan de New Age in relatie tot de psychologie in het algemeen en de focustherapie in het bijzonder, zullen toch daaronder te vatten uitingen afzonderlijk aandacht krijgen.

3.1.1 Een flirt met de New Age

Vele jaren geleden al waarschuwde ds. W.C. van Dam niet alleen voor de mystieke invloeden in de huidige psychologie, invloeden die volgens hem aantoonbaar aanwezig zijn in de duidelijke verbindingslijnen naar de oosterse meditatievormen, maar constateerde hij tegelijk een neigen tot het New Age-gedachtegoed.{195} Inmiddels lijkt de (nog steeds) moeilijk exact te definiëren New Age-beweging waaruit een dergelijk gedachtegoed ontsproot, cultureel uit beeld geraakt dan wel te geraken. Ja, het lijkt er bijna op dat haar gloriedagen voorbij zijn. Niets is echter minder waar. Zoals Gordon R. Lewis stelt, heeft de samenleving in al haar verschijningsvormen geleidelijk aan het gedachtegoed van deze beweging opgezogen zoals een spons water opneemt.{196} De maatschappij is er intussen breed en diep van doortrokken geraakt. Vele ideeën en uitingen  van de New Age-beweging worden tot op kerkelijk en zelfs evangelisch erf onder de noemer ‘genade’ en ‘geloof’ als vanzelfsprekend beschouwd en gepresenteerd.{197} De relatie tussen de focustherapie en de New Age-beweging, een beweging die vooral te beschouwen is als een smeltkroes van vele eeuwenoude buiten-bijbelse religieuze en occulte ideeën, kwam in het vorige hoofdstuk al even ter sprake.{198} In deze paragraaf willen we nog een en ander toevoegen.

De grote overeenkomst tussen de focustherapie en de New Age-beweging blijkt niet alleen uit een verheerlijken van het ‘zelf’ op zich, maar juist uit het vergoddelijken ervan.{199} Gewezen is al op de aanwezige verbinding tussen Gendlin en Marilyn Ferguson (1938-2008).{200} Aanvullend mag hier ter verheldering van deze ‘verbinding’ nog worden opgemerkt dat ook Marilyn Ferguson aan de wieg heeft gestaan van de Association for Humanistic Psychology (AHP){201} alsook van het AHP lid is geweest.{202} Tevens had zij duidelijk affiniteit met de Association for Transpersonal Psychology (ATP){203} - de transpersoonlijke psychologie heet niet voor niets ‘heel sterk met de New Age verwant’.{204} Ferguson ontving al eerder van niemand minder dan Gendlin’s leermeester Carl Rogers{205} lovende kritiek op haar boek The Aquarian Conspiracy{206}, een boek dat wel gezien wordt als de bijbel van de New Age-beweging en verwantschap met het focusgedachtegoed verraadt. Met betrekking tot de focustherapie stelt Ferguson - in lijn met haar eigen ideeën{207} - in het voorwoord van Gendlin’s boek Focusing (uitgegeven bij Bantam Books New York - een uitgever die meerdere New Age-boeken heeft uitgegeven waardoor er gemakshalve daarom wel wordt gesproken van ‘Bantam New Age Books’) (vertaald) het volgende: ‘…focussen gaat naar binnen en put informatie vanuit het diepere, wijzere zelf (‘het lichaam’)’.{208} Het gebruik van het begrip ‘het lichaam’ (‘the body’ (in bijvoorbeeld bodily felt sense)) bij Gendlin blijkt volgens haar slechts een kwestie van semantiek, van een taalkundig duiden, wat Ivan Ellingham doet opmerken dat Gendlin in dat geval dit begrip gebruikt op (vertaald): ‘een zeer eigenzinnige en vreemde manier’. Het is (vrij weergegeven) volgens hem alsof Gendlin hiermee enerzijds wil bevestigen dat ‘het focusproces werkelijkheid’ is en anderzijds ‘een het zelf overstijgend proces’ is.{209} In haar eerder genoemde voorwoord wijst Ferguson erop dat volgens Gendlin niet onder woorden gebracht kan worden wat er tijdens het focussen gebeurt.{210} Dan is hier de vraag gerechtvaardigd of Gendlin op deze wijze recht doet aan de ideeën van de door hem bewonderde taalfilosoof Wittgenstein, een punt waarop later kort nader zal worden teruggekomen. Is dit ‘moeilijk onder woorden kunnen brengen wat er tijdens het focusproces gebeurt’ wellicht de reden dat Gendlin dan ‘maar’ teruggrijpt op filosofisch geladen begrippen als bijvoorbeeld ‘impliciet’ en ‘expliciet’? De Belgische hoogleraar en aanhanger van de focustherapie Leijssen benoemt het focusproces simpelweg als een ‘spiritueel proces’, terwijl ze daarbij een in verband met het voorgaande veelzeggend begrip als ‘zelftranscendentie’ gebruikt.{211} Zonder meer lijkt het erop te wijzen dat er tijdens het focusproces op zeker moment iets ‘van buiten af’ gebeurt, er sprake is van een soort ‘omslagpunt’. Een voor de christen zeker saillant te noemen detail waar in het vervolg in elk geval vanuit Gods Woord nader op terug gekomen dient te worden. We stoten hier echter op een gegeven dat niet vreemd is binnen de New Age-scene en bijvoorbeeld inherent is aan ondermeer meditatie ‘waarbij het eigen ik wordt uitgeschakeld en men in een andere bewustzijnstoestand verzinkt’.{212} Eveneens kan hierbij gedacht worden aan het ook binnen deze beweging bekende verschijnsel van hypnose{213}, een verschijnsel dat hierna aan de orde zal komen. Alvast mag hier met betrekking tot hypnose gewezen worden op de opmerking van een christen-focustherapeut. Hij gaf aan tijdens het focusproces cursisten te zijn tegengekomen ‘met hypnose ervaring’ ‘die de neiging hadden om daarin weg te zakken’.{214} Geeft dit inhoudelijk het omslagpunt weer van ‘werkelijkheid’ naar ‘zelfoverstijging’? (Bij dit laatste valt dan te denken aan wat er in het vorige hoofdstuk met betrekking tot de transpersoonlijke psychologie is gezegd.) Is het toevallig dat (zie ook hierna 3.3) door Elligham het focusproces dan vervolgens opmerkelijk  wordt omschreven als (vertaald) ‘een quasi meditatieve techniek’ met als resultaat ‘een vaag, algemeen, holistisch (een typisch New Age-begrip, zie hierna Ferguson - jgh), onduidelijk lichamelijk gevoelde zin van een probleemsituatie op ‘the edge of awareness’ - de grens van bewustzijn, ‘een soort ‘weten’ zoals dieren dat kennen’.{215} Het spreken over ‘edge of awareness’ ontleent Elligham aan Gendlin zelf.{216} Professor Leijssen, die de focustherapie niet alleen een ‘spiritueel proces’ noemt maar zoals we in het vorige hoofdstuk zagen ook wel omschrijft als een introspectieve therapie en het als een betrouwbare ingang tot de ziel ziet{217}, geeft aan dat Gendlin er regelmatig over spreekt dat focussen zo ‘een zelfoverstijgend karakter kan krijgen’, terwijl zij zelf dan spreekt over: ‘[alsof] een Hogere Werkelijkheid zich openbaart…’.{218} Marilyn Ferguson stelt met betrekking tot het introspectieve, de zelfexploratie (zelfverwerkelijking) dat het hierbij gaat om wat Gendlin beschrijft als het ‘opzettelijk laten’ (deliberate letting, een vorm van passiviteit - jgh)) dat ervoor zorgt dat het innerlijk weten naar voren komt{219}, waarmee we helemaal terug zijn bij het gedachtegoed van de New Age. De focustherapie is naar de mening van Leijssen een manier die het meest helpt om ‘een dieper niveau van weten te openen’{220}, ofwel met de woorden van Ferguson: ‘mysterieus als het gaat om de mogelijkheid begraven wijsheid op te roepen, holistisch… waardevol in relatie tot … meditatie, om creatieve processen en het benoemen van problemen te ontsluiten’.{221}

Becker e.a. laten al zien dat de therapieën binnen de Human Potential Movement, waartoe zij ook uitdrukkelijk de Humanistische Psychologie rekenen, een duidelijk vastgesteld New Age-gehalte hebben{222}, dit lijkt op grond van het voorgaande dus ook te gelden voor de focustherapie.{223} In zijn theologische analyse van de New Age-beweging plaatst Jobe Ralph Martin, vanuit zorgvuldig onderzoek, Eugene Gendlin dan ook zonder meer onder de noemer New Age.{224} Dit alles bevestigt de angst die is geuit door Wim Jurg, initiator en promotor van de focustherapie in het christelijke segment van de hulpverlening in ons land, dat Gendlin zich op de weg van de New Age bevindt. Desondanks opperde Jurg met de nodige stelligheid de idee dat het focussen uiteindelijk twee stromen zou kennen, waarvan de een wetenschappelijk is te noemen en de andere duidelijk New Age-georiënteerd zou zijn. De New Age-gerichte stroming zou volgens zijn zeggen in ons land met name vertegenwoordigd worden door het Focuscentrum in Den Haag en de aanzet tot deze ontwikkeling zou te vinden zijn in de bemoeienis en invloed van met name Ann Weiser Cornell, die naar zijn zeggen vanuit onder andere de Egyptische filosofie en oosterse ideeën zou werken.{225} Hoewel in het vervolg duidelijk zal worden dat Weiser Cornell zeker wereldwijd een duidelijk toonaangevende rol speelt binnen de focusscene en wel degelijk een uitgesproken affiniteit toont met niets minder dan het occulte en haar invloed onmiskenbaar is als het gaat om de ideeën met betrekking tot de focustherapie in niet alleen ons land, kan in het licht van het voorgaande dan ook ontkend worden dat er twee stromingen zouden zijn. Hooguit is er binnen de focuswereld sprake van verschil in aanpak. Zo wordt er dan ook wel gesproken over Focusing-Oriented Psychotherapy, afgekort FOT, Focus-georiënteerde psychotherapie. Door The Focusing Institute wordt de Focusing-Oriented Psychotherapy omschreven als (vertaald) ‘een opkomende familie van experimentele therapieën die zijn gebaseerd op het pionierswerk van Eugene Gendlin’.{226} In 2010 werd voor deze ‘FOT-familie’ een eerste wereldconferentie georganiseerd, de volgende was gepland voor het najaar van 2011. Met betrekking tot de grondprincipes en doelstellingen is er, wat het focusproces op zich betreft, tussen de onder de noemer FOT vallende therapieën onderling geen enkel verschil. Hooguit zijn er verschillen in nuance en benadering. Ditzelfde geldt ten aanzien van Inner Relationship Focusing (IRF){227}, Whole Body Focusing (WBF), Thinking at the Edge (TAE), Domain Focusing, Focusing-Oriented Arts Therapy (FOAT) en Community Wellness Focusing.{228} Inmiddels schijnt zich een volgende variant te hebben ontwikkeld op basis van het ook binnen evangelische kring aan populariteit winnende en uit een duidelijk te bevragen hoek komende Celebrate Recovery programma{229}, Recovery Focusing. Vanuit wat tot nu toe als resultaat van zorgvuldig onderzoek aan de orde kwam, behoeft het geen betoog dat er ten aanzien van de focustherapie als zodanig (in welke setting en onder welke noemer ook) onmiskenbaar sprake is van een flirt met het New Age-gedachtegoed, terwijl het zich niet tot deze flirt beperkt.{230}

3.1.2 De flirt met het Oosten

In het vorige hoofdstuk werd Gendlin’s sympathie voor het relativisme al als verklaring gegeven voor het waarom allereerst hij de focustherapie binnen zo vele kaders, en wel binnen diverse geloofsuitingen en andersoortige religieus geladen opvattingen, toepasbaar acht.{231} Voortbordurend op wat in de voorafgaande paragraaf aan de orde kwam, zou men zich kunnen afvragen of misschien ook het gemak waarmee binnen de New Age-beweging alle religies als wezenlijk gelijk worden beschouwd{232}, hierbij van invloed is. We zien een dergelijke insteek niet alleen bij Gendlin, maar ook bij bijna al zijn navolgers terug en in het bijzonder bij zijn geesteskind The Focusing Institute. Ten aanzien van het laatste vinden we immers aanwijzingen van een en ander in vooral de talloze documenten op de site van het betreffende instituut, onder meer van de hand van de meester zelf.

Hoewel Gendlin in een ongepubliceerd manuscript, eveneens te vinden op de site van The Focusing Institute, probeert duidelijk te maken dat er bijvoorbeeld tussen het focussen en het duidelijk religieus geladen fenomeen ‘meditatie’ een onderscheid valt op te merken en ze dus niet gelijkwaardig zouden zijn te noemen, is de door hem gebruikte argumentatie bepaald niet overtuigend. Er wordt door hem vastgesteld dat de weg naar het ‘zelf’ zowel bij het focussen als bij meditatie een weg van ‘afdalen’ is. Bij het focussen zou het dan gaan om een ‘minder ver afdalen’ dan bij meditatie.{233} Echter, bij welke mate van afdalen is er sprake van het een of van het ander? Speelt een (spirituele) gevoeligheid van de persoon hierbij geen rol? Een en ander doet in elk geval Welwood suggereren dat het focussen minder diepte{234} heeft en is gebonden aan haar doel, dat anders heet te zijn dan bij meditatie; het verschil benoemt hij echter als subtiel.{235} Meindert Gijzen stelt dan ook terecht vast dat wat Welwood meditatie (mindfulness meditation) noemt, bij Gendlin focussen heet: ‘Beiden schijnen te verwijzen naar een zelfde soort proces, alhoewel de richtlijnen en technieken die ze toepassen op verschillende wijzen zijn ontwikkeld’.{236} Hoewel Gendlin dit zelf nergens in zijn werk meldt (zoals in het vorige hoofdstuk al aangegeven), blijkt hij bovendien vanuit concrete ‘ervaring’ meer dan alleen vertrouwd te zijn met het boeddhisme en haar meditatieve technieken.{237} In het vorige hoofdstuk werd eveneens aangegeven dat het religieuze en daarbij met name de affiniteit bij/van Gendlin voor het boeddhisme ook besloten ligt in de filosofie van het zojuist genoemde relativisme en van het impliciete.{238} Juist zijn opmerkelijke aandacht voor en belangstelling in het boeddhisme en de specifieke plaats die deze religie/filosofie voor vele aanhangers en voorstanders van de focustherapie inneemt, benadrukt de flirt met het ‘oosten’. Het is trouwens opvallend dat diverse therapieën, hoewel wars van God en zijn Woord, met gemak en zelfs graagte inhaken op oosterse tradities als bijvoorbeeld hindoeïsme, boeddhisme en taoïsme. Ook bij de focustherapie valt eenzelfde hang op te merken, zeker als het gaat om het boeddhisme.{239} We zien dit bij talloze focustherapeuten komend vanuit de school van Gendlin en vooral binnen de FOT-familie. Om een paar voorbeelden te noemen.

Als eerste de allereerste directeur van The Focusing Institute, Doralee Grindler Katonah. Zij maakt er geen geheim van zen boeddhiste te zijn en is daarenboven als docent verbonden aan The Institute of Transpersonal Psychology, waarmee duidelijk is dat zij ook nog eens te categoriseren valt onder de noemer van de transpersoonlijke psychologie.{240} Zij stelde (samen met Joan Klagsburn, die onder meer vertrouwd is met meditatie en mindfulness{241}) tijdens de eerste wereldconferentie van de FOT-familie in 2009 het thema Finding Doorways to Spirituality in Psychotherapy (vertaald: Openingen vinden voor Spiritualiteit in de  Psychotherapie) aan de orde. Om welke vorm van spiritualiteit het daarbij ging, zal duidelijk zijn. Tijdens de tweede wereldconferentie in het najaar van 2011 vroeg zij (samen met Glenn Fleisch, die vertrouwd is met onder meer spirituele counseling, hypnose en hypnotherapie etc.{242}) aandacht voor Transformational Focusing: a Wholebody/Spiritbody Integration (vertaald: Transformeel focusen: een totale lichaam/geestlichaam integratie - het gaat hierbij uiteindelijk om ontplooiing en expressie van het ‘zelf’, door middel van exploratie van geest/lichaam). Houd hierbij in gedachten wat zojuist (bij Ferguson) is gezegd met betrekking tot het begrip ‘lichaam’, terwijl de expressie en exploratie van de geest duidelijk in verband is te brengen met het alternatieve, inzonderheid het meditatieve. Een andere interessante persoonlijkheid is de tot de FOT-familie behorende en ook met spiritualiteit en meditatietechnieken vertrouwde focustherapeute Bala Jaison.{243} Ook zij maakte deel uit van de genoemde wereldconferenties. Googelen op de namen van de verdere deelnemers aan de genoemde wereldconferenties toont onmiddellijk directe of indirecte betrokkenheid aan met yoga, hypnose, hypnotherapie, diverse vormen van meditatietechnieken, zoals oosterse meditatie (transcendente, zen of vipassana meditatie e.d.), joodse mindfulness meditatie (joodse in de zin van: teruggaand op kabbalistische bronnen), soefimeditatie en hakomi, Jungeaanse alchemie, Chinese energieheling als Qi gong en ten slotte nog polariteittherapie, mindfulness, transpersoonlijke psychologie etc., kortom, over alternatieve wortels gesproken!

Een naam die al even is genoemd en vaak opduikt, is die van de door Jurg gewraakte en door hem in verband met de Egyptische filosofie en het boeddhisme gebrachte Ann Weiser Cornell. Zij blijkt opvallend vaak in een bijzondere relatie te staan tot menig focustherapeut en heet voor hen een bron van inspiratie te zijn.{244} Vanuit de talloze focussites en diverse publicaties wordt duidelijk dat zij met haar ideeën een grote impact op de wereldwijde focus- en vooral FOT-gemeenschap heeft, alsook op de daarnaast eerder genoemde benaderingen van het fenomeen focussen. Haar aanpak, samen met vooral Barbara McGavin en de hypnotherapeute en met yoga en meditatie vertrouwde Lucinda Hayden, is samengevat in Inner Relationship Focusing (IRF). De invloed van Weiser Cornell is ook bijzonder groot te noemen op het merendeel van de aanhangers en vertegenwoordigers van de focustherapie in ons land. Nogal vaak wordt zij binnen de focuswereld genoemd en/of wordt er naar haar verwezen, zo vaak zelfs, dat zij naast Gendlin welhaast de belangrijkste trendsetter (van dit moment) van de beweging genoemd kan worden. Hoewel Weiser Conell in gevoerde correspondentie toegeeft open te staan voor het metafysische en voor spiritualiteit, wil zij zich hierover niet verder uitlaten.{245} Echter, het is op zijn minst als opvallend te beschouwen dat zij veelal opduikt in relatie tot conferenties en dergelijke die gekenmerkt, ofwel getoonzet worden door alternatieve wortels. Soms blijkt zij zelfs - vooraanstaand - deel uit te maken van het organiserend comité van bedoelde conferenties. Om een paar conferenties als voorbeeld te noemen. Van 8-14 augustus 2000 organiseerde en leidde Ann Weiser Cornell met onder anderen Jane Bell en met de als contactpersoon fungerende Nicki Scully The Tenth Annual Living with Focusing Retreat in het Mother Tree Retreat Center in Sebastopol, California.{246} Zowel Bell{247} als Scully{248} blijken buitengewone affiniteit te hebben met de Egyptische mysteriën/filosofie (waaronder het alchemisme) alsook met de wereld van de Oosterse meditatie en voor Bell is van hieruit snel een link gelegd naar de focustherapie. Is het toeval dat Weiser Cornell en McGavin als onderwerp voor de Tenth International Focusing Conference{249} als thema hadden gekozen:  Three Patterns of Magic and the Inner Alchemical Marriage: Processes to Heal and Release Life Forward Energy (vertaald: Drie oervormen van magie en het innerlijke alchemistische huwelijk: processen voor genezing en het vrijmaken van levensenergie)? In dit verband is het toch zeker opmerkelijk te noemen dat op dezelfde conferentie Lyly Rojas De Knaus onder de noemer ‘spiritualiteit, genezing, Oost/West’ als thema had gekozen Invoking the Sacred: Focusing, the Buddha, Jung, and Healing (vertaald: het Aanroepen van Het Heilige: Focusen, de Boeddha, Jung en Genezing) - daarbij in acht nemend de plaats die alchemie{250} bij Jung innam. Doel? Duidelijk maken dat het uiteindelijk gaat om ‘het zelf’ als genezer via een synthese tussen Jung en Boeddha binnen de focustherapie en dat met een - zie de volgende paragraaf - spirituele (lees occulte) inslag.

Aan de 23rd International Focusing Conference van 1-5 juni 2011 nam Weiser Cornell niet alleen deel, maar maakte zij - samen met onder anderen de zojuist genoemde zen boeddhiste, transpersoonlijke psychologe en focustherapeute Doralee Grindler Katonah – ook deel uit van het organiserend comité. Het conferentieschema laat zien dat elke dag begonnen werd met yoga en meditatie.{251} Wordt met een dergelijke aanpak het oosterse element niet bevestigd en benadrukt? Er mag verondersteld worden dat het organiserend comité aan dergelijke sessies zal hebben deelgenomen.{252} Een en ander toont aan dat Weiser Cornell met het oosterse element niet onbekend genoemd kan worden, maar daarmee vertrouwd mag heten zoals zij ook, blijkens een eigen uitspraak op haar website, bekend is met het New Age-gedachtegoed als zodanig.{253} Terwijl daarenboven het hiervoor gekozen thema voor de Tenth International Focusing Conference - en dat opgemerkt in het licht van de uitspraak van Jurg ten aanzien van het werken van Weiser Cornell vanuit de Egyptische filosofie{254} - op zijn minst kennis van de Egyptische mysteriën doet vermoeden.

Onderzoek naar de aan de Inner Relationship Focusing (IRF) geaffilieerde aanhang blijkt dat het overgrote deel daarvan uitgesproken oosters is georiënteerd. De eerder genoemde focustherapeute Susan Jordan, aangesloten bij de British Focusing Teachers Association en onder meer opgeleid door Barbara McGavin, merkt op dat hoewel Inner Relationship Focusing (IRF) niet is verbonden aan een of andere spirituele traditie ze toch, voor wat betreft veel van haar ideeën, buitengewone verwevenheid vertoont met onder meer boeddhistische inzichten en de Core Proces Psychotherapie zoals ontwikkeld door Maura Sills.{255} Wanneer David Van Nuys in een interview met Ann Weiser Cornell naar aanleiding van een statement van haar rond ‘felt sense’ bij het proces van Inner Relationship Focusing (IRF) de opmerking maakt dat wat zij vertelt veel weg heeft van boeddhistische meditatie, dan reageert Weiser Cornell daarop op opmerkelijke wijze. Zij stelt dan namelijk dat (vertaald) ‘het proces van IRF voor een groot deel nagenoeg hetzelfde pad bewandelt en dan met name als het gaat om vipassana of mindfulness meditatie’, terwijl ze daarbij opmerkt dat het focussen tot een beter ‘inzicht’ leidt - ‘there’s a getting to know better’.{256} Een dergelijke uitspraak geeft te kennen dat zij heel goed weet waarover zij spreekt en op de hoogte verondersteld mag worden van de diverse meditatievormen. De Bristol Insight Meditation Group merkt op haar site op (en wel bijna conform met de uitspraak van Weiser Cornell zelf in het interview met Van Nuys), dat de focustherapie welhaast gelijkwaardig te noemen is aan Insight Meditation - een versimpelde benaming van vipassana meditatie (vipassana betekent in de boeddhistische traditie (in het Pali) ‘inzicht’ in wat werkelijk is).{257}

Zowel in relatie tot meditatie als afzonderlijk is hiervoor enkele keren mindfulness aan de orde gekomen. Hoewel mindfulness naast de focustherapie als een op zichzelf staande (cognitieve/stressreductie)therapie wordt aangeboden, blijkt er sprake van een overeenkomst tussen beide therapieën.{258} Blijkt de focustherapie nauwe verwantschap met onder meer het boeddhisme te hebben, mindfulness gaat qua oorsprong zelfs direct op het boeddhisme terug. Het is mogelijk dat juist zowel de directe boeddhistische wortels van mindfulness als de meer dan sterke hang naar het boeddhisme van de zijde van de focustherapie het gemeenschappelijke (tot zelfs de verbondenheid) van de beide therapieën verklaren, terwijl beide therapieën gericht zijn op het ‘zelf’, en zich kenmerken door het transcendente.{259} Wanneer Van Nuys in het eerder genoemde interview met Weiser Cornell opmerkt dat er tussen mindfulness en de focustherapie sprake is van een ‘potential crossover’ (vertaald: een beduidend veel van elkaar weg hebben) geeft Weiser Cornell aan dat de focustherapie en mindfulness een heel eind samen opgaan.{260} We zagen dat zij ten aanzien van de relatie tussen de focustherapie en het boeddhisme zich op soortgelijke wijze uitliet. Hoewel ze in het betreffende interview aangeeft dat de focustherapie en mindfulness niet aan elkaar gelijk zijn en bijna net als ten aanzien van het boeddhisme een soort van ‘meerwaarde’ aan de focustherapie toekent, is het op zijn minst opmerkelijk dat via een doorlink op haar site in een artikel van Carol J. Sutherland te lezen valt dat Inner Relationship Focusing (IRF) zonder meer een mindfulness proces wordt genoemd. Bovendien omschrijft Sutherland mindfulness-praktijken als meditatie en yoga als verwant aan de focustherapie. Ze lijkt in dat licht zelfs bijkans een pleidooi voor mindfulness te houden. Veelzeggend is de volgende uitspraak van Sutherland: ‘In the practice of IRF, we develop what I sometimes call “mindfulness muscles”’ (vertaald: In de praktijk van IRF ontwikkelen we wat ik soms “mindfulness spieren” noem’.).{261}

Tussen de regels door is de indruk gewekt dat er ten aanzien van de focustherapie niet alleen sprake is van een flirt met de New Age en het oosten, maar dat er zelfs gesproken kan worden over een flirt met het occulte. Er behoeft slechts gewezen te worden op het gebruikte begrip ‘alchemie’ en het spreken over ‘spirituele (lees: occulte) inslag’, alsook op in deze paragraaf genoemde namen van focustherapeuten die zich openlijk met zodanig geladen zaken inlaten. Hoewel ook het occulte, evenals de oosterse invloed, inherent is te noemen aan de New Age-Beweging - bijna kan zelfs gesproken worden over synonymie - willen we in de volgende paragraaf een en ander, gelet op de diversiteit aan occulte aspecten, eveneens als afzonderlijke flirt behandelen.

3.1.3 De flirt met het occulte

Wanneer we onder deze noemer aandacht geven aan de focustherapie, dan is het vooraf wenselijk het begrip ‘occult’ kort te duiden, terwijl er verwezen kan worden naar wat met betrekking tot dit begrip al is opgemerkt in het vorige hoofdstuk. Het begrip occult is afgeleid van occultisme, dat studie van het occulte betekent. Het begrip occult komt vanuit het Latijnse woord occultus, dat staat voor geheim, verborgen. In het occultisme gaat het om studie, kennis van het verborgene. Het behelst onderwerpen als waarzeggerij, magie (zowel witte als zwarte magie), alchemie, buitenzintuiglijke waarneming, horoscopie, spiritisme, numerologie, wichelroedelopen, pendelen, diverse alternatieve geneeswijzen van magnetisme, iriscopie tot en met accupunctuur, hypnose enz. enz. Meestentijds is er sprake van een religieus element, van gnosticisme en kabbala tot en met uitgesproken satanisme. Voor de christen is occultisme te allen tijde verbonden met het rijk van de duisternis, ofwel met de duivel en gaat het om een door de Bijbel verboden gebied. Ook religies als bijvoorbeeld het boeddhisme alsook daarvan afgeleide vormen van therapie moeten als occult worden aangemerkt. In andere religies (uitgezonderd het Judaïsme) gaat het om wat het Woord van God ‘afgoden’ noemt en hoewel ze als ‘niet-goden’ worden bestempeld, geeft de Bijbel duidelijk aan dat we hierin echter wel degelijk te maken hebben met boze geesten.{262} Binnen het bestek van dit boek is hiermee over het betreffende begrip voldoende gezegd.

Het kan toch geen toeval genoemd worden dat bijvoorbeeld Ann Weiser Cornell deelneemt aan conferenties, of deze zelfs mee organiseert, waar therapeuten als spreker en/of als presentator van workshops en dergelijke zijn uitgenodigd en in die hoedanigheid nadrukkelijk occulte thema’s en onderwerpen aan de orde stellen, terwijl zij zich vervolgens bovendien met voor de christen uiterst bedenkelijke zaken blijken in te laten. In de voorgaande paragraaf zijn namen en voorbeelden genoemd en bij enkele zal hierna nog nader worden stilgestaan. Onwetendheid van een en ander van de zijde van Weiser Cornell c.s. moet als uiterst naïef van de hand worden gewezen, zeker wanneer gelet wordt op de boven gebleken kennis van meditatie en dergelijke. Roept het niet op zijn minst vraagtekens op wanneer Gendlin en The Focusing Institute publiekelijk aandacht en ruimte geven - en dat soms met onomwonden instemming en/of bijval - aan bijvoorbeeld vertegenwoordigers van de focustherapie, die deze therapie beoefenen en tot op de site van The Focusing Institute presenteren en propageren binnen occult te benoemen kaders? Ook daarvan zijn, naast Doralee Grindler Katonah, vele namen te noemen. Zelfs ten aanzien van het door de in het vorige hoofdstuk (2.4.1) genoemde priesters-psychologen McMahon en Campbell ontwikkelde BioSpiritual Focusing dringt zich de vraag op, of we ook hier(in) uiteindelijk niet met het occulte worden geconfronteerd. De ideeën van hen komen wel heel dicht in de buurt van het occult te noemen gedachtegoed van Ken Wilbur.{263} In de slotparagraaf van dit hoofdstuk wordt aan deze variant (dan ook) nog enige aandacht geschonken.

In de vorige paragraaf kwam het begrip alchemie aan de orde en zagen we dit zelfs in het thema van een presentatie van Weiser Cornell en McGavin op de genoemde Tenth International Focusing Conference naar voren komen: Three Patterns of Magic and the Inner Alchemical Marriage: Processes to Heal and Release Life Forward Energy{264} (vertaald: Drie oervormen van magie en het innerlijke alchemistische huwelijk: processen voor genezing en het vrijmaken van levensenergie). Gezien het thema, gaat het hier toch echt om meer dan een kwestie van een ongelukkige of toevallige woordkeus. Wanneer Weiser Cornell samen met McGavin een topic voor de genoemde conferentie formuleert als genoemd, dan mag zeker (gegeven het feit dat Weiser Cornell ook nog taalkundige is{265}), worden aangenomen dat het onderwerp niet zomaar is gekozen, maar dat zij en McGavin wel degelijk hebben geweten waar de gekozen bewoordingen voor staan. Het is eveneens moeilijk te geloven dat ten aanzien van de woordkeus nu gesproken moet worden over een ‘voorbijgaande’ fase in de ontwikkeling van de voorgestane therapie van de beide therapeuten.{266} Immers, ongeveer twee jaar na de betreffende conferentie leidde Ann Weiser Cornell samen met Jane Bell in augustus 2000 de al eerder genoemde Tenth Annual Living with Focusing Retreat in Sebastopol, California en fungeerde Nicki Scully, zoals al eerder aangegeven, als contactpersoon. Zoals in de vorige paragraaf al is opgemerkt, blijken zowel Bell{267} als Scully{268} openlijk uiterst vertrouwd met niet alleen de wereld van de oosterse meditatie maar vooral ook met de Egyptische mysteriën/filosofie en met betrekking tot dit laatste in het bijzonder met de alchemie, terwijl met name Bell vanuit dit alles maar wat gemakkelijk een link legt naar de focustherapie. Tijdens de samen met Weiser Cornell geleide conferentie, heeft Bell volgens Weiser Cornell over aan deze zaken gerelateerde onderwerpen gesproken.{269}

In een lezing geeft Houthuijzen aan dat alchemie in zijn diepste betekenis innerlijke transformatie inhoudt en ze wijst er daarbij op dat het een aantoonbaar esoterische, ‘geestelijke’ kant heeft.{270} Behalve een duidelijk experimenteel spoor (ook wel ‘bewerkend aspect’ genoemd) kent de alchemie, waarvan de wortels in eerste instantie zijn terug te voeren tot in Egypte, namelijk inderdaad een spiritueel spoor (ook wel ‘beschouwend aspect’ genoemd dat zich voordoet als een mystieke, spirituele zoektocht){271}. De alchemie als zodanig komen we ook tegen in China bij taoïstische monniken en een weerslag ervan zou zijn terug te vinden in meditatieve bewegingstechnieken als qi gong en tai chi via welke technieken de chi of levensenergie van het lichaam zou zijn te beïnvloeden.{272} Ook in India is de invloed van de alchemie terug te vinden in methoden die er (extern en intern) op zijn gericht het lichaam te zuiveren en te helen en het leven te verlengen. Jung, die op zich al geboeid was door onder meer India en het occulte{273}, had ook duidelijk belangstelling voor de alchemie en zag alchemie als een onderstroom van het christendom. Hij beschouwde alchemie als een veranderingsproces, een archetypisch systeem van psychologische symbolen.{274} In de alchemie gaat het ruwweg om een transmutatie, een vorm van veredeling, omzetting. Geestelijk gezien: om het tot stand brengen van een zuivering in de ziel zodat het godsbeeld weerspiegeld wordt, om zo tot een mystieke vereniging met het goddelijke te komen. Het doel was en is het komen tot een godservaring. Op de site van Jane Bell valt in dit verband het volgende, voor zich sprekende citaat uit Awakening Osiris van Normandi Ellis te lezen: ‘We are gods in the body of god, truth and love our destinies. Go then and make the world something beautiful, set up a light in the darkness’ (vertaald: ‘We zijn goden in het lichaam van god, waarheid en liefde zijn onze bestemmingen. Ga dan en maak de wereld tot iets moois, ontsteek een licht in het duister’).{275} De alchemie kent in de weg der zuivering (het geestelijk proces) drie belangrijke fasen en deze worden met kleuren weergegeven (het meest gangbare verloop), te weten: de zwartwording (nigredo){276}, de witwording (albedo) en roodwording (rubedo) en zij worden geassocieerd met dieren, respectievelijk de zwarte raaf, de witte duif en tot slot de pelikaan. In deze fasen speelt het begrip huwelijk een belangrijke mystieke rol. Het belangrijkste moment is dat wanneer er een integratie plaatsvindt van het bewuste en onderbewuste. Jung noemt de fase van rubedo dan ook de zonsopgang.{277} Het is de fase van de ‘geboorte van de innerlijke mens’, het Zelf (ook wel de steen der wijzen genoemd). De ene fase leidt naar de andere. In de laatste fase is ‘het werk’ af en is er ruimte voor een kosmische helende werking.{278} Wanneer je tegen al deze gegevens de titel van het onderwerp van de presentatie van Weiser Cornell en McGavin legt, vallen dan niet treffende gelijkenissen op? Zelfs wanneer je de titel legt over wat Weiser Cornell en McGavin intussen de Treasure Map to the Soul noemen en wat door hen gezien wordt als ‘grad school for focusing’ (vertaald: hogeschool van de focustherapie) en waarbij het specifiek gaat om ‘inner work’ (lees: zuivering{279}), valt de analogie op. Het schijnt dat alchemisten en yogi’s gemeen hebben dat zij beide zich tot doel stellen om allereerst te ontdekken wat er in het lichaam gebeurt en om vervolgens deze kennis ‘vanuit’ onderbewuste processen voortkomend op het niveau van het bewuste Zelf te brengen, teneinde deze gericht om te zetten in groei en levensenergie. De yogi’s volgen hierbij de weg van het opwekken van de latente kracht van de kundalini-slang die omhoogklimt via de chakrapunten tot het punt van het openen van het derde oog, ofwel de mystieke visie en verlichting.{280} Men denke hier eveneens aan Gendlin’s ‘small, still voice’, de stille zachte stem. Plaats een en ander eens tegen de insteek van de focustherapie als zodanig en wat opvalt, is de uiteindelijke overeenkomst in proces en doel.

In het kader van wat gezegd is naar aanleiding van het door McGavin en Weiser Cornell tijdens de Tenth International Focusing Conference aan de orde gestelde thema, is het goed ook eens stil te staan bij een andere focuspersoonlijkheid die tijdens deze conferentie is opgetreden, namelijk Carol Bellin. Graag verwijs ik daarbij naar het gegeven dat McGavin en Weiser Cornell er geen been in zien dat tijdens de therapie (hetzij onder de algemene noemer focustherapie, of in hun geval specifiek IRF of Treasure Maps to the Soul) ‘de hulp’ wordt ingeroepen van niet alleen werkelijke of fictieve persoonlijkheden, maar ook van geestelijke entiteiten, hoe ook te noemen.{281} Bellin schijnt daarmee in het geheel geen moeite te hebben.{282} Tijdens deze (zoals al eerder gesteld maar hier nogmaals te beklemtoond) door Weiser Cornell en Bell georganiseerde conferentie presenteerde zij zelfs een publieke reading met haar engelachtige geleide gids Mira. Mira blijkt een entiteit te zijn die Bell onder de noemer ‘presence’ gedurende een focussessie in 1993 tijdens een meegemaakte krachtdadig geladen ‘shift’ herkende als ‘ander’ en die haar toen aangaf door middel van haar als partner mee te willen werken op geestelijk niveau. Carol Bell beschouwde zich vanaf het moment van haar bijzondere ingrijpende ervaring zodanig met deze entiteit verbonden dat zij haar na die ervaring tijdens dit soort readings introduceert als MiraCarol. Met haar heeft zij het SoulBody Work (vertaald: ziel/lichaam werk) ontwikkeld. Wat haar presentatie op de betreffende conferentie betrof, deze werd aangekondigd met: ‘they (de entiteit Mira en Carol Bell, samen MiraCarol – jgh) will guide an exercise to support you in connection with your own multidimensional partners’ (vertaald: ‘zij zullen u in een oefening leiden om u te helpen om in contact te komen met uw eigen multidimensionale partners’). En dat anderhalf uur lang.{283} Een ervaring als die van Bell kan dus tijdens het focusproces gebeuren: je ontmoet een entiteit, of je kunt zelfs een sjamanistische reis meemaken of, zoals hierna aan de orde zal komen, in een hypnosetoestand afglijden. Ellison-Cole geeft dan ook (eerlijk) aan dat ‘felt sense’, op zich vaag en wazig, zich voordoet op de grens tussen het bewuste en onbewuste.{284} Gendlin spreekt in dit verband over ‘the border zone’ (vertaald: het grensgebied){285} en heeft het eveneens over ‘the edge of awareness’ (vertaald: de rand van het bewustzijn – zie hiervoor).{286} Weiser Cornell waarschuwt (dus) niet voor niets: ‘Just don't follow them down the rabbit hole’ (zie noot 79).{287} Toch waagt Gendlin op te merken dat de ervaring die men opdoet altijd veel rijker is dan in woorden is uit te drukken en dat men niet alles kan bevatten wat het is of kan zijn. ‘Dit is’, zegt hij dan, ‘wat ik bedoel met ‘het impliciete’’.{288} Wordt ‘felt sense’ zo niet guided imagery, visualisatie en (auto)hypnose?

Omdat het voorkomt binnen de focustherapie, nu een enkele opmerking over (auto)hypnose. Weiser Cornell ontkent dat de focustherapie daarmee iets van doen heeft, omdat er volgens haar bij het focusproces geen sprake van suggestie zou zijn.{289} Gendlin lijkt iets minder uitgesproken, al wil hij wel het verschil tussen de focustherapie en (auto)hypnose onderstrepen.{290} Toch meldt een aangeschreven focustherapeut (zoals hiervoor al aangegeven) vanuit een christelijke setting dat hij cursisten is tegengekomen ‘met hypnose ervaring, die de neiging hadden daarin weg te zakken’.{291} In verband met de geconstateerde - eufemistisch uitgedrukt - affiniteit van de focustherapie met het oosten mag/moet er op gewezen worden dat ook een tegenstander van hypnose, de Amerikaanse psychiater en deskundige op het terrein van schizofrenie Torrey, onderstreept dat hypnose zonder meer een aspect is dat onlosmakelijk verbonden is aan technieken gebaseerd op yoga en meditatie.{292} Echter ook Kroger, een voorstander van hypnose, maakt duidelijk dat al heel lang bekend is dat oosterse meditatiesystemen een staat van bewustzijn veroorzaken, die gelijkwaardig is te noemen aan die tengevolge van hypnose.{293} Dezelfde gedachte komen we nogmaals tegen bij Kroger maar dan samen met Fezler. Zij geven hierbij aan dat, hoewel er verschil in ritueel tussen bepaalde technieken onderling mag zijn, de overeenkomsten in proces en effect fundamenteel overeenstemmen.{294} Coleman en Davidson e.a. komen eveneens tot soortgelijke conclusies{295}, terwijl Francuch op basis van onderzoek heeft vastgesteld dat er tenminste vijfhonderd verschillende niveaus en stadia zijn die uitlopen op hypnose.{296}

Tot slot in deze paragraaf nog iets over de relatie tussen de focustherapie en zelfgenezing. Vanuit het (in de begin jaren zestig) door Gendlin uitgevoerde onderzoek om vast te stellen wat in de psychologische hulpverlening een therapie succesvol maakte, was hij, zoals we hebben gezien, met collegae tot de slotsom gekomen dat uiteindelijk niet een therapie of therapeut tot ‘genezing’ leidde, maar de insteek van de cliënt zelf. De vanuit deze ontdekking door hem ontwikkelde focustherapie wordt dan ook wel omschreven als een psychologisch zelfhelingsproces. Weiser Cornell vestigde daar nadrukkelijk de aandacht op met haar in 1996 verschenen boek The Power of Focusing: A practical guide to emotional self-healing. Het boek is in het Nederlands vertaald en heeft als titel meegekregen: De kracht van focussen. Luisteren naar je lijf kan je leven veranderen. De Nederlandse titel komt minder krachtig over dan de Engelse. In het boek gaat het bij zelf-genezing niet alleen om een helen van psychische problemen, maar ook om heling van somatische uitingen daarvan. Zo worden door Weiser Cornell bijvoorbeeld zaken als chronische pijnen en zelfs verslavingen genoemd.{297} Het aspect van genezing zagen we ook in het door haar en McGavin gekozen thema voor hun presentatie tijdens de Tenth International Focusing Conference naar voren komen. Er kan in alle gevallen moeilijk gesteld worden dat genezing in deze zin ook maar iets met christelijk geloof of God te maken heeft, dan wel kan hebben. Immers, niet Hij, maar ‘het zelf’ staat centraal. Komen we hier niet veel dichter bij wat Feller destijds ‘De New Age-psychologie’ noemde. Hij stelde dat deze psychologie ervan uit gaat dat de mens in staat is ‘door het activeren van zijn eigen geesteskrachten tot genezing te komen’.{298} Met name het door Feller genoemde ‘activeren van eigen geesteskrachten’ roept de vraag op of de idee rond de zelfheling en het zelfhelingsmechanisme{299} wellicht te associëren is met het gedachtegoed van bijvoorbeeld christian science en dat van de theosofie.

3.2 De focustherapie in relatie met/en alternatieve praktijken

Het mag, gelet op het voorgaande, niet verwonderlijk heten dat de focustherapie meestal voorkomt binnen een, wat de hulpverlening betreft, alternatieve context. Dit wil zeggen dat onderzoek namelijk ondubbelzinnig aantoont dat veel therapeuten, waaronder nota bene reguliere psychologen en psychotherapeuten, in hun praktijk de therapie combineren en/of aanvullen met een variëteit aan alternatieve en zelfs occult te benoemen behandelmethoden. Zelfs een eenvoudige speurtocht op het World Wide Web is al voldoende om een en ander te kunnen vaststellen. De uitgesproken hang van deze hulpverleners naar het alternatieve, dat of rechtstreeks vanuit de New Age-beweging voortkomt of daarmee tenminste is verweven, doet hen de focustherapie dan ook op een gelijkwaardig niveau presenteren. Van Amsterdam tot Assen, van Akersloot tot Almelo, van Den Haag tot Ede, van Groningen tot Loon op Zand, van Almaar tot Ruurloo, van Hoofddorp tot Meppel, van Zwolle tot Castricum, van Nijmegen tot Grijpskerke, van Tiel tot Soest, van Warmenhuizen tot Oosteinde enz. enz. blijkt dit het geval te zijn. In sommige plaatsen biedt zelfs meer dan één hulpverleningspraktijk en therapeut zijn diensten aan. De genoemde tendens beperkt zich niet alleen tot ons land (een opsomming hier van plaatsen per land wordt echter gemakshalve achterwege gelaten). Na een dergelijk onderzoek en/of surftocht is zonder meer de vraag gerechtvaardigd of de focustherapie een wetenschappelijk verantwoorde alsook waardevrije therapie is te noemen, vooral als duidelijk blijkt dat het alternatieve inwisselbaar is voor niets minder dan het occulte.

Welke alternatieve (occulte) praktijken de focustherapie dan zoal vergezellen? Wat te denken van Japanse drukpuntmassage, shiatsu genaamd, acupunctuur, reiki, healing tao, healing touch, therapeutic healing, spagyriek, de alchemistische weg tot zelfheling, tai chi, voice dialogue, holistic pulsing, toegepaste kinesiologie (de alternatieve vorm van kinesiologie), aurareading, visualisatie, yoga, feldenkreis, bio-energetica, hapto-, hypno-, imaginatie-, regressie- en reïncarnatietherapie, mindfulness-, osho- en vipassanameditatie, mantra zingen, chakra’s en kundalini, medium en helderziendheid, werken met enneagram gebaseerd op de soefiewijsheid{300}, shanga en tachyon, enz. enz.{301}

We zullen, in aansluiting met het slot van het in de vorige paragraaf genoemde aspect van genezing, één van de vele alternatieve praktijken, die naast of in relatie tot de focustherapie aangeboden worden, kort nader belichten: reiki.{302} Jurg gebruikte in het gesprek over de focustherapie ten aanzien van het trainingsprogramma nadrukkelijk het begrip ‘level’ en sprak in verband met het trainingsprogramma over drie ‘levels’.{303} We zien een dergelijk gebruik van het begrip ‘level’, alsook het noemen van het aantal van drie ‘levels’, eveneens terug in de informatie van bijvoorbeeld het Center for Integrative Counseling in Malibu, Californië, dat onder andere de focustherapie aanbiedt.{304} Anderen, bijvoorbeeld de Werkgroep Focussen Vlaanderen, spreken echter over vier ‘levels’, niveaus, graden.{305} Dit spreken over ‘levels’, niveaus en graden doet denken aan de reiki-opleiding. Ook daar wordt namelijk gesproken over het behalen van graden, ‘levels’, terwijl de reiki-student zich op drie ‘levels’ kan bekwamen waarbij level drie dan weer is onder te verdelen in A, B en C. Maar ook hier spreken sommigen echter nadrukkelijk van vier niveaus, ‘levels’. Saillant detail is het gegeven dat focussen soms niet alleen nadrukkelijk in combinatie met reiki wordt aangeboden, maar zelfs in reiki wordt geïntegreerd.{306}

Binnen de context van deze paragraaf mag het opmerkelijk genoemd worden dat tijdens het onderzoek van de diverse focustherapeuten en hun relatie tot het alternatieve en het uitgesproken occulte, is gebleken dat een aantal van deze betreffende therapeuten door nota bene gerespecteerde en gerenommeerde bedrijven en instanties zijn/worden ingezet om het niveau van hun personeel te verbeteren door middel van begeleiding en coaching. Twee waarschijnlijk tot ieders verbeelding sprekende voorbeelden zijn de Belastingdienst en Shell. De bij de genoemde voorbeelden betrokken focustherapeut - die samen met zijn vrouw initiatiefnemer is van een instelling met een duidelijk occult spiritueel karakter - spreekt ten aanzien van het focussen over ‘religieuze aarding’. Hij verwijst daarbij naar het eerste boek van de New Age-trilogie van de Amerikaanse auteur Neale Donald Walsch, Een ongewoon gesprek met God,{307} terwijl met deze verwijzing inhoud wordt gegeven aan wat hij noemt een ‘spirituele kijk op het leven’.{308} Boeiend is nu de vraag naar het mogelijk religieuze karakter van de focustherapie. Maar voordat we daar op ingaan, zullen we eerst kort stilstaan bij de positiekeuze van Gendlin.

3.3 De positiekeuze van Gendlin

Hoewel er met betrekking tot de positiekeuze van Gendlin al het een en ander aan de orde is gekomen, wordt in deze paragraaf nog iets dieper ingegaan op de vraag waar Gendlin, vooral ook ‘wetenschappelijk’ gezien, staat. Als filosoof en psychotherapeut weet hij zijn denkbeelden (vanuit onder andere door studie opgedane kennis van de genoemde disciplines) onder de noemer van het door hem bekend geworden ‘focusing’ (zijn ontwikkelde ‘leer’{309}) schijnbaar als wetenschappelijk, neutraal en als zodanig zonder meer aanvaardbaar te presenteren. Uitgesproken kritiek of kritische kanttekeningen hebben zijn ideeën tot nu toe dan ook niet opgeleverd. Integendeel, Gendlin oogstte met zijn ideeën veeleer lof.

Vooral de filosofie lijkt bij hem een veel en graag gebruikte bron. In een eerder stadium is al gewezen op namen en richtingen die hem daarbij met name boei(d)en. Van Sartre tot Dilthey, van Heidegger tot Wittgenstein. Zo schijnt hij niet alleen bekend, maar juist ook vertrouwd te zijn met fenomenologie, existentialisme, relativisme, empirisme en taalfilosofie etc. Ook over hier niet genoemde filosofen spreekt hij met het grootste gemak en heeft hij zijn mening. Wat echter niet schijnt op te vallen, is het gegeven dat hij verschillende, met name hem aansprekende (lees: passende, voor zijn doel bruikbare), filosofische systemen hanteert (lees: naar zijn hand zet) om zijn ideeën kracht bij te zetten of te onderbouwen, teneinde deze ideeën dan vervolgens als logisch en voor de hand liggend te presenteren.{310} Hij doet dit op dusdanige wijze dat de lezer zich bijna zou gaan afvragen hoe het mogelijk is dat hij zelf niet tot dergelijke logica is gekomen! Opmerkelijk is dan ook zijn schijnbare helderheid en het ogenschijnlijk vanzelfsprekende van wat hij zoal beweert. Gendlin schroomt niet om begrippen een andere dan de oorspronkelijke betekenis te geven. Het doel heiligt hier schijnbaar de middelen. Maar de grote vraag is of je op deze wijze serieus recht doet aan ‘de middelen’, dit wil zeggen de verschillende filosofische systemen en de daarbij horende begrippenkaders. Hierin ligt wellicht voldoende stof voor het gericht doen van een promotieonderzoek binnen de filosofie en/of de psychologie. In elk geval zou een kritisch doormeten van Gendlin’s filosofische alsook psychologische geldigheid verwacht mogen worden. Het wetenschappelijk gehalte zou in dat geval wel eens ernstig betwijfeld kunnen gaan worden, terwijl misschien aan het licht zou kunnen komen dat zíjn filosofisch systeem als ‘mish mash’, mengelmoes, gekwalificeerd moet worden. Dus niet meer dan (een verzameling) premissen, vooronderstellingen om een eigen leer (teaching{311}) te formuleren en te staven, die, zoals al aan de orde kwam en nog verder zal blijken, overduidelijk als transpersoonlijk is te kenmerken en uiteindelijk op het boeddhisme teruggrijpt.

Het volgende kan namelijk in elk geval worden vastgesteld: er zijn zekere en mogelijk zelfs opmerkelijke raakvlakken met enkele door hem gehanteerde filosofische tradities en het door hem ontwikkelde gedachtegoed onder de noemer focusing. Te denken valt bijvoorbeeld aan de fenomenologie. Gendlin beschouwt zichzelf namelijk wat graag als fenomenoloog, al was het alleen al omdat de fenomenologie zag dat een ‘punt’ meer was dan de rationele formulering ervan. Gelet op het belang dat Gendlin hecht aan de fenomenologie is een korte duiding daarvan op zijn plaats. Deze stroming in de filosofie, die in zich meerdere variëteiten kent{312}, kan gezien worden als kritiek op de vervreemding van de mens. Dit wil zeggen, het rationaliseren (intellect en techniek) zou de overhand hebben en zo zou de mens een belangrijke bron van informatie zijn ontnomen, namelijk die van de directe (intuïtieve) ervaring van de verschijnselen en de innerlijke wereld van het bewustzijn.{313} De wereld zou zijn ‘onttoverd’{314}, er moest plaats komen voor ‘beleving’ en dit stelsel sloot aan bij de directe ervaring van het bewustzijn. Hoewel de fenomenologie Gendlin (naar eigen beweren) bijzonder aansprak, verschilden naar zijn idee de fenomenologen onderling niet alleen sterk, maar was volgens hem vooral het stelsel niet compleet en verdiende het correctie.{315} Maar al te graag onderstreept hij (hierbij) dat zijn ‘denkconstructies’ soms de logica ‘overstijgen’.{316} Sluit dit ‘overstijgen’ niet aan bij het transpersoonlijke? Immers in de transpersoonlijke psychologie wordt het persoonlijke (en het logische) overstegen en is er alle aandacht voor de zin en betekenis van de ‘ervaring(en)’, het ’ervaren’ en daarbij het bewustzijn. Zo worden ‘antwoorden’ gevonden op vragen die niet alleen met het hoofd rationele aspecten, maar ook met het hart (body/bodily) emotionele en spirituele aspecten van het leven met elkaar kunnen verbinden - een nieuw bewustworden (new awareness).{317} Dit overstijgen (vergelijk ook wat ten aanzien daarvan in 3.1.1 al is gezegd) speelt zich af op de rand (Gendlin: the edge) van het bewustzijn (Gendlin: awareness). Als het gaat om dit begrip bewustzijn blijkt de armoede van onze taal in vergelijking met het Engels. Het Engels kent voor bewustzijn namelijk een aantal verschillende woorden en een daarvan is ‘awareness’. Juist dat begrip raakt de gevoelsmatige essentie van ervaren en we vinden het als zodanig bij Gendlin terug. Ook in de fenomenologie gaat het om ‘awareness’ waarbij dan, qua gevraagde activiteit, een mogelijk vergelijk is te maken met de bewustzijnsverandering van meditatie.{318} Dit gegeven zou de in 3.1.1 aangehaalde en door Elligham gebezigde omschrijving van het focusproces bevestigen en onderstrepen. In het licht hiervan vraagt Gendlin’s spreken over, en het invullen door hem van ‘the edge of awareness’, de grens van het bewustzijn nadere aandacht. We zagen Elligham in dit verband spreken over ‘vaag’, ‘algemeen’, ‘holistisch’ en ‘onduidelijk’ en Ellison-Cole over ‘vaag’ en ‘wazig’.{319} Ook Gendlin zelf laat zich in bijna gelijksoortige bewoordingen uit (tegelijk valt hier te denken aan zijn spreken over ‘border zone’ - zie 3.1.3).{320} Gendlin leert dat ‘the edge of awarness’, door hem ook ‘felt sense’ genoemd, het centrum van de persoonlijkheid is (het zijn): ‘It comes between the usual conscious person and the deep, universal reaches of human nature, where we are no longer ourselves’{321} – vrij weergegeven: het gaat hierbij om de overgang van het gewone bewustzijn naar een deel hebben aan iets (groters{322}) buiten onszelf. Een overgang naar wat Leijssen noemt ‘a new space’ - een nieuwe ruimte.{323} Van daar wordt ‘informatie’ ontvangen of, in termen van vele spirituele praktijken: openbaring{324}, de ‘innerlijke wijsheid’ of noem het desnoods zoals Campbell en McMahon doen: ‘genade’{325}. Leijssen geeft aan dat veel collegae melding maken van spirituele, transcendentale ervaringen wanneer aan ‘the felt sense’ aandacht wordt geschonken.{326} Spreekt, zoals we zagen, Leijssen van ‘a new space’, Gendlin, Grindler Katonah en McQuire spreken van ‘inner space’{327} en Akira Ikemi heeft het evenals Weiser Cornell{328} over ‘open space’, terwijl Ikemi ‘space’ daarbij omschrijft als ‘a temporary nothingness’ (een tijdelijk niets){329} en doelt op iets wat zich ook tijdens meditatie voordoet. In de christelijke setting van de focustherapie spreekt bijvoorbeeld Monsuur over Innerlijke Vredesruimte waar dan de Heilige Geest (Wijze Liefhebbende Begeleider) zijn werk zou doen{330} - een voorbeeld van de spirituele, transcendentale ervaringen waarvan Leijssen spreekt.{331} Het zogenaamde ‘clearing a space’, een ruimte maken, is de allereerste stap in Gendlin’s stappenplan en is zowel fenomenologisch als oosters te duiden.{332} Focustherapeute en bekende van Gendlin en diens Focusing Institute, Joan Klagsburn heeft het over een vinden van een ‘sanctuary’, een veilige haven en omschrijft het ‘een ruimte maken’ als een spirituele zaak.{333} Ze wijst op de overeenkomsten tussen ‘clearing a space’ en andere contemplatieve praktijken zoals bijvoorbeeld meditatie en yoga.{334} Gendlin zelf zegt dat je jezelf naar geest en lichaam in een staat brengt waarin de volgende stappen vrij kunnen volgen en dat er, wat de eerste stap aangaat, vele manieren zijn om daartoe te komen. Er zijn daarbij volgens hem verschillende ‘innerlijke handelingen’ die een juiste omstandigheid veroorzaken – pas die toe, welke voor jou betekenis hebben.{335} Als het gaat om ‘felt sense’ of ‘edge of awareness’ of ‘the bodily experience’ etc., spreekt Schillings m.i. dan ook terecht over ‘meditatieve sporen’ in het werk van Gendlin.{336} Verscheidene auteurs zien bij Gendlin het westerse en oosterse denken (met name het boeddhisme) samenvloeien.{337} Er moet ten aanzien van Gendlin’s focusing, de focustherapie, worden vastgesteld dat er overduidelijke overeenkomsten zijn met de mystiek en de meditatiepraktijk. Daarbij moet worden opgemerkt dat, voor zover Gendlin zich presenteert als fenomenoloog, een dergelijke overeenkomst (nota bene) eveneens/zelfs geldt ten aanzien van de fenomenologie.{338} Zoals hierboven al is gesuggereerd, kan dan ook wat de focustherapie aangaat tenminste met betrekking tot de fenomenologie in die zin gesproken worden over een duidelijk raakvlak.

Een zeer belangrijke vraag is, of we wat zich door middel van Gendlin’s focusproces aandient - de ervaring(en) (experiencing, awareness) - objectieve waarheid, werkelijkheid kunnen noemen. Het is juist hier dat bij Gendlin mogelijk het relativisme (o.a. Dilthey) een rol gaat spelen. Immers (alleen) langs die weg kan elke ervaring zonder meer als waarheid gelden: mijn waarheid. Legde niet Gendlin’s leermeester, Carl Rogers, al het accent op de persoonlijke beleving (experience)? Het gaat om wat ik ervaar en die ervaring heeft volgens Rogers, zoals we zagen, zelfs een hogere autoriteit dan Bijbel, profeet, Freud, onderzoek, openbaring van God of mens.{339} Waarheid is namelijk die, welke jij ervaart, dus blijf trouw aan de ervaring. Een dergelijke insteek past bij de allereerste oorsprong van de focustherapie, namelijk de humanistische psychologie. Een psychologie die (zoals al eerder duidelijk werd) evenals het humanisme in haar ruimste betekenis, de mens als het integratiepunt van alle kennis, waarde en zinvolheid neemt.{340} Vanuit een publicatie, die ook te vinden is op de site van The Focusing Institute, blijkt dat Gendlin (voortbouwend op Wittgenstein en Dilthey) een nieuw soort ‘niet naïef’ empirisme voorstaat.{341} In essentie legt het empirisme het accent op ervaring waaruit kennis voortkomt (innerlijke wijsheid).{342} Moet de niet (onmiddellijk) verbale of symbolisch weer te geven experience (experiencing) niet gekwalificeerd worden als niets meer dan een niet-rationele en niet-logische existentiële ervaring?{343} Ferguson omschreef Gendlin’s focusing in het voorwoord van diens gelijknamige boek onder andere als ‘mentaal en kinesthetisch{344}, mysterieus in haar mogelijkheid begraven wijsheid op te roepen’, terwijl ze verwijst naar de opmerking van Gendlin zelf dat ‘de ideeën zo nieuw zijn, dat er nog geen manier gevonden is om er over te praten’{345} We zagen al eerder (in 3.1.1.)  dat hij het moeilijk vond om bijvoorbeeld ‘body/bodily’ te omschrijven{346} en graag spreekt van/over ‘impliciet’ (implicit meaning zie hoofdstuk 2.3).{347} In zijn ‘teruggrijpen op en putten uit’ Wittgenstein schijnt diens alom bekende uitspraak aan het slot van zijn Tractatus logico-philosopicus hem te zijn ontgaan: waarover je niet kunt spreken moet je zwijgen.{348}

In combinatie met de al aangegeven verwantschap met boeddhistische ideeën is inmiddels de vraag gerechtvaardigd of we in de focustherapie niet te maken hebben met een religie.

3.4 Focustherapie een religie?

Is het stellen van de in de titel van deze paragraaf weergegeven vraag niet ook hem beantwoorden? Immers, aangezien de focustherapie van Gendlin c.s. te categoriseren is onder de transpersoonlijke psychologie is het religieuze aspect eigenlijk als inherent aan de therapie te beschouwen. Wel moet het begrip religieus hier in de breedst mogelijke zin worden opgevat. Het gaat hierin namelijk niet alleen om uitsluitend godsdienstig te duiden elementen, maar het raakt het spirituele, metafysische en transcendente in de ruimste zin{349} en zelfs, zoals hiervoor duidelijk mag zijn geworden, het direct occulte. De intussen binnen de focuswereld al meer als gezaghebbend geldende Elfie Hinterkopf wil in haar boek Integrating Spirituality into Counseling: Using the Experiential Focusing Method (the American Counseling Association, Alexandria Virginia, 1988) spiritualiteit van religiositeit onderscheiden. Maar wordt Hinterkopf niet door de feiten achterhaald wanneer er onmiskenbaar duidelijke parallellen blijken met het boeddhisme en met de New Age? Parallellen die, zoals we zagen, nota bene binnen eigen focuskring worden erkend. Bovendien zagen we dat als het gaat om het zelfontplooiingsideaal - de grondtoon van de focustherapie - de gnostiek, zoals van Wersch zegt (zie hoofdstuk 2.2), dient als een religieuze legitimatie.

Vanuit wat tot nu toe van de focustherapie aan de orde is gekomen, kan worden vastgesteld dat het inhoudelijke evenals de feiten van deze therapie dat wat ter zake deskundigen van de psychotherapie in het algemeen stellen, namelijk dat het daarin eerder om religie dan om wetenschap zou gaan{350}, allerminst logenstraft. Naast dat, zoals we al eerder zagen{351}, op de site van Gendlin’s Focusing Institute onder de kop ‘Spirituality’ (spiritualiteit) een in dezen voor zich sprekende pagina met vele onder het genoemde predicaat passende links wordt aangeboden, verdient hier eveneens het gegeven aandacht dat er sinds 2003 door hetzelfde instituut binnen haar organisatie een werkgroep in het leven is geroepen onder de noemer ‘Focusing and Spirituality’ (focussen en spiritualiteit). Het mag toch op zijn minst opmerkelijk genoemd worden dat Gendlin en zijn instituut een dergelijke pagina zonder commentaar (en dus schijnbaar met volle instemming) op de site van The Focusing Institute hebben opgenomen en tot het oprichten van de genoemde werkgroep hebben besloten. Ook zagen we dat Gendlin zelf in diverse publicaties ten aanzien van het religieuze openheid bepleit, alsook zelf het religieuze suggereert in bijvoorbeeld het spreken over de ‘small, still voice’.{352} Op haar site schroomt het instituut van Gendlin zelfs niet te spreken over ‘focusing as Part of Spiritual Renewal’ - ‘focussen als onderdeel van geestelijke vernieuwing’. Op geheel eigen wijze, beter: op typisch New Age-wijze, wordt op de site ingegaan op en omgegaan met bijvoorbeeld begrippen als spiritualiteit en religiositeit, en wordt de counselor geadviseerd hier ten opzichte van de confident met gevoel (lees: naar bevind) te reageren.{353} Één van de doorlinkmogelijkheden op de genoemde site getiteld ‘Spirituality’ brengt je op een pagina van de zojuist genoemde Elfie Hinterkopf. Vanuit wat daar zoal te lezen valt, blijkt overduidelijk dat het eerder door haar bepleite onderscheid moeilijk is vol te houden. Op de betreffende pagina wordt namelijk door haar aangegeven dat er ‘oefeningen’ gedaan kunnen worden met behulp van ‘heilige symbolen’, bijvoorbeeld van de yin en yang van de tao tot en met het christelijk symbool van het kruis, de halve maan uit de islam en de joodse boom van het leven. (Met dit laatste symbool komen we niet alleen terecht bij de kabbala, maar ook bij de filosofie van het oude Egypte, de Osiris legende. Deze boom van het leven wordt op haar beurt wel in verband gebracht met de chakra’s - zie hiervoor.) Op de bedoelde site wordt door Elfie Hinterkopf vervolgens aangegeven dat ‘deze oefeningen’ ook gedaan kunnen worden terwijl er een ‘heilige tekst’ wordt gelezen en dat, wanneer er besloten wordt om te focussen op basis van een dergelijke tekst, deze tekst luidop en langzaam tot je zelf gericht moet worden voorgelezen.{354} Waar gaat het hier om, spiritualiteit of religiositeit?

Een bijzondere en veelzeggende plek binnen de varianten in de focustherapie neemt in dit alles de in paragraaf 3.1.3 van dit hoofdstuk al even genoemde BioSpiritual Focusing van de priesters-psychologen McMahon en Campbell in. De BioSpiritual Focusing stoelt geheel op het gedachtegoed van Gendlin, is daaraan volledig identiek, maar legt expliciet het accent op de spiritualiteit van ‘the body’. ‘The body’ zou van veel religieuze praktijken uitgesloten zijn geweest. Bij Gendlin zagen we reeds dat we hier een zaak raken die de (te beredeneren) werkelijkheid overstijgt waardoor we aan ‘iets groters’ deel hebben. Of er sprake is van verschil tussen wat Gendlin aangeeft en wat hier aan bod komt, of dat er gesproken kan worden over een meerwaarde in BioSpiritual Focusing ten opzichte van Gendlins visie is maar zeer de vraag. De naamgeving van de kernzaken verschilt hooguit, terwijl het focusproces in principe op dezelfde wijze verloopt. Aan ‘presence’ mag bijvoorbeeld ‘caring feeling’ worden toegevoegd, aan ‘space’ ‘for grace’. Dergelijke toevoegingen veranderen echter niets aan het inhoudelijke van de zaak. Zelfs als het gaat om het in deze variant dominante begrip ‘genade’ (grace), krijgt de therapie door het spreken over ‘gift dimension’ (gave dimensie) geen enkele meerwaarde. Wanneer er, zoals in het vorige hoofdstuk (2.4.1) vermeld, in BioSpiritual Focusing wordt gesproken over de synthese van het ‘innerlijk weten’ (mind knowing) en de ‘wijsheid van de geest’ (spirit-based wisdom), wat schijnt neer te komen op het luisteren naar God in en door het lichaam (the body), dan gaat het ook hier om de grens tussen ‘het bewuste en onderbewuste’ (‘the border zone’, ‘the edge of awareness’) en is er dus inderdaad slechts sprake van het duiden van het oorspronkelijk proces met andere begrippen. Als hierbij vervolgens gesproken wordt over ‘art of waiting’, dan raakt ook dit eenzelfde duidelijk meditatief aspect zoals binnen de oorspronkelijke therapie duidelijk werd, ook al spreekt men in BioSpiritual Focusing dan over het lichaam als ‘de poort’ tot geestelijke ervaring/bewustwording (the small, still voice als ‘genade’). Ook hier gaat het uiteindelijk om ‘verborgen wijsheid’ en de kunst ‘om innerlijk te luisteren’. Kortom, hebben we hier niet ‘gewoon’ van doen met ‘twee priesters die als het ware pionieren met een westerse vorm van yoga’{355} verpakt in de geestelijke traditie van Ignatius de Loyola en het gedachtegoed van Teilhard de Chardin en Karl Rahner? Een vraag van theologische aard is, of er, zoals in BioSpiritual Focusing, überhaupt gesproken kan en mag worden over een herontdekken van de verloren ‘Body-Connection’ binnen de christelijke spiritualiteit: het kennen van God binnenin ons lichaam en of het daarin gaat om een ervaring van de Heilige Geest. Is het menselijk lichaam het startpunt van waaruit de zoektocht naar wereldwijde spiritualiteit begint? Op deze vra(a)g(en) zal in het volgende hoofdstuk worden ingegaan. Ook de BioSpiritual Focusing toont aan, zeker als duidelijk wordt dat zij ten diepste niet verschilt met de oorspronkelijke focustherapie, dat we in de focustherapie wel degelijk met religie worden geconfronteerd.

Hebben we in de focustherapie, in welke variant ook, eigenlijk niet ten diepste van doen met een vorm van guided meditation, geleide meditatie met een duidelijk (religieus) boeddhistische inslag? Draagt een dergelijke therapie werkelijk bij aan ‘meer éénheid in geloven’ en is het ‘een stimulans voor een positievere en diepergaande spiritualiteit’?{356} Als Szasz gelijk moet worden gegeven wat betreft zijn bewering dat, indien je de psychotherapie religie noemt, het daarbij gaat om een nep-religie die tenminste vijandig staat tegenover het christelijk geloof{357}, dan wordt de vraag interessant hoe we ons moeten opstellen ten aanzien van de focustherapie.

4. De focustherapie in bijbels perspectief

4.1 De focustherapie christianiseren?

Op het christelijk erf zien we ten aanzien van de seculiere psychologie en psychotherapie al sinds jaren serieuze pogingen om deze te christianiseren of, zoals ook wel wordt gezegd, te ‘dopen’.{358} Bij het stellen van de vraag of de focustherapie zou moeten en/of zou kunnen worden gechristianiseerd, is het van belang vooraf vast te stellen wat er onder ‘christianiseren’ wordt verstaan.

Met de term christianiseren wordt het binnen christelijke kring op bijbels verantwoorde wijze bruikbaar willen maken van de seculiere psychologie en psychotherapie bedoeld. Dit streven doet zich zowel voor onder oprechte christenen binnen de beroepsgroep van psychologie, psychotherapie en psychiatrie als ook daarbuiten. Belangrijk is daarbij de vraag of de psychologie en psychotherapie naast de theologie kunnen bestaan of dat ze elkaar misschien zelfs volkomen uitsluiten.{359} Ook onder de zich nadrukkelijk Bijbelgetrouw noemende christenen blijkt er tot op vandaag veel verscheidenheid in inzicht en benadering te bestaan als het gaat om de vraag hoe de psychologie, de psychotherapie en het geloof zich tot elkaar verhouden en wat de samenhang is dan wel kan zijn tussen psychisch welzijn en spiritualiteit. De poging om de seculiere psychologie en psychotherapie te christianiseren vinden we ondermeer terug in het zogenoemde integrationisme.{360} Een belangrijke onderliggende gedachte hierbij is de uitspraak van Augustinus dat alle waarheid Gods waarheid is.{361} Een gedachte die aansluit bij de bewering dat Gods waarheid in ‘twee boeken’{362} is neergelegd: de Schrift en de natuur, die dan gezamenlijk de respectievelijke bronnen zouden vormen voor de theologie en de psychologie. In deze gedachtegang vult, als het gaat om het zicht op de mens, de psychologie de Schrift als het ware aan. Aanhangers van deze uitleg verwijzen veelal naar de woorden van Calvijn in diens Institutie waar hij spreekt over het gegeven  dat de mens, ondanks het feit dat hij is gevallen en daardoor verdorven, desalniettemin begiftigd is met Gods uitzonderlijke gaven.{363} Als een enkel voorbeeld kan de eertijds aan de L’ Abri Fellowship in Engeland verbonden theoloog Richard Winter genoemd worden.{364} Hoewel Winter wijst op het gegeven dat er in Gods schepping nadrukkelijk sprake is van algemene openbaring{365} en dat dit daarom een mogelijk gemeenschappelijke grond kan zijn in/voor het onderzoek naar de relatie tussen het christelijk geloof en de psychologie, roept hij toch op tot uiterste voorzichtigheid. Een uitgesproken onderscheidingsvermogen ten aanzien van waarheid en dwaling is volgens hem noodzakelijk en voorwaardelijk. Hij ziet Gods openbaring in de Bijbel hierbij als zijnde van cruciaal belang.{366}

Binnen de christelijke gemeenschap, en vooral binnen de beroepsgroepen die hierbij betrokken zijn, stuitte en stuit het integrationisme op nogal wat weerstand, van gematigd tot fel en uitgesproken. In Amerika zien we de reacties, tot op schrift, het sterkst uitgedrukt. Bijvoorbeeld Martin en Deidre Bobgan, Jim Owen en Ed Bulkley laten niets aan duidelijkheid te wensen over.{367} De gebruikte argumentatie is in essentie meestenal dezelfde. Zo stelt David Powlison dat de integrationisten de Bijbel onderwaarderen. Volgens hem wordt er te gemakkelijk vanuit gegaan dat de Bijbel ontoereikend zou zijn wanneer het aankomt op het onderkennen en verklaren van belangrijke zaken die zich in de menselijke psyche afspelen.{368} Een gematigd standpunt, neigend naar Powlison, wordt ingenomen door Randy Alcorn. Hij geeft aan dat er maar beter niet in termen van integratie gedacht kan worden maar in termen van het onderwerpen van de psychologie aan de Bijbel. Teveel integratiepogingen lopen naar zijn idee uit op een alsnog volledig conformeren aan de psychologie en hoewel hij onderschrijft dat alle waarheid Gods waarheid is, houdt dat volgens hem niet in dat dus alle psychologie waarheid is. Zijn voorkeur gaat uit naar bijbels pastoraat.{369} Een soortgelijke, maar concretere insteek vinden we bij Jay Adams. Hij neemt met zijn ‘nouthetisch counselen’ een opmerkelijke plaats in.{370} De Bijbel speelt bij hem een confronterende rol en hij komt tot een model waarin hij het niet schuwt te spreken over verantwoordelijkheid en zonde.{371} Zijn boek Competent to Counsel{372} wordt ook in ons land, vooral in evangelische kring, binnen het pastoraat hooggeacht en speelt als zodanig een uitermate belangrijke rol. In ons taalgebied sluiten Barret en de Vriese met hun ‘louteringsmodel’ nauw bij Adams aan.{373} Zelfs buiten de christelijke gemeenschap rezen en rijzen er kritische vragen ten aanzien van de p het christelijk erf bestaande drang om binnen het pastoraat, op welke wijze ook, de psychologie te omarmen. Zo stelde bijvoorbeeld de in 1982 overleden hoogleraar psychologie aan de universiteit van Illinois O. Hobart Mowrer een opmerkelijke, niet mis te verstane vraag (vertaald): ‘Heeft het evangelisch geloof haar geboorterecht verkocht voor een hoeveelheid psychologische pulp?’{374} Deze vraag mag alleen al daarom als bijzonder worden aangemerkt omdat Mowrer, aanvankelijk een conservatief christen, die ook invloed op Adams heeft gehad{375}, in confrontatie met de binnen de academische wereld dominante progressieve en wetenschappelijke visies, zijn geloof verloor. Is het grote probleem en gevaar inderdaad niet dat christianiseren van de seculiere psychologie en psychotherapie uiteindelijk neerkomt op een pogen het heilige met het profane te mengen? Een eerlijk bestuderen van de seculiere psychologie en psychotherapie laat zonder meer zien dat deze allerminst religieus neutraal zijn te noemen en dus allesbehalve gemakkelijk zijn te importeren binnen het christelijk geloof.

Geldt een en ander ook niet inzonderheid voor de focustherapie? Het tegenwoordige hart van de focustherapie, The Focusing Institute, doet het voorkomen dat de therapie, ondanks haar onloochenbare ‘afkomst’ vanuit de humanistische psychologie, wel degelijk toegepast zou kunnen worden door een ieder die zich hierin vanuit welke levensbeschouwelijke visie dan ook in voldoende mate heeft bekwaamd en zich het toebehorende gedachtegoed heeft eigen gemaakt. Ook wordt geloofd dat de therapie toepasbaar zou zijn op elke confident, eveneens ongeacht de levensbeschouwelijke visie die deze aanhangt. Voor zich sprekend zijn hier de woorden van Leijssen: ‘Wie ingebed is in een religieus netwerk, gebruikt daaruit begrippen om zijn ervaring betekenis te geven. Als een persoon zich niet wenst te vereenzelvigen met een bepaald religieus systeem, of als er taboes of aversies leven rond termen als “God” of “Ziel”, worden gelijkaardige belevingen benoemd als “Kosmisch”, “Transcendent”, “Natuur”, “Ware Zelf”, “Eenheidsbewustzijn”… Een psychotherapeut gaat mee met de termen die de cliënt gebruikt om zijn ervaring te benoemen, ongeacht de eigen religieuze overtuiging’.{376} Geven dergelijke ideeën blijk van een begrijpen van wat christianiseren of het integrationisme bedoelt? Kan in de veronderstelling zoals geuit door The Focusing Institute of in de woorden van Leijsen een legitimatiegrond gevonden worden voor het dus maar toepassen van de therapie binnen christelijke kring?

Jurg die zoals we al eerder zagen de focustherapie in het christelijke segment in ons land introduceerde en promootte maar uiteindelijk ten aanzien van de therapie de nodige zorg had, mag wel stellen dat hij maar wat graag een bijbelse vorm van het focussen had willen ontwikkelen, echter de vraag is of deze therapie wel te christianiseren is. De therapie zou volgens hem, net als heel de psychologie en psychotherapie, vanuit het evangelie gefilterd moeten worden. Op deze wijze worden de slechte elementen eruit gehaald, zodat uiteindelijk de goede elementen overblijven. Daarbij uitte hij, in lijn met de voorstanders van het integrationisme, de gedachte dat alle waarheid tenslotte Gods waarheid is.{377} Naast het gevaar dat bij een dergelijk filteren toch (nog) te veel kan worden overgenomen vanuit de anti-bijbelse psychologie (denk bij de focustherapie alleen al aan haar oorsprong, de humanistische psychologie en vervolgens aan haar doortrokken zijn van en verweven zijn met de transpersoonlijke ideologie), zijn er enkele belangrijke voorvragen bij het genoemde filteren, bijvoorbeeld: wat zijn de criteria waaraan voldaan moet worden en wie bepaalt deze en op grond waarvan?{378} Is een poging om het denkbeeld dat de mens op zich goed is, zoals de humanistische psychologie in navolging van Rogers beweert, ooit in harmonie te brengen met de bijbelse gedachte dat de mens in zonde geboren en ontvangen is? Is een dergelijk pogen niet op voorhand gedoemd te mislukken?{379} Omdat de seculiere psychologie en psychotherapie (dat is inclusief de focustherapie) in wezen qua theorie en praktijk volstrekt niet met de drie-enige God rekenen, mag gesteld worden dat zij in essentie niet slechts ‘ergens (cursivering jgh) misvormd en verwrongen zijn’, zoals Barret en de Vriese stellen{380}, maar volkomen. Hier behoeft slechts gewezen te worden op de bezwaren die Nannen aanvoert tegen wat zij noemt ‘de universiteitspsychologie’.{381} Het is, zoals is gebleken, een onomstotelijk gegeven dat de focustherapie voortkomt vanuit de humanistische psychologie en dat deze stroming in de psychologie in geen enkel opzicht rekent met de enige waarachtige God, maar uitsluitend met de zo-even weergegeven gedachtegang van de in zich goede mens. Daarnaast zijn alle door Nannen aangevoerde bezwaren tegen de universiteitspsychologie volledig op deze stroming binnen de psychologie toepasbaar. Gelet op haar meer dan nauwe verwantschap met de transpersoonlijke psychologie ademt deze universiteitspsychologie daarenboven nadrukkelijk een met de drie-enige God strijdige geest. Hoe is hier een integratie mogelijk? Vanuit wat in de vorige hoofdstukken aan de orde is gekomen, mag duidelijk zijn geworden dat de therapie in grondbeginsel niet alleen transpersoonlijk maar ook duidelijk als religieus tot occult te betitelen is. Hoe ontdoe je een therapie zoals de focustherapie van deze invloeden, niet alleen van de boeddhistische maar ook van de occulte wortels en New Age-effecten? Valt een dergelijk gekleurd gedachtegoed ooit christelijk te vertalen? Moeten we met het oog op die concepten en modellen binnen de psychologie en de psychotherapie die voluit tegen de Schrift ingaan en/of de Schrift verdraaien, wat dus zeker ook geldt ten aanzien van de focustherapie, niet de uitspraak van Augustinus dat ‘alle waarheid Gods waarheid is’, aanvullen met de variant dat ‘alle dwaling dwaling van de duivel is’? Wordt door Matzat niet een uiterst belangrijk punt aangedragen wanneer hij stelt dat er binnen het integrationisme an sich dusdanig onvoldoende gerekend wordt met de algenoegzaamheid van Christus dat er sprake is van een ondermijning van dit aspect?{382}  Is de Bijbel op zich niet toereikend om de mens in nood te helpen? Is bijbels pastoraat onvoldoende? De laatste twee vragen verdienen afzonderlijk aandacht en zullen daarom in het slothoofdstuk aan de orde komen.

Het mag duidelijk zijn dat er tot op vandaag een soort ideologische strijd gaande is als het gaat om psychologie en psychotherapie. Deze strijd lijkt twee fronten te kennen. Enerzijds staan de gevestigde psychologie en psychotherapie tegenover religie in het algemeen en het christelijk geloof in het bijzonder. Anderzijds is er sprake van een vrij hevig conflict op het christelijk erf over de vraag in hoeverre de seculiere psychologie en psychotherapie wel of niet mag en/of moet worden omarmd.{383}

4.1.1 Voorbeelden van pogingen voorzien van kanttekeningen

Wat betreft de mogelijke voorbeelden van pogingen om de focustherapie te christianiseren, zouden we kort kunnen zijn. Op grond van het gepleegde onderzoek moet namelijk worden vastgesteld dat het christianiseren, zoals in bovenstaande zin beschreven, ten aanzien van de focustherapie zich nog nergens heeft voorgedaan of voordoet. Toch willen we met enkele kanttekeningen aandacht schenken aan wat pogingen genoemd zouden kunnen worden.

In het vorige hoofdstuk zagen we dat binnen de wereld van het focussen de priesters-psychologen McMahon en Campbell met hun BioSpiritual Focusing genoemd worden. Deze vorm van het focussen kan evenwel allerminst gezien worden als een reële vrucht van integrationisme. Over een mogelijk toepassen van een bijbels filter wordt door hen ook in het geheel niet gerept. Wat bij McMahon en Campbell opvalt, zou je hooguit kunnen duiden als een vorm van het typisch katholieke ‘kameleon/annexatie gedrag’.{384} Feitelijk blijken zij namelijk het gedachtegoed van Gendlin naar hun hand te zetten en vanuit en naar hun spirituele beleving te duiden. De meest fervente aanhanger van het integrationisme zou moeite hebben met een dergelijk duiden. Geloof, God, genade en Geest etcetera hebben bij hen een dusdanige ruime invulling gekregen, dat ze overduidelijk de bijbelse grenzen overschrijden. Maar dat mag verwacht worden wanneer er ten aanzien van BioSpirituality gesproken wordt over een ‘universele spiritualiteit’.{385} Dit verklaart tevens dat er met een opmerkelijk gemak gesproken wordt over God als ‘some Higher Order, Power or Purpose’ (vertaald: een of andere Hogere Orde, Kracht of Doel) en het spreken over Spirit (Geest) en niet over The Spirit (De Geest). Geloof is, volkomen in overeenstemming met de grondgedachte van de humanistische psychologie, vooral gerelateerd aan het ‘Ik’ (geloof in jezelf) en als het gaat om vernieuwing van dat geloof in onszelf, is dat verbonden aan ons bestaan binnen een of andere Hogere Orde, Kracht of Doel in het leven.{386} De psychologe Carolyn Mutz merkt op dat de direct christelijke verwijzingen minimaal zijn en dat zo aan ieder ruimte gelaten wordt een eigen invulling te geven aan het transcendente.{387} Een voor de christen geladen begrip als ‘opstanding’ wordt omschreven als ‘bedoeld om diep in onze cellen van ons lichaam gevoeld te worden als een voortdurend NU, zodat ons veranderend lichaam zelf onze geestelijke begeleider en leraar zou worden’.{388} De basis voor het universele ligt in het gegeven dat we allemaal een lichaam (body) delen. Wat deze variant van de focustherapie aangaat, blijkt dus niets van een bijbels filteren. Integendeel, waar nodig worden christelijke begrippen en gedachten aan de focusideologie aangepast.{389} Voor de rest gebruiken ook McMahon en Campbell in feite, zoals eerder aangegeven, het geijkte focusvocabulaire.

Ook in ons land blijkt ten aanzien van de focustherapie nergens het geringste spoor te vinden van integrationisme of van een concreet bijbels filteren zoals voorgestaan door Jurg. Geeft diens bovengenoemde wens dat hij graag een bijbelse vorm van de focustherapie zou hebben ontwikkeld al niet aan dat een gechristianiseerde vorm van de therapie tot op heden niet bestaat en hem ook evenmin bekend is? Bestudering van de beschikbare gegevens van die praktijken en centra die de focustherapie onder de noemer christelijk aanbieden, geven in geen enkel opzicht blijk van een eventueel bijbels doordachte vorm van de therapie. Wat onmiskenbaar zichtbaar wordt, is een kritiekloos aansluiten bij de zojuist weergegeven veronderstelling van The Focusing Institute dat de therapie toepasbaar zou zijn in elke levensbeschouwelijke visie. Tegelijkertijd wordt daarbij een invulling van het hiervoor weergegeven gedachtegoed van Leijssen zichtbaar. Men lijkt, in lijn met wat Winter zegt, namelijk te volstaan met het toevoegen/gebruiken van een enkele Bijbeltekst om de therapie meer christelijk te doen overkomen (accommodating, amalgamating and assimilating, vertaald: aanpassend, verbindend en opgaand in).{390} Veelzeggend en herkenbaar is deze opgaande lijn in de gehanteerde begrippen. Maar de vraag kan worden gesteld of het simpel plakken van een aantal Bijbelteksten op de theorie van de focustherapie, het hier en daar veranderen van het oorspronkelijk focusvocabulaire in christelijke begrippen (soms ook nog slechts als zodanig aandoende begrippen) en het gebruik van (ook nog eens duidelijk uit hun verband gerukte) Bijbelverzen om bepaalde aspecten van de focusideologie te verdedigen, de therapie nu werkelijk voor de christen bruikbaar en aanvaardbaar maakt? Maakt het aandoen van een schapenvacht van een wolf tot een schaap? Een poging om op deze wijze de therapie voor de christen bruikbaar en aanvaardbaar te maken, mist zelfs de ernst die tenminste nog zichtbaar wordt binnen het hiervoor behandelde integrationisme alsook het serieuze van de wens tot een bijbels filteren. Er is hier zeker geen sprake van het gebruik maken van welke zeef dan ook. Eerder is sprake van onzorgvuldig Bijbelgebruik en exegetische goochelkunst.

Als het bijvoorbeeld gaat om de ‘bodily felt sense’, de lichamelijke ervaring/gewaarwording wordt er graag gewezen naar Marcus 1:41. In dat vers wordt namelijk van Jezus gezegd dat Hij met barmhartigheid bewogen was. Jezus zou op grond van deze tekst bekend heten te zijn met ‘bodily felt sense’ want de grondtekst geeft namelijk letterlijk aan dat Hij tot in zijn ingewanden bewogen was. Behalve dat een en ander moeilijk te combineren is met wat we in het vorige hoofdstuk gezien hebben met betrekking tot ‘bodily felt sense’ is een dergelijke bewering bijbels niet te verantwoorden.{391} Het in Marcus 1:41 gebruikte werkwoord bedoelt namelijk niets meer en niets minder dan aan te geven dat Jezus in de betreffende situatie tot in zijn diepste wezen geraakt was, dus medelijden had. De uitdrukking komt vaker met betrekking tot Hem voor.{392}

Als het gaat om ‘bodily felt sense’ wordt ook wel beweerd dat de bijbelse begrippen ‘kennen’ of ‘weten’ het lichamelijk gewaarworden omvatten. Dit zou zowel gelden voor het Hebreeuwse ‘jada’ als voor het Griekse ‘ginoosko’. Gendlin’s ‘kennen’ zou dan meer corresponderen ‘met het Bijbelse ‘kennen’, dan het gereduceerde, ‘denkende’ westerse ‘kennen’ doet’.{393} Alvorens in te gaan op het onterechte en zelfs misplaatste in de bewering met betrekking ‘yada’ en ‘ginoosko’ al zouden de beide begrippen ‘het lichamelijke gewaarworden omvatten’, eerst nog het volgende. In het vorige hoofdstuk is het nodige naar voren gekomen ten aanzien van het aspect van ‘bodily felt sense’. Wat duidelijk werd, is dat het ‘kennen’ en ‘weten’ bij Gendlin inderdaad het westerse ‘kennen’ en ‘weten’ overstijgt (raadpleeg voor dit ‘overstijgen’ het vorige hoofdstuk). Het gaat daarbij niet (beter: allerminst) om een corresponderen met het bijbelse begrip ‘kennen’ of ‘weten’ maar nadrukkelijk om een aansluiten bij het oosterse, met name het boeddhistische gedachtegoed. Hoe God al in het Oude Testament dacht over de beïnvloeding van het ‘Oosten’ wordt onder meer genoegzaam duidelijk in Zijn spreken in Jesaja 2:6. Wat nu wordt er bedoeld met het Hebreeuwse ‘yada’ en het Griekse ‘ginoosko’? Het Hebreeuwse ‘yada’ betekent inderdaad onder andere ‘kennen’. In die betekenis duidt het op een relationeel kennen en dat zelfs veelal in intieme zin. Het kan dan ook vertaald worden met ‘bekennen’ zoals in bijvoorbeeld Genesis 4:1, waar het de betekenis heeft van ‘gemeenschap hebben’. In relatie tot God kan met ‘kennen’ derhalve gewezen worden op de door God bedoelde verhouding tussen de mens en Hem (in Jezus Christus), uitgedrukt in het begrip huwelijk (Ef. 5 - zie met name vers 32).{394} Daaraan gerelateerd wordt in de Bijbel gesproken over een ‘hechten aan de Here’: Wie zich aan de Here hecht is één geest met Hem (1 Cor. 6:17). Het gaat in de relatie tussen de christen en God (in Jezus Christus) uiteindelijk om een liefdesrelatie. Het verlangen naar het Hem kennen komt in het Oude Testament vooral tot uitdrukking in het boek Hooglied. Zoals iemand eens zei: ‘yada’ is kennen in uiterste zelfgave en kwetsbaarheid ontmoeten.{395} Zelfs als het ‘kennen’ ‘ervaren’ raakt, is dit nog steeds niet vergelijkbaar met het/de binnen de focustherapie bekende ervaren/ervaring. In dit bijbelse ‘kennen’ mag een vrede besloten liggen die alle verstand te boven gaat (Filip. 4:7), maar daarbij gaat het zeker niet om een grenservaring, dit is een ervaren/ervaring op de grens van het bewustzijn zoals bij Gendlin.{396} Volkomen in lijn met het Hebreeuwse ‘yada’ ligt het Griekse ‘ginoosko’. Ook ‘ginoosko’ heeft geen enkele relatie tot de binnen de focustherapie bedoelde ‘lichamelijke gewaarwording’. Wanneer het bij ‘kennen’ gaat om een gewaarworden, een bewustworden, dan blijkt dit in relatie met zonde of Gods kracht.{397} Een kennen in de zin van bewustworden komt bijvoorbeeld ook naar voren in Marcus 5:29 dat zegt: En terstond droogde de bron van haar bloed op en zij bemerkte aan haar lichaam, dat zij van haar kwaal genezen was. Maar een poging om dit vers als voorbeeld van het binnen de focustherapie gebezigde ‘lichamelijk gewaarworden’ te duiden, gaat volslagen mank. De lichamelijke ervaring houdt hier immers op met het vaststellen door de vrouw (het bewust ervan worden) dat het bloeden is opgehouden. Dat kan toch moeilijk met ‘bodily felt sense’ in verband worden gebracht. De lichamelijke ervaring hier is op een zelfde lijn te plaatsen als bij iemand die vaststelt, zich bewust wordt, dat een hoofdpijn is verdwenen. De vloeiing was gestopt en dat is wat zij vaststelt (zich bewust wordt) en erkent. De poging om het door Jezus gebruikte ‘kennen’ in Johannes 10:14 (Ik ben de goede herder en Ik ken de mijne en de mijne kennen Mij) en vers 27 (Mijn schapen horen naar mijn stem en Ik ken ze en zij volgen Mij) te verbinden met Gendlin’s ‘kennen’ in relatie tot lichamelijke gewaarwording doet de feitelijke betekenis zeker geweld aan. Dit ‘kennen’ in de verzen 14 en 27 duidt namelijk op en sluit aan bij het ‘kennen’ zoals door Paulus bedoeld in Filipenzen 3:10, namelijk een geestelijk ‘kennen’ en een verbonden zijn met Hem in en door de Heilige Geest. Dat overstijgt toch elk oosters concept en al helemaal het lichamelijke. Wel wordt onmiskenbaar de relatie van ‘ginoosko’ zichtbaar met hetgeen zo-even ten aanzien van ‘yada’ is gezegd. Ook hier kenmerkt ‘kennen’ uiterste zelfgave. Uit bovenstaande mag duidelijk zijn dat de bijbelse werkwoorden ‘yada’ en ‘ginoosko’ niets met ‘bodily flet sense’ binnen de focustherapie te maken hebben.

Met het nu volgende commentaar bij een aantal voorbeelden om met behulp van bijbelse gegevens de focustherapie christelijk te legitimeren, wordt enigszins een voorschot genomen op wat in paragraaf 4.3 aan de orde zal komen. Met betrekking tot de ‘felt sense’ wordt nota bene eveneens beweerd dat Jezus regelmatig dingen rechtstreeks vanuit Zijn ‘felt sense’, zou verwoorden.{398} Jezus ging echter nooit bij (in) Zichzelf te rade, maar was volledig gefocust op de Vader. Hij deed niets zonder Hem en Hij moest het Hem zien doen (Joh. 5:19,30). Kenmerkend daarbij is juist de plaats die het gebed in dezen voor Jezus innam. Door aanhangers van de focustherapie  wordt wel beweerd, dat ook het spreken van Jezus over bidden voortkomt vanuit ‘felt sense’. Echter, zowel Zijn spreken over het gebed alsook Zíjn gebed dat wij kennen als Het Onze Vader (Matt. 6:9-15) hebben daarmee niets van doen. Het accent in dit gebed ligt nadrukkelijk bij en op de Vader, dus niet Ik centraal, maar Hij. De idee dat vervolgens de zaligsprekingen op zich zouden getuigen van ‘felt sense’ is te bizar voor woorden. Als ergens afstand genomen wordt van het ‘Ik’, dan is het wel in de Bergrede (zie Matt. 5-7).{399}

Vermeldenswaard is tot slot de poging om met een beroep op Paulus de focustherapie christelijk te rechtvaardigen. Om Romeinen 5 tot en met 8 verwantschap met de focustherapie toe te dichten, valt exegetisch in geen enkel opzicht waar te maken en getuigt op zijn minst van een zekere overmoed. Als immers ergens met het ‘zelf’, het ‘Ik’, wordt afgerekend - het volslagen omgekeerde inhoudend dan wat wordt ‘beleden’ binnen onder andere de humanistische psychologie en ideologie - dan is het wel hier. Wanneer Paulus in Romeinen 5 spreekt over het toegang hebben tot genade (= de vrede met God), en over roemen in de hoop op de heerlijkheid van God, dan gaat het daarbij allerminst om het toegang hebben tot ‘een innerlijke ruimte’ ‘van waaruit je alles met aandacht, zonder angst en zelfbeschuldiging, maar met compassie en gevoel voor op hoop gebaseerde vooruitgang onder ogen kunt zien’.{400} In Romeinen 5 wordt helder de staat van de gevallen mens in verhouding tot Christus weergegeven. Hoe spreekt daarop aansluitend Romeinen 6 duidelijke taal: procesmatig sterven aan jezelf, vanuit de ontdekking kind van Adam te zijn (Rom. 5) als basis om te kunnen leven door de Geest (Rom. 8). Als er juist iets tegen heel de moderne psychologie en helemaal tegen de humanistische psychologie met haar loot de focustherapie getuigt, dan is het wel de cluster van de genoemde hoofdstukken van de brief aan de Romeinen. Francis Schaeffer geeft aan dat ‘van Romeinen 5 af en verder, we steeds weer de woorden ‘door Christus’ [vinden] als de draad waaraan alle kralen geregen moeten worden’ en dat het gaat om (NB) de nieuwe staat des Geestes (Rom. 7:6).{401} Kortom niet mijn ‘Ik’, maar Christus. Geen leven door beleven (experience/experiencing), maar leven door sterven, door Schaeffer een ‘actieve passiviteit’ genoemd.{402} Zijn leven (dat is: het leven van Christus) volgt pas na het sterven aan je zelf, het ‘Ik’.{403} Hoe belangrijk blijkt hier een zuiver bijbels mensbeeld te zijn.

4.2 Welk mensbeeld?

Wanneer Nannen aangeeft dat de seculiere universiteitspsychologie een evolutionistisch-atheïstisch mensbeeld kent{404}, is een dergelijk mensbeeld volkomen in lijn met het gegeven dat de seculiere psychologie en psychotherapie volledig buiten God rekent. De humanistische psychologie en psychotherapie kenmerken zich zonder meer door een zogeheten antropocentrisch mensbeeld. Dat is een mensbeeld waarbij de betekenis van de mens ligt in diens eigen bestaan.{405} Typerend voor een dergelijk mensbeeld is een verheerlijken of zelfs, zoals eerder aangegeven, een vergoddelijken van het ‘zelf’.{406} Gelet op de oorsprong van de focustherapie mag ten aanzien van deze therapie gesteld worden dat ook zij in geen enkel opzicht rekening houdt met een bijbels mensbeeld. Wanneer we even terug gaan naar (de poging tot) het christianiseren van de focustherapie, dan is de vraag gerechtvaardigd welk buiten-bijbels mensbeeld ook zich ooit laat combineren met een bijbels mensbeeld, of dat ze elkaar zouden kunnen overlappen. Vanuit het in de voorgaande paragraaf 4.1.1 behandelde, mag duidelijk zijn geworden dat, in zoverre wordt gepoogd de focustherapie onder een christelijke noemer te plaatsen, men geen aandacht schenkt aan het gehanteerde mensbeeld in de oorspronkelijke vorm van deze therapie. Wanneer we evenwel letten op onder meer het transpersoonlijke element (als verlengde van het humanistische) in de focustherapie, dan is het toch van onmiskenbaar belang te weten welk mensbeeld wordt gehanteerd. Immers in hoofdstuk twee zagen we dat dit transpersoonlijke element teruggaat op een wetenschap van de ziel gefundeerd in oosterse denkbeelden. Bovendien hoorden we Leijssen aangeven dat de therapie een betrouwbare ingang tot de ziel is{407} en we zagen Bell in hoofdstuk drie als MiraCarol het SoulBody Work ontwikkelen etc. In elk geval mag duidelijk zijn dat er een fundamenteel verschil is tussen het mensbeeld dat gebaseerd is op het doelbewust uitsluiten van (de) God (van de Bijbel) en dat wat die God de volle bijbelse ruimte geeft. Ofwel, de bijbelse omschrijving van de mens staat haaks op de ideeën daaromtrent binnen de seculiere psychologie en psychotherapie. Het is zaak nu een duidelijk beeld te krijgen van wat het bijbels mensbeeld inhoudt. Immers een juist zicht daarop is van het grootste belang binnen de christelijke hulpverlening.

Wanneer we kijken naar het mensbeeld binnen de christelijke gemeenschap dan ontdekken we daar onder andere het monistische, het dichotomische en het trichotomische mensbeeld. Het monistische mensbeeld veronderstelt, zowel theologisch als psychologisch, dat de mens als lichaam en geest één is, vergelijkbaar met de twee kanten van één medaille.{408} Het monistische mensbeeld verwerpt het idee dat de mens een niet-materiële ziel heeft. Het dichotomisch mensbeeld beschouwt de mens als bestaande uit twee gescheiden delen. Een uiterlijk stoffelijk deel, het lichaam (materie) en een innerlijk geestelijk deel, de ziel (of de onsterfelijke geest, een bewustzijn - iets immaterieels). De mens is een combinatie van deze twee delen.{409} Het trichotomische mensbeeld gaat er van uit dat de mens bestaat uit geest, ziel en lichaam, zoals het bijvoorbeeld staat opgetekend in het in Genesis 2:7 weergegeven scheppingsverslag van de mens. De Statenvertaling, die zich wat dit vers aangaat het dichtst bij de Hebreeuwse grondtekst bevindt, zegt: En de HEERE God had den mens geformeerd uit stof uit der aarde, en in zijn neusgaten geblazen den adem des levens; alzo werd de mens tot een levende ziel. Geest, ziel en lichaam worden binnen dit model duidelijk van elkaar onderscheiden qua betekenis en functie.{410} Hoewel het buiten het bestek van dit boek valt om uitgebreid op de drie genoemde, binnen de christelijke kring voorkomende, mensbeelden in te gaan, willen we toch iets nader stilstaan bij het trichotomische model.

Zorgvuldige bestudering van zowel oud- als nieuwtestamentische gegevens op het punt van het gehanteerde mensbeeld pleit nadrukkelijk voor een keuze voor de trichotomische antropologie. Hierbij dient benadrukt te worden dat een dergelijke bijbelse mensvisie allerminst, zoals soms wordt beweerd, gelijkwaardig is of behoeft te zijn aan díe trichotomische antropologie die is voorzien van een gnostisch watermerk, en/of waarbij het lichaam als van ondergeschikt belang wordt beschouwd. Evenmin betekent het dat het in de trichotomische visie zou gaan om drie van elkaar los te maken delen of segmenten. Het zijn veeleer dimensies, die hoewel van elkaar onderscheiden toch op elkaar betrokken en met elkaar tot een eenheid verbonden zijn.{411} In de Bijbel wordt de mens zodoende wat zijn bestaan betreft als tweeledig gezien, maar in zijn werking als drieledig.{412} Uit de scheppingsgeschiedenis wordt duidelijk dat de mens naar Gods beeld en gelijkenis is geschapen. Dit houdt in dat de mens op God lijkt, maar duidelijk niet identiek is aan God.{413} We zagen zojuist in het aangehaalde vers (Genesis 2:7) hoe God de mens heeft geschapen en deze scheppingsdaad laat een duidelijk trichotomisch mensbeeld zien.{414} Binnen het Nieuwe Testament zien we de trichotomische gedachte uiterst duidelijk verwoord worden door de apostel Paulus in 1 Thessalonicenzen 5:23, waar staat: En Hij, de God des vredes, heilige u geheel en al, en geheel uw geest, ziel en lichaam moge bij de komst van onze Here Jezus Christus blijken in allen dele onberispelijk bewaard te zijn. De analogie tussen de twee genoemde teksverzen geeft aan dat de antropologie van Paulus niet beïnvloed is door de Griekse cultuur en dus niet hellenistisch van aard is, maar onderstreept veeleer zijn geestelijke opvoeding aan onder meer de voeten van Gamaliël. Paulus was duidelijk Hebreeuws georiënteerd en kan dus onmogelijk platonisch dualisme worden aangerekend. Bovendien liet hij zich leiden door de Schriften.{415} Zijn geloofsopvoeding en het door hem genoten onderwijs, zijn Schriftkennis, maar bovenal de ontmoeting met Jezus heeft zijn denken gevormd, terwijl hij zich, als consequentie van zijn bekering, vervolgens liet onderwijzen door de verheerlijkte Christus en de Heilige Geest.

Een grote reeks Schriftgetrouwe theologen hebben dit bijbels mensbeeld voorgestaan, en staan dit - van de vroegste kerkgeschiedenis tot op heden - nog steeds voor.{416} Het trichotomische mensbeeld kan een bijbels te verantwoorden mensbeeld worden genoemd en blijkt vanuit de pastorale praktijk uiterst waardevol om een confident adequaat te kunnen helpen. Het geeft hem ruimte om zowel over geestelijke als psychische problemen te spreken. Gelet op de oorsprong van de focustherapie en het oorspronkelijk inhoudelijke ervan en op grond van het gegeven dat deze therapie geen duidelijk onderscheid kent tussen geest en ziel{417}, moet op basis van de behandelde gegevens worden vastgesteld dat deze therapie zich in geen enkele vorm ooit laat rijmen met een trichotomisch mensbeeld. Een voorbeeld van een poging vinden we in een aanbod/promotie van de therapie onder christelijke noemer als volgt verwoord: ‘(…) om via het focussen wezenlijk in contact te komen met het diepste van je ziel en de innerlijke wijsheid die in het samenspel van onze geest met de Heilige Geest tot proces komt’.{418} Laten we een dergelijke uitspraak eens door middel van het principe van ‘begrijpend lezen’ beoordelen. Feitelijk wordt in deze uitspraak gesteld dat het focussen het vehikel is om in contact te komen met niet minder dan het diepste van je ziel en de innerlijke wijsheid. Nog los van de vraag wat te verstaan is onder ‘het diepste (van de ziel)’{419}, mag hierbij duidelijk zijn dat deze innerlijke wijsheid, sowieso volgens het principe van de oorspronkelijke focusideologie, als oorsprong de ziel heeft. Dit betekent dus dat het gaat om zielse wijsheid, wijsheid uit en van de mens zelf. Belangrijk is om even in gedachten terug te gaan naar wat duidelijk is geworden omtrent het proces om tot een dergelijke innerlijke wijsheid te komen. Plaats dit vervolgens naast wat in de geciteerde uitspraak wordt beweerd: ‘het tot proces komen met behulp van het samenspel (cursivering jgh) van onze geest met de Heilige Geest’. Een dergelijke bewering laat in feite niets minder weten dan dat onze geest, in samenspel met de Heilige Geest, zich uiteindelijk behulpzaam ofwel dienstbaar maakt aan de ziel, waarbij nogmaals is te onderstrepen dat het gaat om het vandaaruit komen tot innerlijke eigen (al in de ziel van de confident aanwezige) wijsheid.{420} Het gegeven dat er een samenspel nodig is tussen geest en Heilige Geest duidt er op dat de geest op zich niet het vermogen heeft het beoogde proces op gang te brengen. Hoewel een en ander de vraag rechtvaardigt hoe dit gezien moet worden als het gaat om de toepassing buiten het christelijke circuit, is er een voor de christen belangrijkere vraag. Waar vinden we een dergelijke veronderstelling van zaken, zoals in de gegeven uitspraak weergegeven, ondersteund door bijbelse gegevens? Op deze wijze wordt namelijk geen enkel recht gedaan aan wat de Bijbel als plaats toewijst aan en als functie aangeeft van ziel en geest. Volgens het Woord van God behoort onze geest, onder leiding van de Heilige Geest (het aan de Here gehecht zijn (1 Cor. 6:17)), altijd de ziel te sturen en is aan haar nooit dienstbaar noch haar behulpzaam. Gods Geest, en dus eveneens de menselijke geest, gaat nooit te rade bij de ziel. De geest wijst, in samenspel met de Heilige Geest, de ziel maar een plek: het kruis. Pas van daaruit kan de geest iets voor de ziel betekenen. Bovendien wordt er in de gegeven uitspraak geen rekening gehouden met de gevolgen van de zondeval in relatie tot de ziel en de invloed die dat heeft op de zogeheten innerlijke wijsheid. Hoe moet men hier omgaan met het Schriftwoord dat spreekt over de hemelse wijsheid die in schril contrast staat met een wijsheid die omschreven wordt als aards, ongeestelijk en zelfs duivels (Jac. 3:13 e.v.)? Is de hemelse wijsheid te verkrijgen via de focustherapie? Nee, alleen via gebed. Deze wijsheid is niet in het diepste van de ziel (als bron) aanwezig of te vinden, maar ontstaat (als een resultaat) uit het aan de Here gehecht zijn (het in Hem blijven (Joh. 15:4)) en groeit door het bezig zijn met Gods Woord (2 Tim. 3:15). Hoe duidelijk laat Gods Woord weten dat er een enorm contrast bestaat tussen menselijke wijsheid en Gods wijsheid. Het belangrijkste om wijsheid te verkrijgen is de vreze des Heren (Spr. 9:10) en (nogmaals) die wordt daar zichtbaar waar de geest zich aan de Here hecht.{421} In de volgende paragraaf zal duidelijk gemaakt worden dat de focustherapie met het principiële accent op zelfrealisatie zelfs als volledig vijandig aan een bijbels mensbeeld is te beschouwen. Een tekortschieten in het onderscheid tussen geest, ziel en lichaam heeft niet alleen grote gevolgen voor een adequate christelijke hulpverlening, maar eveneens negatieve gevolgen ten aanzien van geestelijke groei en volwassenheid. De bewering dat een confident middels de focustherapie, aangeboden binnen een christelijke setting, tot grotere geestelijke bloei komt{422}, moet dan ook van vraagtekens worden voorzien. Hooguit kan worden gesteld dat het gaat om ‘een geestelijke vernieuwing’ zoals door The Focusing Institute bedoeld onder de noemer ‘Spiritual Renewal’ en in hoofdstuk 3.4 werd aangegeven. Wordt niet eerder de deur geopend voor onbekende geestelijke machten en derhalve het ‘Ik’ bezet gebied?

4.3 De plaats van het ‘IK’

Vanuit het voorafgaande mag duidelijk zijn dat in deze paragraaf bij het spreken over de mens - en in het bijzonder over het ‘Ik’ - het trichotomisch mensbeeld als uitgangspunt wordt genomen. Aangezien de focustherapie als loot van de humanistische psychologie eenzelfde buitenbijbels mensbeeld hanteert als de humanistische psychologie zelf, biedt zij in haar oorsprong allerminst ruimte voor de christelijke benadering van het ‘Ik’ op zich en dus ook niet van het ‘Ik’ in probleemomstandigheden. Valt er van een loot aan de moederstam iets anders te verwachten? Een en ander blijkt inherent aan het gehanteerde mensbeeld, en een mensbeeld is nooit los verkrijgbaar. Achter iemands mensbeeld gaat immers altijd een wereldbeeld schuil, terwijl daarbij het bepalend gegeven van invloed is dat ieder mens, christen of niet-christen, door zijn levensbeschouwing gestempeld is. Juist een therapie als de focustherapie, alsook haar oorsprong, dus de humanistische psychologie, toont aan hoe belangrijk het hebben van een bijbels mensbeeld is.

Volgens de Bijbel is ziel (Hebreeuws: nefesh, Grieks: psuchè) het equivalent van het ‘zelf’, het ‘Ik’. Ze is in de Bijbel duidelijk onderscheiden van de geest. De geest is het element van ‘het godsbewustzijn’ en brengt de mens in verbinding met God. In de door Jezus bloed gereinigde, wedergeboren en met de Heilige Geest vervulde mens wil God Zich door de Heilige Geest in de geest van die mens, in geestelijke gemeenschap{423}, kenbaar maken middels intuïtie en geweten.{424} De ziel ‘omvat’ de wil, het intellect (verstand) en de gevoelens (emoties) en brengt ons in verbinding met onszelf, ze geeft ons zelfbewustzijn. Het lichaam brengt de mens in verbinding met de wereld. Het ‘Ik’, de ziel, is ontstaan op het moment dat God de levensadem (Hebreeuws: ruach) blies in de neusgaten van de door Hem uit stof gevormde mens.{425} De mens is oorspronkelijk door God bedoeld om met Hem in gemeenschap te leven. Door de zondeval (een bewuste keuze van het ‘Ik’) is er een breuk gekomen tussen God en mens. Wanneer de Bijbel spreekt over zonde dan gaat het om de da(a)d(en) van de zondaar, van het ‘Ik’. Door de zondeval van de allereerste mens is vanaf dat moment elk mens zondaar en (vgl. Rom. 5:12 v.v.) ‘van nature’ geneigd zijn eigen wil te volgen en zichzelf te verwerkelijken, waarbij de diepste drang nog altijd is: ‘het als God willen zijn’ (Gen. 3:4-5).{426} Het door de zondeval van de mens verstoorde contact met God heeft verregaande, door God voorzegde (Gen. 2:15) gevolgen: de dood heeft haar intrede gedaan. Niet alleen is de mens vanaf de zondeval lichamelijk sterfelijk (de natuurlijke dood - Gen. 3:19), maar is ook de geest van haar vrije en open contact met God beroofd en is haar directe rol ‘overgenomen’ door de ziel. De mens is daardoor geestelijk dood (vgl. Ef. 2:2,5), de mens is van God gescheiden, het geestelijk (redelijk) functioneren is door de zonde geblokkeerd. De Bijbel geeft dit op meer dan één plaats duidelijk te kennen en een dergelijke gedachte staat lijnrecht tegenover de bewering van Rogers (en de humanistische psychologie) dat de mens goed is en geen zondige natuur heeft.{427} David heeft gelijk als hij in Psalm 51:7 zegt dat hij (lees: de mens) in ongerechtigheid geboren en in zonde ontvangen is. Paulus onderstreept deze oudtestamentische gedachte nieuwtestamentisch met de overbekende woorden: Niemand is rechtvaardig, ook niet één, er is niemand, die verstandig is, niemand, die God ernstig zoekt; allen zijn afgeweken, tezamen zijn zij onnut geworden; er is niemand, die doet wat goed is, zelfs niet één (Rom. 3:10-12).

Als het gaat om het innerlijk (het ‘zelf’, het ‘Ik’) waarin de confident volgens de focustherapie als het ware moet ‘afdalen’ en waarnaar hij moet ‘luisteren’ om uiteindelijk de oplossing en/of heling te vinden, is Gods Woord toch wel zo duidelijk, dat onmiddellijk helder wordt dat het hiervoor besproken christianiseren van de therapie een onmogelijkheid moet worden geacht. Laten we alleen maar luisteren naar wat de Bijbel zegt over dat innerlijk, het ‘zelf’, het ‘Ik’, ook wel het hart genoemd.{428} Al direct in het eerste Bijbelboek wordt er gesteld dat het voortbrengsel van het hart van de mens van zijn jeugd aan boos is (Gen. 8:21), een onmiskenbaar getuigenis van de aangeboren verdorvenheid van de menselijke natuur.{429} Gods Woord maakt onomwonden duidelijk dat de mens zichzelf nooit waarachtig in het hier en nu kan kennen en dat dus in tegenstelling tot de bewering van de focustherapie dat er wél innerlijke wijsheid is te vinden in het diepste zelf.{430} Zo zegt Psalm 64:7 ook nog eens dat ieders binnenste en hart ondoorgrondelijk is. Hoe dan uit te komen bij het diepste van de ziel, de innerlijke wijsheid?{431} God Zelf noemt in Jeremia dat hart dan ook arglistig en vraagt: wie kan het kennen (Jer. 17:9)? De enige is Hij! Ik, de HERE, doorgrond het hart (Jer. 17:10) en de psalmist beaamt dat het inderdaad God is die de geheimen van het hart kent (Ps. 44:22). Door de zondeval is de mens vervreemd van het leven van God en in plaats van een diep verborgen, te ontdekken, kennis heerst het tegendeel daarvan, namelijk onwetendheid, in het hart (Ef. 4:18) en heten we van nature daarom kinderen des toorns (Ef. 2:3). Wat het hart al niet voortbrengt, blijkt onder meer uit de opsomming van Jezus in Marcus 7:21-23. Hoe tegengesteld is dat aan wat de humanistische psychologie beweert. Els Nannen heeft een punt wanneer zij stelt dat het mensbeeld achter de humanistische psychologie feitelijk zegt: ‘Al mijn bronnen zijn in mijzelf - ik heb niemand en niets nodig...’, terwijl ook nog eens het wezenlijk onderscheid tussen een kind van God en een nog niet bekeerd mens sowieso wordt genegeerd.{432} Wanneer we echter de Bijbel alleen al op de gegeven tekstplaatsen serieus nemen, ontdekken we dat Oswald Chambers gelijk heeft wanneer hij zegt: ‘(…) en de eerste van wie ge zult merken dat ge hem helemaal aan zijn lot moet overlaten, omdat hij de grootste bedrieger is met wie ge ooit hebt te maken gehad, zijt gij zelf.’{433} Ofwel, het ‘Ik’ is in geen enkel opzicht, tot in welke ‘diepte’ ook, betrouwbaar, laat staan dat God zich daar laat vinden, al of niet door middel van ‘een stille zachte stem’. In een dergelijk geval is er sprake van óf een latente kracht van de ziel óf van een actieve geest die contact heeft met de geestelijke wereld, maar dan wel contact met de geestelijke onderwereld.{434} De bekende Engelse counselor en pastor Selwyn Hughes wijst er dan ook terecht op dat de gewezen weg van het ‘zelf’ (het ‘Ik’) - ‘zelfontdekking’, ‘zelfexpressie’ en ‘zelfbescherming’ -, ook al lijkt er enige waarheid in te schuilen desalniettemin conflicteert met de in de Bijbel gewezen weg tot heling, een weg die volgens hem een verschillend startpunt heeft en leidt naar een ander doel.{435} ‘Zonder aarzeling’ geeft Hughes aan, dat het gericht zijn op het ‘zelf’ - het ‘Ik’ - de grootste blokkade vormt om God te zien zoals Hij is.{436}

Het mag voor de christen duidelijk zijn dat zowel de humanistische psychologie, als ook haar loot, de focustherapie, haaks staan op wat de Bijbel leert. Immers, in tegenstelling tot zelfactualisatie (doel) staat in het Woord van God het verliezen (middel) van het ‘zelf’, het ‘Ik’ centraal. Want alleen via de weg van sterven aan jezelf krijgt Het Leven (helend naar geest, ziel en lichaam) kans. Hoe wordt door de Schrift heen het ‘voor dood houden’ benadrukt, terwijl het daarbij gaat om het ‘Ik’. Hoe duidelijk laat Jezus weten dat de weg van zelfactualisatie een doodlopende weg is wanneer Hij in Mattheüs 10:39 zegt dat [w]ie zijn leven vindt, [het] zal verliezen, terwijl wie zijn leven verliest en dat om Zijnentwil (dus niet om het eigen ‘Ik’) het zal vinden (het Grieks gebruikt hier voor ‘leven’ het woord psuchè = ziel - jgh). Hij herhaalt een en ander tijdens Zijn eerste aankondiging van Zijn lijden: Want ieder, die zijn leven zal willen behouden, die zal het verliezen; maar ieder, die zijn leven verloren heeft om Mijnentwil, die zal het vinden (Matt. 16:25) - (ook hier gebruikt het Grieks voor ‘leven’ het woord psuchè, ziel - jgh). In het hart van het evangelie staat het kruis en dat is de aanstoot voor het ‘Ik’, en ten diepste voor degene (de duivel) die vlak na de schepping erin is geslaagd het eerste ‘Ik’ er van te overtuigen dat het er mocht zijn, ja als God. Het ‘verheerlijken’{437} van het ‘zelf’ - het ‘Ik’ - en het daar(in) zoeken van heling staat volkomen haaks op de oproep in Gods Woord om jezelf te verliezen. Nergens valt in de Bijbel te ontdekken dat Jezus ooit opriep tot zelfactualisatie. Voor de christen is, zoals ook Martyn Lloyd-Jones en Paul Vitz aangeven{438} het ‘zelf’ = het ‘Ik’ het probleem. John Piper stelt evenwel pijnlijk vast dat het eerste en grote gebod vandaag is: gij zult uzelf liefhebben. Hij constateert dat het falen om jezelf te waarderen en te verwerkelijken zelfs bij uitstek als zonde wordt gezien.{439} De humanistische psychologie en daarmee de focustherapie, negeert principieel Gods Woord, terwijl juist dat laat weten waar het juiste beginpunt van het ‘kennen’ ligt: niet in de mens, maar in God. Immers God doet kennen wie Hem leert kennen (Filip. 3:10), want de weg die het hart wijst is niets minder dan de dood (Jer. 17:9 Statenvertaling). De oplossing voor de gevolgen van de zondeval voor de mens, gevolgen die zich zowel lichamelijk, psychisch als geestelijk manifesteren, is volgens de Bijbel slechts buiten de mens zelf te vinden en wel in het offer van Jezus Christus. Daarom spreekt het Nieuwe Testament ervan dat de mens opnieuw geboren moet worden (vgl. het gesprek van Jezus met Nicodemus in Johannes 3). En zelfs dan nog geldt dat ‘de basis van het fysieke, psychische, (…) geestelijke leven strijd [is]. Dat is de naakte werkelijkheid van het leven.’{440} Het kan niet voldoende worden benadrukt: niet mijn ‘Ik’, maar Christus en geen leven door beleven, maar leven door sterven - een, zoals Schaeffer het noemt en we eerder zagen, ‘actieve passiviteit’.{441} Zijn leven (het leven van Christus) volgt pas na het sterven aan je ‘zelf’, het ‘Ik’.{442}

4.3.1 De Innerlijke Criticus?

We zullen nu kort stilstaan bij de zogenoemde Innerlijke Criticus{443}, een veel gebruikt begrip binnen de focustherapie (al of niet onder christelijke noemer). De Innerlijke Criticus zou in elk mens aanwezig zijn en wordt als destructief beschouwd, terwijl kenmerkend voor hem zijn aanklagende toon blijkt te zijn.{444} Bala Jaison omschrijft hem dan ook als een stem die ongevoelig en wreed is en op een generaliserende wijze overbezorgd. Zij geeft aan, dat het noodzaak is om deze Innerlijke Criticus duidelijk te onderscheiden van je ware zelf{445}, een gedachte die we sowieso bij de vertegenwoordigers van de focustherapie tegenkomen. Zo onderscheidt bijvoorbeeld de psychologe, astrologe en schrijfster Ria Hopman{446} de Innerlijke Criticus en het Innerlijke Kompas{447}, dat zij ook wel Innerlijke Bron en Intuïtief Weten noemt, terwijl het laatste in de focustherapie ook wel benoemd wordt als Innerlijk Weten.{448} Waar de focustherapie onder christelijke noemer wordt aangeprezen, zien we de betreffende begrippen eveneens in variatie gebruikt worden. De binnen het christelijk segment zich in het bijzonder profilerende therapeut Monsuur van het christelijk centrum voor therapie en trainingen Integro te Hardenberg benoemde het Innerlijk Kompas als een bewustzijn van wat goed en kwaad is, terwijl hij binnen deze context tegelijk sprak over Wijze Liefhebbende Begeleider.{449}

Terwijl Leijssen aangeeft dat wat de Innerlijke Criticus betreft deze zich in een tweetal verschijningsvormen voordoet{450}, verwijst Hopman (die de Innerlijke Criticus omschrijft als een mannelijke energie) naar de aanhangers van de Voice Dialogue die meerdere deelpersonen onderscheiden.{451} Voordat we op het punt van ‘deelpersonen’ en de Innerlijke Criticus doorgaan, willen we toch, hoewel het buiten het bestek van dit boek valt, een korte omschrijving geven van de Voice Dialogue. De Voice Dialogue, zoals ontwikkeld door Hal en Sidra Stone, wordt gezien als een mogelijkheid om met jezelf in gesprek te komen en wordt als zodanig wel omschreven als een vorm van alternatieve gesprekstherapie. Het wordt een trainingsmethode in zelfkennis en bewustzijnstransformatie genoemd en het wordt beschouwd als een therapeutisch instrument.{452} De gedachte achter de Voice Dialogue is dat elk mens uit deelpersonen bestaat, ook wel verschillende ‘ikken’ genoemd.{453} Deze gedachte is gestoeld op de idee van de archetypen van Jung. De Voice Dialogue kent als deelpersoon bijvoorbeeld ‘de drammer’, ‘de perfectionist’, ‘de behager’ en ‘de criticus’ etc. Opvallend is dat Monsuur ‘verschijningsvormen’ van de Innerlijke Criticus suggereert en daarbij verwijst naar een artikel met als titel Taxonomie van types innerlijke criticus.{454} In dit artikel worden enkele verschijningsvormen genoemd waarvan sommigen een verrassende overeenkomst vertonen met de deelpersonen bij de Voice Dialogue. Is de Voice Dialogue vertrouwd met ‘het onschuldige, kwetsbare kind’, binnen de focustherapie wordt wel gesproken over het Innerlijke Kind.{455}

Hopman laat weten dat het in confrontatie met de Innerlijke Criticus van belang is om de andere kant, Het Innerlijk Kompas, te leren kennen.{456} Monsuur stelt in dit kader dat het focussen je leert in jezelf ruimte te creëren, een ruimte die hij de Innerlijke Vredesruimte noemt en waarin volgens hem de Innerlijke Criticus de ruimte krijgt om via het Innerlijk Kompas genade en vriendelijkheid te integreren en eigen te maken. Of zoals hij ook zegt: ‘De Innerlijke Criticus krijgt de condities aangereikt om te veranderen in een Wijze Liefhebbende Begeleider’.{457} Elders spreekt hij over het innerlijk als ‘de Godsruimte’, doelend op de ziel, het hart dat je in je lijf voelt en wel ‘meestal in het gebied van je keel tot en met je heupen’.{458} Gevoelsoefeningen (lees: de focustherapie) kunnen je de aanwezigheid van God doen ervaren en dat dus in jezelf, je ziel en lijf. Of, zoals Monsuur stelt: ‘We kunnen dus in ons, in onze ziel, in ons lijf de kracht van de Heilige Geest laten werken.’ Het is daarbij volgens hem nodig de geest te trainen ‘steeds nauwkeuriger waar te nemen wat er in je ziel zich afspeelt’.{459} Moet hier gedacht worden aan het eerder genoemde ‘samenspel’ tussen geest en Heilige Geest? Er wordt hierbij niet alleen in manipulatieve zin gesproken over Gods Geest, maar er wordt eveneens, vanuit Gods Woord gezien, een ongezonde klemtoon gelegd op de ziel, terwijl de bedoelde functie van de geest wordt onderschat of zelfs volkomen uit het oog wordt verloren. Om een trichotomisch mensbeeld te doen veronderstellen, schrijft hij: ‘Ons lijf is de drager van de ziel, van ons hart.{460} We zien met de ogen van onze geest’.{461} Wanneer we even teruggaan naar de schijnbare, door Monsuur gesuggereerde, mogelijke transformatie van de Innerlijke Criticus in de Wijze Liefhebbende Begeleider, kunnen we ons afvragen of we in combinatie met de ervaring van God in de Innerlijke Vredesruimte (wellicht ongewild maar toch duidelijk) niet belanden bij: een god in onszelf, ondanks het feit dat Monsuur wijst op het bijbelse gegeven dat we bijna goddelijk zijn gemaakt.{462}

Vanuit de titel boven dit hoofdstuk dringt zich de vraag op waar we in de Bijbel iets dergelijks als Innerlijke Criticus en Innerlijk Kompas, Wijze Liefhebbende Begeleider, Innerlijke Vredesruimte etcetera tegenkomen? Wel wordt in Gods Woord gesproken over de gevallen mens en de duivel die wat graag de mens aanklaagt en daarom ook wel de aanklager der broederen wordt genoemd. Daarnaast wordt in Gods Woord gesproken over de Heilige Geest die wil overtuigen tot redding en heling en de weg uit problemen wil wijzen in overeenstemming met Gods Woord. En natuurlijk is er het geweten, maar deze kan het ‘Ik’ het zwijgen opleggen. Hoe ver af van de bijbelse boodschap staan, hoe goed ook bedoeld, uitspraken als: ‘Er dient eerst een veilige, hoopvolle, liefdevolle en genadige plek in onze ziel gecreëerd of gevonden te worden voor het meest authentieke en kwetsbare in ons!’ ‘Het Innerlijke Kind mag echter nooit komen te lijden onder de dominantie van de Innerlijke Criticus! Want anders blijft er te weinig van ons Ware Zelf over.’{463} Wanneer God duidelijk tot de mens spreekt, moeten we dan werkelijk verwachten dat het ontdekken van Zijn stem een proces vereist zoals in de focustherapie binnen christelijke context wordt verondersteld, een proces dat zo tegengesteld is aan wat Zijn Woord zegt? Wie Het Ware Zelf ontdekt, zal uitroepen: ik ellendig mens! (Rom. 7:24) en wie dan buigt bij het kruis en zichzelf, zijn ziel, geeft om meegekruisigd te worden, zal ontdekken dat niet de weg van de focustherapie maar Jezus Christus je ‘zelf’ verlost! Dat is wel heel wat anders dan een workshop ervaren als ‘een belangrijke stap om via het focussen dieper in contact te komen met het Ware Zelf en je innerlijke wijsheid.’ ‘Een stimulans voor een positievere en dieper gaande spiritualiteit’{464} levert de focustherapie dan ook zeker niet op. Echte christelijke hulpverlening zet immers het in contact komen met Jezus Christus voorop en niet het in contact komen met het ‘Ik’. Het Ware Zelf (zonder Christus) is niets meer dan het Gevallen Zelf. De weg van zelfverwerkelijking, zelfhandhaving, zelfrealisatie, zelf-actualisatie of zelfverheffing is de gezindheid van het vlees en vijandschap tegen God (Rom. 8:7) en is volstrekt in tegenstelling met het sterven aan jezelf (Rom. 6). En de Innerlijke Criticus? Indien ons hart ons veroordeelt, God is meerder dan ons hart (1 Joh. 3:20). En het Innerlijk Kompas? Het kind van God mag bidden om de volheid van de Heilige Geest. Immers, Jezus heeft beloofd dat Hij de Vader zou bidden om deze Trooster, de Geest der waarheid en deze zal al het nodige wat Hij zegt te binnen brengen (Joh. 14:16 en 26). En de Innerlijke Vredesruimte? Vrede laat Ik u, mijn vrede geef Ik u; niet gelijk de wereld die geeft, geef Ik hem u (Joh 14:27). En die vrede, de vrede Gods, die alle verstand te boven gaat, zal uw harten en uw gedachten behoeden in Christus Jezus (Filip. 4:7). Kortom er is hoop voor elk ‘Ik’.

4.3.2 Dromen of… het Woord…?

Het blijkt dat, in navolging van Jung{465}, veel psychologen en psychotherapeuten bij de door hen in een behandelingsproces gehanteerde therapieën een duidelijke plaats toekennen aan de interpretatie van dromen. Ook binnen de focustherapie, zowel onder neutrale als onder christelijke noemer, is er plaats voor droomduiding. Het is Gendlin die aan dit fenomeen aandacht schonk in een in 1986 van zijn hand verschenen boek waarvan de titel de essentie (en in feite het eigene) van de focustherapie aangeeft, namelijk dat je het lichaam je dromen moet laten uitleggen.{466} Dromen worden ook hier gezien als een ‘koninklijke weg’ naar het onderbewuste. De interpretatie bedoelt de verborgen innerlijke wijsheid (een impliciet aanwezige felt sense) te vinden in je diepste zelf. In dromen zou materiaal naar boven komen dat gerelateerd is aan de diepere laag van de persoonlijkheid. Dromen zouden impulsen en omstandigheden symboliseren uit het wakende, alledaagse leven. Evenals de vaak met de focustherapie gecombineerde technieken als lichaamsgericht werk, vrije associatie of geleide fantasie e.d., zou de interpretatie van dromen een confident helpen de oorsprong van problemen te achterhalen en daardoor mogelijke controle te herkrijgen. De droom wordt wel gezien als het product dat voortkomt uit het netwerk van herinneringen en associaties van de dromer zelf. Van der Ven geeft aan dat dromen ‘met name een verwerking zijn van het bombardement van indrukken, die we opdoen (het ordenen van informatie)’.{467} De wetenschap blijkt, ondanks het vele onderzoek, nog ver verwijderd van een echt begrip van de droom van de mens. Een veronderstelling is dat dromen een helende functie hebben. Zo zouden bijvoorbeeld de gedurende de dag opgebouwde frustraties tijdens het dromen worden verwerkt. Binnen de vele therapieën is de algemene gedachte dat dromen aan de hand van symbolen, tekens en boodschappen de dromer wil bepalen bij onbewust opgeslagen zaken en gebeurtenissen. Zo zou er sprake zijn van een eigen ‘droomtaal’. Het leren kennen van deze ‘droomtaal’ zou in staat stellen (via interpretatie uit de diepere lagen van ons ‘zelf’) inzicht te verkrijgen en het onderbewust weten naar bewust weten om te zetten. Binnen het focusgebeuren betekent dit dat het impliciete wordt tot innerlijke wijsheid. Het uitgangspunt van Gendlin is dat iedere droom iets nieuws brengt. ‘Een droom is als iemand die jou beter kent dan jij je zelf kent, terwijl het een gedicht over jou-op-dit-moment schrijft. Maar het is een gedicht dat jij niet begrijpt. Je bent aangeraakt om het gedicht te ontvangen…het voelt heel bijzonder…maar hoe ontcijfer je het? Je hebt geen woordenboek, maar je kunt terug gaan op twee bronnen. Je kunt gebruik maken van je lichamelijke gewaarwording (body-felt-sense), en er is een manier om de droomtaal te kennen.’{468} Het verstaan van de dromen met je lichaam (lichaamsbewustzijn) houdt bijvoorbeeld het nagaan in van sfeer en sensaties in de droom. Welk sfeergevoel riep de droom op? Een gevoel van bijvoorbeeld angst, agressie of spanning etc.? Wat sensaties aangaat, voelde ik boosheid, verontwaardiging, verzet of afkeer etc. en waar? Het nalopen van het lichaam gebeurt dan op de voor de focustherapie eigen (bekende) wijze en techniek, luisteren naar gevoelens die diep in het lichaam merkbaar zijn, maar waarvoor geen woorden bestaan. De lichamelijke reactie van de (dromende) confident wordt gezien als het belangrijkste criterium voor de duiding van de droom. Evenals ten aanzien van de focustherapie als zodanig, geldt ook hier dat het werken met dromen binnen deze therapie voor ieder is te leren. Het betreffende boek van Gendlin schijnt een duidelijke gids te zijn.{469}

Daar waar de focustherapie onder christelijke noemer wordt aangeboden, zien we een neiging om het fenomeen van dromen en de duiding daarvan te kerstenen. Er wordt verwezen naar het aanwezig zijn van dromen en het duiden ervan binnen de Bijbel.{470} Droomduiding binnen christelijke kring vindt steun bij Ouweneel. Zo zouden dromen een gave van God zijn en een wegwijzende betekenis kunnen hebben. ‘De Heilige Geest kan onbelemmerd werken via de ziel, die zoveel ‘eerlijker’ is dan ons bewuste Ik’.{471} Behalve dat de woordkeus op zich al de nodige vragen oproept (zie onder noot 111), is de gedane uitspraak van Ouweneel van uiterst twijfelachtige aard. Immers, zou Gods Geest niet bij machte zijn de christen iets duidelijk te maken door het lezen van Gods Woord, of door middel van gebed en door derden, via bijvoorbeeld de verkondiging en mogelijkerwijs een rechtstreeks woord? Zou Hij zich echt bedienen van de door Ouweneel voorgestane wijze van droomduiding die stoelt op de gedachtegang van een vijand van God, namelijk C.G. Jung?{472} Zeker komen dromen in de Bijbel voor en God bedient zich daar soms van om Zichzelf of Zijn wil kenbaar te maken. De dromen zijn in dat geval concreet en degene die ze ontvangt is zich uitdrukkelijk bewust van de geladenheid, terwijl daarbij meestentijds de inhoud niets aan duidelijkheid overlaat. Maar het fenomeen dromen in die zin is in de Bijbel meer uitzondering dan gewoonte. ‘Een groot goddelijk gehalte aan onze dromen toekennen kan wel eens een gevolg zijn van forse zelfoverschatting’, zegt Van der Ven terecht. Hij wijst als voorbeeld van het spaarzame, op wat wij gewoonlijk wel noemen het bovennatuurlijke wijze spreken van God, naar de persoon van Abra(h)am, terwijl deze toch een vriend van God werd genoemd (Jac. 2:23). Over een periode van 100 jaar spreekt God maar acht keer op bijzondere wijze met hem.{473} De Prediker laat het relatieve van het fenomeen dromen duidelijk zien wanneer hij zegt: Want gelijk de droom komt door veel bezigheid, zo dwaas gepraat door veel woorden (Pred. 5:2) en: Want er zijn dromen in menigte, zo zijn er ook talrijke ijdele woorden; vrees echter God (Pred. 5:6). Oswald Chambers zegt: ‘Jezus zeide: ‘De woorden, die Ik tot u gesproken heb, zijn geest en leven.’ De Bijbel was voor ons alleen maar woorden, - ‘wolken en donkerheid’: - dan plotseling worden de woorden geest en leven omdat Jezus ze opnieuw tot ons spreekt op bijzondere wijze. Op die wijze spreekt God tot ons, niet door visioenen en dromen, maar door woorden. Als een mens tot God komt, gebeurt dit door het zeer eenvoudige middel van woorden.’{474}

De droomduiding, zoals bijvoorbeeld voorgestaan in de oorspronkelijk reguliere vorm van de focustherapie, is niet alleen wetenschappelijk gezien een te bevragen zaak, ook de oorsprong die, zoals aan het begin gesteld, bij Jung gezocht moet worden en occult besmet blijkt, wekt niet echt vertrouwen. Schweigert gaat zover dat hij stelt dat, in analogie met het verlangen in de gnostiek, door middel van vrije associatie en droomduiding gezocht wordt naar verboden uithoeken van het onbekende in een poging het kenbare te ontdekken (…) echter zonder de vooraf vereiste goddelijke hulp.{475} Ofwel, het gaat om een vorm van diefstal. De gedachte als zou bij de focustherapie onder christelijke noemer droomduiding in relatie tot de therapie te verdedigen zijn omdat het dromen en duiden binnen de Bijbel voorkomt, is moeilijk te verdedigen. Allereerst heeft geen enkele droom in de Bijbel een therapeutische bedoeling, maar heeft het of de geladenheid van een vermaning, een bemoediging, een aanmoediging of een onthullend (profetisch) en aankondigend karakter van Godswege. De duiding heeft eveneens altijd God als oorsprong en sowieso zien we nergens dat het lichaam en het ‘Ik’ een rol spelen om uit te doen komen bij eigen verborgen wijsheid of felt sense, maar is bedoeld het hart te richten op God. Niet een koninklijke weg naar het onbewuste, maar een bewust worden van de weg (terug) naar de Koning. Kortom, voor een droomduiding zoals voorgestaan binnen psychologie en psychotherapie (en dus ook binnen de focustherapie, onder welke noemer ook) is in alle gevallen geen enkele bijbelse grond. Het mag duidelijk zijn dat wanneer de focustherapie ook op dit punt tegen bijbels licht wordt gehouden, het inderdaad gaat om een, zeker voor de christen, doodlopende weg.

4.4 Een gewaarschuwd mens….

Duidelijk is geworden dat de mens als geschapen naar het beeld van God, de zondeval en het zondaar zijn bij Eugene Gendlin, volkomen in lijn met de bron(nen) waaruit hij put, in het geheel niet in beeld zijn. Zijn focustherapie kent qua oorsprong en principieel geen ruimte toe aan een werken met en vanuit het Woord van God.{476} We zien in theorie en praktijk bij de focustherapie dan ook nadrukkelijk de gevolgen daarvan.

De humanistische levensbeschouwing vertaalt zich onherroepelijk in deze therapie. Dit wordt vooral duidelijk in het gehanteerde mensbeeld, alsook in de benadering van de mens als zodanig. Waar voor de christen de mens meer is dan alleen lichaam en ziel{477}, blijkt het mens-zijn zich bij Gendlin daartoe te beperken. In de focustherapie wordt daarom de oplossing en de heling niet buiten de mens bij God, in Jezus Christus gezocht, maar in de mens zelf (het ‘Ik’) en dat, zoals we zagen, via de weg van lichaams- en ervaringsgerichte methoden. Het nader tot God en Hij zal tot u naderen (Jac. 4:8) en het [k]omt allen tot Mij die vermoeid en belast zijt en Ik zal u rust geven (Matt. 11:28) alsook het [l]aten wij daarom met vrijmoedigheid toegaan tot de troon der genade, opdat wij barmhartigheid ontvangen en genade vinden om hulp te verkrijgen te gelegener tijd (Hebr. 4:16) enz. enz., is vervangen door het luisteren naar je lichaam, om langs die weg in contact te komen met de in de mens zelf verborgen wijsheid. En dat terwijl, bij een te kort schieten in wijsheid, Gods Woord een volkomen andere weg wijst: Indien echter iemand van u in wijsheid te kort schiet, dan bidde hij God daarom, die aan allen geeft, eenvoudigweg en zonder verwijt; en zij zal hem gegeven worden (Jac. 1:5). Dus wie garandeert dat de ontvangen innerlijke wijsheid iets met God te maken heeft? Een vraag die zeker om antwoord vraagt, als blijkt dat zowel de niet-christen als de christen deze wijsheid langs eenzelfde weg in zichzelf kan vinden. Vergelijk hierbij wat hiervoor al ten aanzien van onze (eigen)wijsheid en Gods wijsheid is gezegd. Ligt de hulp en verwachting voor de christen nu in zichzelf, in zijn ‘Ik’, of is die toch nog steeds van de Here? Daal ik in mijzelf af naar Het Ware Zelf, of sla ik de ogen op (Ps. 121)? Wanneer uiteindelijk in het ‘zelf’, het ‘Ik’, innerlijke wijsheid (impliciet) aanwezig is, maakt dit God in principe niet overbodig? Is Hij mijn vrede (Ps. 29:11, Jes. 9:6) en kan Hij die vrede gebieden, niet alleen op aarde maar ook in mijn ziel (Gezang 26:4, liedboek voor de kerken) en stelt Hij mij in de ruimte (Ps. 118:5), of moet ik het zoeken in mijn Innerlijke Vredesruimte? Wie verifieert het Innerlijk Kompas of hoe je het ook noemen wilt, en wat is daarbij dan het referentiekader?

Gebleken is dat binnen de focustherapie, zowel in theorie als in de aanpak, nadrukkelijk gnostische sporen, New Age-gedachten{478} en oosterse tot en met occulte elementen een rol spelen en/of aanwezig zijn.{479} Alleen al een combinatie van deze aspecten maakt een christianiseren van de therapie toch tot een onmogelijkheid. Immers, is in dat geval de vraag niet gerechtvaardigd welke gemeenschap het Licht met de duisternis heeft (2 Cor. 6:14)? Wanneer we de onder de neutrale noemer aangeboden focustherapie leggen naast dezelfde onder de christelijke noemer aangeboden therapie, dan valt vrijwel onmiddellijk het volgende op. Namelijk dat, hoewel in het laatste geval hier en daar de focusterminologie is aangepast en/of ‘verrijkt’ met christelijk ogende en klinkende begrippen (meestentijds simpelweg synoniemen), zowel het uitgangspunt, de doelstelling als de weg waarlangs de doelstelling moet worden bereikt, elkaar in beide gevallen uiteindelijk in het geheel niet ontlopen. Is het in het licht van de binnen de focustherapie gebleken sporen van het gnosticisme, New Age-gedachten, oosterse tot en met occulte elementen niet uiterst waarschijnlijk, ja zelfs vanzelfsprekend te noemen dat, zeker wanneer de ervaring van bijvoorbeeld ‘felt sense’ binnen de focustherapie een religieuze dimensie wordt toegekend{480} en er gesproken wordt over ‘edge of awareness’{481}, de confident een ervaring meemaakt vanuit de duisternis (1 Joh. 4:1)? Kent het christelijk geloof ‘een grensgebied’ en ‘zelfoverstijging’, zelfs indien we rekening houden met een christelijke variant van meditatie? Worden we in het laatste geval niet geconfronteerd met een bedenkelijke en te bevragen vorm van mystiek? Is wat Leijssen omschrijft als religieus proces niet uiteindelijk ordinaire afgoderij te noemen?{482} Immers, veel van wat onder de noemer spiritualiteit binnen de focustherapie plaats vindt, kan en moet van demonische aard worden genoemd. Er is nu eenmaal geen neutraal gebied, het is of van God, of van de duisternis.{483} Dit betekent dat er dus in feite niet gesproken kan worden van een focustherapie onder neutrale noemer. Daarom, welke ‘small, still voice’ wordt er hier gehoord? Is er ooit een gegarandeerd waarmerk dat de oorsprong daarvan ligt in God of te relateren is aan God? Is de ‘experience/expiencing/awareness’ per definitie goed en wat moet je ervan denken wanneer dit samenvalt met iets mystieks (denk aan Bell cs.)?{484} Zo heeft de door Gendlin bewonderde Martin Buber een ‘diepe ervaring’ gehad waarover hij sprak en schreef als een ‘Ik-Gij’-ontmoeting met de persoonlijke God, terwijl hij diezelfde ervaring daarvoor nadrukkelijk had beschreven als zijnde pantheïstisch en onpersoonlijk.{485}

We zagen, wat de focustherapie aangaat, vele bijzondere begrippen de revue passeren, de een nog fraaier dan de ander, al of niet te voorzien van een betekenis{486}, maar in alle gevallen gaat het uiteindelijk om hetzelfde: antwoord en heling zoeken in je zelf, het ‘zelf’, Het Ware Zelf.{487} Is er hier nog enig besef van wat het betekent wanneer de Bijbel zegt dat God zijn eer niet aan een ander geeft (Jes. 42:8)? Daarnaast horen we dat, als Gods Woord duidelijk maakt dat in de mens zelf geen goed woont en Paulus spreekt van ‘ik ellendig mens’, het lichaam door hem in Romeinen 7:24 zelfs benoemd wordt als ‘lichaam dezes doods’.{488} Geeft dit alles niet aan dat de focustherapie voor de christen geen begaanbare weg is? Waarachtig christelijk geloof beproeft, onderzoekt en onderscheidt en houdt dat vast wat goed en bovenal waarheid is, en dat is alleen dat, wat in overeenstemming is met het Woord van God. Het is daarom nodig te onderscheiden waar het op aankomt (Filip. 1:9). Daarbij is duidelijk dat de weg naar de ‘volle kennis’ die is, waar beseft wordt dat de oude mens (het ‘Ik’) met zijn praktijken moet worden afgelegd en de nieuwe moet worden aangedaan - een veranderen naar het beeld van de Schepper (Col. 3:9,10). Die weg is een geheel andere dan die naar innerlijke, zielse wijsheid. Een gewaarschuwd mens…

4.4.1 School en kerk…

In hoofdstuk 1 werd de vraag gesteld of er ooit een tijd is geweest waarin zoveel gesproken wordt van en over psychische problemen en stoornissen van diverse aard. Opgemerkt werd dat het aantal mensen dat een beroep doet op de hulpverlening in het algemeen en de psychologische hulpverlening in het bijzonder niet alleen fors is toegenomen, maar dat nog steeds een stijgende trend valt waar te nemen. Aangegeven werd dat daarbij een bijzondere plek wordt ingenomen door het zogeheten ‘probleemkind’. Gewezen is op de grote variatie in vooral ontwikkelingsstoornissen en dat deze zich met name schijnen voor te doen onder jongeren. Op velerlei manieren wordt geprobeerd juist daar adequate hulp te verlenen via onder andere vele therapievormen. Zo krijgen onderwijsinstellingen daarvoor al meer oog en proberen, voor zo ver het haar leerlingen betreft, zo professioneel mogelijk op deze problematiek in te spelen.

In dit proces blijkt inmiddels de focustherapie, die wel omschreven wordt als meer dan een universeel middel en te gebruiken in onderwijs, omgang met kinderen tot en met in spirituele en creatieve activiteiten, onder andere al meer haar plek binnen de school te vinden, of zij probeert die plek juist te veroveren. Hiervoor behoeft slechts gelet te worden op de omschrijving van het basisidee voor de in 2010 in Heemskerk gehouden (zevende) International Conference of Children Focusing onder de noemer Sparkling Energy.{489} Het organiserend comité, dat bestond uit de Stichting KinderFocussen{490} en de International Children Focusing Board, omschreef dit basisidee als volgt (vertaald): ‘[w]e zien er naar uit om ervaringen te delen hoe kinderfocussen te introduceren binnen instellingen als scholen, kleuterscholen, ziekenhuizen, psychotherapeutische centra en natuurlijk binnen het gezin’. Tijdens de genoemde conferentie verzorgde Sophie Zijlstra zelfs een workshop onder de veelzeggende noemer ‘focussen in het kinderdagverblijf’.{491} Ten aanzien van de gedachte- en materiaalontwikkeling rond de focustherapie en het kind levert de Nederlandse focustherapeute Marta Stapert{492} een belangrijke bijdrage en dat niet enkel voor ons land, maar wereldwijd via The Focusing Institute van Gendlin. Haar materiaal laat zien dat de feitelijke aanpak en uitwerking van de therapie voor het kind en de volwassene slechts in zoverre verschilt, dat de therapie op de ervaringswereld van het kind is/wordt aangepast.{493} De stappen en het doel, namelijk het komen tot ‘felt sense’, blijven hetzelfde. Op de school probeert men vanuit de focusideologie behalve het kind tevens het betrokken onderwijzend personeel niet alleen voor de focustherapie te winnen, maar ook tot focustherapeuten te scholen. Het gaat zelfs zover, dat heel het schoolgebeuren in de focusideologie wordt ingebed. Het gaat zelfs nóg verder. Als echte ‘evangelisten’ probeert men ook het thuisfront tot de focustherapie over te halen.{494}

Hoewel voldoende aandacht geschonken is aan het gegeven dat binnen de focustherapie (zowel in theorie als in aanpak) voor de christen op zijn minst te bevragen aspecten een rol spelen en/of aanwezig zijn, moet met betrekking tot de New Age-invloed nog worden opgemerkt dat deze invloed, juist als het gaat om bijvoorbeeld de felt sense, zich ook doet gelden/zichtbaar wordt in het spreken over de rol en functie van de linker en rechter hersenhelft. De schrijfster van het voorwoord van Gendlin’s boek Focusing{495}, Marilyn Ferguson, hield in haar boek De Aquariussamenzwering, een boek dat wel omschreven wordt als de Bijbel van de new age, een concreet en vurig pleidooi voor dit onderwerp.{496} Zij beschrijft waartoe een kennen met beide hersenhelften leidt: De transcendente toestand waarin verstand en gevoel samengaan, waarin de hogere verstandelijke inzichten overeenstemmen met de intuïtieve ingevingen van het oude limbische brein, was slechts aan weinigen voorbehouden... Maar er bestaan niet langer redenen om het kennen met beide hersenhelften te beperken tot een elite... De hersenen van ieder van ons zijn in staat tot een herordening van informatie tot in het oneindige.{497} Ferguson benadrukt dus, volledig in analogie met de New Age-gedachte{498}, het transcendente vermogen van de mens, een gedachte die eveneens past bij de transpersoonlijke psychologie.{499} Opmerkelijk hierbij is dat de rechter hersenhelft wordt beschouwd als intuïtief mystiek.{500} Ferguson onderstreept het belang van inzicht wat dit alles aangaat voor het onderwijs en derhalve verdient een en ander volgens haar aandacht van zowel docenten als ouders.{501} Zo is binnen met name de Vrije School het zogeheten holistisch onderwijs, dat ‘zicht’ claimt op het onderscheid van de twee hersenhelften en de ‘noodzaak’ van de ontwikkeling van de beide hersenhelften, allang een vanzelfsprekende zaak.{502} Helaas zien we dat onderwijsinstellingen bij ontwikkelingsproblemen en stoornissen ook in andere vormen van hulpverlening dan de focustherapie soms blindelings van dit soort theorieën gebruik maken.{503} Als welhaast als wetenschappelijk onomstotelijk bewezen, wordt er vanuit gegaan dat de linker hersenhelft onder meer zou staan voor de logica, het analytische redeneren en de taal. De rechter hersenhelft zou dan gevoelens en creativiteit vertegenwoordigen, terwijl dit gebied verbonden wordt geacht met fysieke gewaarwordingen. Het mag, na alles wat met betrekking tot de focustherapie aan de orde is gekomen, duidelijk zijn dat het aspect van de fysieke gewaarwordingen prima aansluit bij de focustherapie, ofwel: experience is richer than psychological models.{504} De bij Gendlin en onder de FOTers bekende focustherapeute Kathy McGuire spreekt dan ook over ‘Intuitive Focusing’, intuïtief focussen, waarbij zij nadrukkelijk aandacht vraagt voor de beide hersenhelften.{505} Ook ten aanzien van het hiervoor behandelde fenomeen dromen binnen de focustherapie meent men dat de rechter hersenhelft een rol te speelt.{506}

Inmiddels lijkt ook op christelijk erf een dergelijke stelligheid rond de twee hersenhelften zoals hiervoor beschreven geleidelijk aan terrein te winnen{507} en dat, terwijl er geen concreet wetenschappelijk bewijs voor is en het onverkort voor waar aannemen van deze theorie vanuit onverdachte hoek met zorg wordt waargenomen. Zo waarschuwt de befaamde neuropsycholoog en neurobioloog Roger Sperry, dat, (vertaald) ‘[d]e links-rechts opdeling… een idee is waarmee men gemakkelijk aan de haal kan gaan’.{508} De neuroloog Michael Gazzaniga heeft het dan ook over een overdreven versimpelen van wetenschappelijke gegevens vanuit het moderne hersenonderzoek en het geven van ronduit bedrieglijke, tendentieuze informatie over een uiteindelijk zo complex gegeven als de hersenactiviteit.{509} De neurowetenschapper John Mazziotta stelt zelfs dat de versimpeling rond linker en rechter hersenhelft misleidend is, terwijl de biopsychologe Jerre Levy het heeft over ‘(…) een mythe, gefundeerd op een foutieve vooronderstelling’ en zij benadrukt juist de integratie in activiteit van de beide hersenhelften. De schrijver McKean wijst er op dat heel de theorie rond de functie van de twee hersenhelften berust op ‘louter speculatie’.{510}

Al met al is voorzichtigheid geboden ten aanzien van aangeboden, gevraagde of ongevraagde, hulpverlening op school.{511} Gelet op het streven om zelfs binnen de kinderopvang een dergelijke therapie als de focustherapie een plaats te geven, wordt sowieso om een voortdurende alertheid van de ouder(s) gevraagd. Toch heeft ook de leiding van een dergelijke instelling een verantwoordelijkheid, helemaal wanneer het gaat om een instelling of school die zich als christelijk presenteert. Waakzaamheid is geboden. Geen enkele ouder zit er op te wachten dat het aan de kinderopvang of school toevertrouwde kind (in bijbelse zin) geestelijk in problemen komt, of zelfs gebonden raakt.{512} Ook de kerk/gemeente van Jezus Christus zou daarom hier haar plek dienen te weten en zou aandacht behoren te schenken aan dergelijke ontwikkelingen, zeker als zij pretendeert een vindplaats van heil te zijn en zij haar verantwoordelijkheid kent in relatie tot de ouder en het kind. Bij dit laatste behoeft binnen de christelijke traditie slechts gewezen te worden op de uitgesproken beloften bij het opdragen en/of het dopen van een kind, en de beleden betrokkenheid in dat alles van de kerk/gemeente bij het tot haar leden behorende gezin. De zaak wordt des te klemmender wanneer blijkt dat nota bene binnen de kerk/gemeente hulpprogramma’s zijn/worden opgezet en aangeboden, die een even bedenkelijke achtergrond hebben als de focustherapie{513}, terwijl er tegelijk hulpverleningsinstellingen onder christelijke noemer zijn die binnen de kerk/gemeente voet aan de grond proberen te krijgen met programma’s als bijvoorbeeld de focustherapie.{514} Toch blijft wat de school betreft elke ouder in dit geheel persoonlijk verantwoordelijk en dient te beseffen wat volgens Gods Woord christen-zijn in het algemeen en christenouder-zijn in het bijzonder inhoudt. Wat de kerk/gemeente aangaat, is allereerst de raad van oudsten/kerkenraad en ten laatste elk lid verantwoordelijk. Een kritisch toetsen aan Gods Woord van wat wordt aangeboden is, meer dan ooit, geen overbodige luxe. Als het bij de focustherapie, zoals aangegeven, om een bijbels te verwerpen therapie gaat, die duidelijk anti-bijbels en dus duistere achtergronden heeft, laten de mogelijke kwalijke gevolgen zich immers raden.

4.5 De wetenschappelijke merites{515}

Het is de vraag of het predicaat ‘wetenschappelijk’ zonder meer is toe te kennen aan het begrip psychologie. Immers elk redelijk mens wordt sowieso bepaald bij en denkt na over het gedrag in het algemeen en het eigen gedrag in het bijzonder en wordt vervolgens in relatie daarmee eveneens bepaald bij de behoefte tot het begrijpen en duiden daarvan. Daarbij zal worden gelet op overwegingen, karakter, positie etcetera en zal ook het zijn met haar verleden en heden een rol spelen. Hoewel een dergelijk beschouwen en nadenken, over- en afwegen al wel onder de noemer psychologie valt, is dit niet onmiddellijk te kwalificeren als het uitoefenen van wetenschap. Desalniettemin wordt, mede op grond van het gegeven dat op meerdere universiteiten onderricht in de psychologie wordt gegeven, de psychologie op zich tot wetenschap gerekend en wordt ze of ondergebracht onder de gedragswetenschappen of onder de sociale wetenschappen. Toch zou op grond van bijvoorbeeld de strikte definitie van wetenschap zoals afkomstig van een van de belangrijkste vertegenwoordigers van de filosofie van de wetenschap, Karl Popper, de psychologie geen wetenschap genoemd kunnen/mogen worden. Evenals de antropologie steunt zij namelijk per definitie op niet te controleren (toetsbare) case studies{516}, terwijl voor hem betrouwbaar testen en controle noodzakelijk worden geacht. Als het gaat om de psychotherapie dan blijkt Popper al helemaal duidelijk uitgesproken. Hij stelt dat ze zich weliswaar voordoet als wetenschap, maar eerder meer gemeenschappelijk heeft met primitieve mythes.{517} Anderen die vraagtekens plaatsen bij het wetenschappelijke van allereerst de psychologie zijn bijvoorbeeld Koch, Hagen, Faber, Van Leeuwen, Crabb, Collins en Hunt.{518} Wat de psychotherapie betreft, is de oorsprong daarvan eerder filosofisch dan strikt wetenschappelijk te noemen.{519} Wanneer we er namelijk vanuit gaan dat wetenschap(pelijk) zich met name doet kennen door zorgvuldig methodisch en systematisch onderzoek - waarnemen van feiten en verschijnselen (observatie), verzamelen van gegevens (analyse), formuleren van een hypothese of bouwen en evalueren van proposities (gevolgtrekking), middels herhaald waarnemen en gecontroleerde experimenten en testen van de hypothese (bevestiging) - om zodoende kennis te verkrijgen, dan wordt er meer dan eens geconstateerd dat het ten aanzien van de psychotherapie daaraan nogal schijnt te schorten.{520} Enkele vooraanstaande onderzoekers binnen dit vakgebied stellen in samenhang hiermee dat de publieke vraag ‘of de psychotherapie werkelijk helpt’, onbeantwoord blijft.{521} Ook door en bij de Bobgan’s wordt gewaagd om achter de effectiviteit ervan een vraagteken te plaatsen en te spreken van, zoals al eerder is aangegeven, mogelijk ‘een krachtige placebo’.{522} Daarbij komt dat onderzoekers hebben vastgesteld dat wat als resultaat van een therapie wordt aangemerkt, eerder samenhangt met het verlangen van de confident om te veranderen en de wijze van benadering tijdens een therapie, dan dat dit resultaat voortkomt vanuit de therapeutische theorie en techniek.{523} Ook zouden leken betere resultaten boeken dan de opgeleide en ervaren therapeuten.{524} Dawes spreekt openlijk over het ontbreken van een wetenschappelijke fundering en hij stelt dat de psychotherapie dan ook zeker niet onder de noemer ‘medisch’ gevangen kan worden.{525} Het blijkt vervolgens dat zaken als het ‘Ik’ - het ‘zelf’, alsook ervaring(en) en wat er verder mee samenhangt, zich moeilijk tot helemaal niet wetenschappelijk laten onderzoeken en meten. Te veel en te gemakkelijk wordt iets dan ook als wetenschappelijk geaccepteerd op grond van het gegeven dat iemand uit het wetenschappelijk circuit een en ander met stelligheid beweert. Als het gaat om psychologie en psychotherapie schijnt slechts het gebruik van wetenschappelijk en medisch klinkende terminologie al voldoende om de schijn van wetenschappelijk te creëren. Begrippen als ‘zorgvuldig onderzoek’ of ‘klinisch onderzoek’, ‘statistische aanwijzingen’ etcetera zijn geen enkele garantie voor het wetenschappelijk gehalte van een therapeutische theorie of techniek. Al met al zaken die de wetenschappelijke pretentie van zowel psychologie als psychotherapie tenminste schade doen.

Wat tot nu toe aan de orde is gesteld, is ook toepasbaar op de focustherapie. Wanneer vervolgens in ogenschouw wordt genomen dat de focustherapie, zoals hiervoor aangegeven, duidelijke gnostische sporen, New Age-gedachten en oosterse tot en met occulte elementen in zich bergt, dan is het alleen al daarom gerechtvaardigd achter het wetenschappelijke van de therapie een groot vraagteken te plaatsen. Het is juist de humanistische ideologie, de grondslag van de therapie, die in beginsel het christelijk geloof elke wetenschappelijke fundering ontzegt en zichzelf wenst voor te staan op het centraal stellen van logica en rede, terwijl zij zich niet wenst te beroepen op enige goddelijke openbaring. Maar wordt hier in de focustherapie, als loot van de humanistische psychologie, niet elke redelijke grond prijsgegeven voor het speculatieve en de deur wagenwijd opengezet voor (andere) goden wanneer men de therapie de genoemde elementen moet toekennen? Het enige waaraan vanuit het oorspronkelijk humanistisch beginsel wordt vastgehouden, is het centraal stellen van de mens. Het geheel wordt des te bedenkelijker wanneer de vermeende grondlegger van de therapie, zoals we zagen, filosofische stelsels naar zijn eigen ideeën omzet en aanpast en daarbij op belangrijke punten (momenten die er toe doen) geen redelijk aantoonbare verklaring of uitleg weet te geven en dan maar een eigen vage terminologie hanteert, terwijl er daarbij wordt uitgegaan van met name (gevoels)ervaring(en). Het moet toch wetenschappelijk gezien een bedenkelijke zaak genoemd worden dat een zo groot accent wordt gelegd op wat wij wel gemakshalve intuïtie noemen. Wanneer er teruggegrepen wordt op de fenomenologie, toont dat dan niet juist het bankroet van redelijk denken aan?{526} Heeft Welten niet een punt wanneer hij opmerkt dat denkers als Metzinger en Dennet erop wijzen dat de ‘phenomenal content’ beschrijfbaar is, maar dat deze nooit tot een wetenschap kan worden en dat dus ‘logie’ in het woord fenomenologie’ ongegrond zou zijn?{527} En wat het door Gendlin geëxploiteerde existentialisme betreft, wordt het hier niet evident dat elke richting zoek is?{528} Kenmerkend voor het existentialisme is immers de twijfel aan zijn en zin. Er is nog amper feeling met de werkelijkheid, om maar te zwijgen van het niet meer weet hebben van een, wat Schaeffer noemt, ‘oneindig oriëntatiepunt’ dat voor het zijn en de zinvolheid juist onontbeerlijk is.{529} Behalve dat het existentialisme toch een absoluut doodlopende weg genoemd moet worden, mist het - wanneer alleen de mens het integratiepunt is van alle kennis, waarde en zinvolheid - elke logische wetenschappelijke basis.

Samenvattend kan worden geconcludeerd dat er ten aanzien van de wetenschappelijke merites van psychologie, psychotherapie en in het verlengde daarvan van de focustherapie tenminste de nodige vragen zijn te stellen. Belangrijk wordt van hieruit de vraag bij welke ‘p’ ga ik te rade: psychiatrie, psychologie, psychotherapie of pastoraat? Of suggereert een dergelijke vraag een onterechte en foute tegenstelling?

5. Therapie en genezing vanuit welke 'p'?

5.1 De vier p’s naast en tegenover elkaar

Bij wie klop je als christen aan voor hulp en advies wanneer je wordt of bent geconfronteerd met problemen waar je alleen niet uit lijkt te kunnen komen? Wat te doen als het daarbij ook nog eens gaat om wat we wel psychische problemen noemen? Aard en ernst van de problemen zullen bij de beantwoording van deze vraag mogelijk een rol spelen, hoewel verwacht mag worden dat wordt beseft dat hierbij voor de christen als eerste God in beeld zou horen te komen. Immers, getuigt en belooft de Bijbel in dezen niet genoeg? Neem alleen eens Psalm 46. Zegt deze Psalm niet dat Hij (God) een toevlucht en sterkte is en dat al helemaal - ten zeerste - in benauwdheden? Deze psalm, die Luther inspireerde tot het schrijven van zijn overbekende lied Een vaste burcht is onze God, spreekt over niet mis te verstane omstandigheden. Er wordt gewag gemaakt van het verplaatsen van de aarde en het wankelen van de bergen in het hart van de zee. Beschrijft dit niet heel reëel de meest crisisvolle omstandigheden die je kunt meemaken? Uiterst uitdagend klinkt het als er gezegd wordt: laat bruisen, laat schuimen haar wateren, laat de bergen beven door haar onstuimigheid en dat, terwijl volkeren woeden en koninkrijken wankelen. Wie kent niet de geschiedenis van koning Achazja van Samaria, die door een val ziek werd en toen besloot om bij de god van Ekron, Baäl-Zebub hulp te zoeken. Hem werd daarop, via zijn voor raadpleging van Baäl-Zebub uitgezonden boden, de vraag voorgelegd van de profeet Elia (die de boden in opdracht van God tegemoet gekomen was): of er dan geen God was in Israël om te raadplegen ( 2 Kon. 1:2 vv.). Een gebeuren om alleen maar kennis van te nemen, of toch zeker waard om over na te denken? Wat is (nog) de zeggingskracht van de overbekende in Mattheüs 11:28 te lezen oproep van Jezus: Komt tot Mij, allen, die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven? En wat te doen met de in Mattheüs 7:7 te vinden oproep van Jezus: Bidt en u zal gegeven worden; zoekt en gij zult vinden; klopt en u zal opengedaan worden? De intensiteit van het gebed wordt hier door Jezus nadrukkelijk onderstreept; de oproep kenmerkt zich namelijk door een oplopende lijn: van bidden naar zoeken, van zoeken naar kloppen. In het Grieks wordt bovendien ook nog eens voor bidden, zoeken en kloppen een werkwoordsvorm gebruikt die het aspect van een daarbij voortdurend aanhouden onderstreept: aanhoudend bidden, aanhoudend zoeken en aanhoudend kloppen.{530} Het gaat om een uiteindelijk intens pleiten om een ingrijpen, om concrete hulp van God de Vader. Is zijn oor werkelijk open? Leg hiernaast eens de opmerking van Jacobus: Gij hebt niets, omdat gij niet bidt (Jac. 4:2). Kennen wij (nog) dit soort gebed waarop Jezus in Mattheüs 7 doelt? Kennen wij God (nog) zoals Hij volgens eigen zeggen gekend wil worden? Of lopen we met dergelijke vragen het risico uit te komen bij een opstelling waarbij alle andere hulp dan Gods hulp wordt afgewezen? Alsof God dus niet Zijn hulp zou kunnen bieden via, in dit geval, de psychiater, de psycholoog of de psychotherapeut maar slechts via het pastoraat. Zo hebben we de vier p’s fraai op rij, waarbij er dan één superieur is terwijl de anderen aan die ene feitelijk volstrekt vijandig (b)lijken. Het mag duidelijk zijn dat je met een dergelijke voorstelling van zaken mogelijk snel belandt bij een karikatuur. Zoals van ouds gezien en met dankbaarheid is erkend dat God ook helend kan en wil werken, en als zodanig duidelijk werkt, via onder meer de medische wetenschap, zo kan en mag dat nog steeds worden erkend. Alleen, zodra God als eerste uit het oog wordt verloren door zowel de hulpzoekende alsook de hulpbiedende partij, dan komt de vraag die God zelf via Elia aan Achazja door middel van diens eigen boden stelde reëel in beeld: Is er dan geen God in Israël?

Ten aanzien van de hulpverleningsvormen psychiatrie, psychologie en psychotherapie - met onder de laatste nadrukkelijk de focustherapie inbegrepen - is al eerder vastgesteld dat, wat de universitaire basis betreft, voor al de genoemde vormen (inclusief de focustherapie) geldt dat elke relatie met God en zijn Woord ontbreekt. Echter, voordat we daarbij nader stilstaan en mede daaruit gevolgtrekkingen maken, willen we allereerst aan enkele uit de beroepsgroepen zelf voorkomende, en tenminste te denken gevende geluiden aandacht schenken{531}.

Wat moeten we ervan denken wanneer bijvoorbeeld een psychiater zelf opmerkt dat, als het gaat om psychiatrische adviezen, de wetenschappelijke validiteit ontbreekt en aanbevelingen nooit concreet zijn onderbouwd?{532} De constatering dat het de psychiater aan werkelijk wetenschappelijke handvaten ontbreekt, werd bevestigd door een collega.{533} Hoe om te gaan met de opmerking van een andere psychiater dat, op een enkele uitzondering na, de Westerse psychiatrie qua wetenschappelijk niveau en de toegepaste techniek de kwaliteit van toverdokters benadert?{534} Al in 1972 werd deze gedachte in iets andere bewoordingen geuit in een cover artikel in Time Magazine. Op de cover van het bewuste nummer van Time stond de in het oog springende aankondiging: Psychiatry’s Depression (vertaald: De Depressie van de Psychiatrie). Er werd in het bewuste artikel een verband gelegd met moderne alchemie en gewezen op het typische jargon, op het versluierende en mystificerende ervan en het opmerkelijk ontbreken van echte kennis.{535} In hetzelfde nummer wordt een psychiater aangehaald die stelt dat er niet echt zoiets bestaat als geestesziekte; volgens hem zou er alleen gesproken moeten worden over ‘levensproblemen’.{536} Weer een andere psychiater, die daarnaast ook nog biochemicus is, gaf in het slot van het artikel aan dat er sowieso in de nabije toekomst niet te verwachten valt dat er echt oorzaken gevonden zullen worden van wat we als geestesziekten kenmerken en al evenmin op genezing gerichte behandelmethoden gerekend moet worden.{537} Hoe open en onthullend eerlijk presenteerden in een veelgeprezen RVU-serie zich enkele in ons land tot de beroepsgroep van de psychiatrie behorende prominente vertegenwoordigers.{538}

Ook vanuit de beroepsgroep van de psychologie klinken soortgelijke opmerkelijke geluiden. Zo wordt ook daar bijvoorbeeld het wetenschappelijk gehalte betwijfeld en wordt er zelfs gesproken over de honderden gebruikte en met elkaar conflicterende modellen en theorieën.{539} Eens werd zelfs vanuit eigen gelederen opgemerkt dat het op het terrein van de psychologie letterlijk ‘een zootje’ was, terwijl de betreffende psycholoog aangaf dat hij therapeuten kende die de confident deden geloven dat de problemen het gevolg waren van de moeder, de sterren tot en met het dieet en zelfs het karma van een vorige leven.{540} Als het gaat om de letterlijke relatie tussen religie en psychologie, heeft een voormalig redacteur van het bekende psychologisch tijdschrift Psychology Today gemeend een boek te moeten schrijven, waarin hij de duidelijk vergaande invloed van de oosterse religie op de westerse psychologie beschrijft. Een gegeven dat het wetenschappelijk karakter van de westerse psychologie van een reëel vraagteken voorziet.{541} Wat te denken van het gegeven dat een psycholoog de psychologie betitelt als een soort vervanging van oude geloofssystemen en aangeeft zich ten aanzien van de beroepsgroep zorgen te maken wanneer hun resultaten gemeten zouden worden aan die welke lekentherapeuten behalen.{542} De psychologie zou volgens nog weer een andere psycholoog (vertaald) ‘te veel beloven en te weinig leveren’.{543}; in lijn hiermee merkte een collega ergens op dat aan psychologie een deskundigheid is toegedacht die ze niet bezit.{544} Te geloven dat iemand die psychologie heeft gestudeerd zonder meer inzicht heeft in de menselijke psuchè blijkt een gedachte die verre van juist is.{545} En hoe zijn de geluiden vanuit de aan de psychologie gerelateerde beroepsgroep van de psychotherapie?

De geluiden uit deze hoek zijn niet veel anders. Een inmiddels overleden onderzoeker en psychiater van naam stelde al jaren geleden dat wanneer een psychotherapeut zich beroept op de wetenschap om zijn methoden te valideren, dit te vergelijken is met het zich beroepen van de gemiddelde geloofsgenezer op God.{546} Psychotherapie is een ‘modern wetenschappelijk klinkende naam’, maar zou inhoudelijk meer trekken hebben van een religie dan van een wetenschap - het zou hier om niets meer gaan dan ‘een mythe’.{547}  In een in het begin van deze eeuw verschenen artikel wordt aangegeven dat het bij en in de psychotherapie niet zou gaan om wetenschap, maar om een op vaardigheid gebaseerd beroep.{548} Een Schotse psychiater heeft zich uiterst kritisch over de psychotherapie uitgelaten door te stellen dat een eeuw psychotherapie geen enkel wezenlijk inzicht in het menselijk gedrag heeft opgeleverd.{549} Een deskundige bekent dat (vertaald): ‘een buitenstaander versteld zou staan van het waartoe de ontwikkeling van de psychotherapie heeft geleid….. een Babel van tegenstrijdige geluiden’.{550} De hoeveelheid van in de psychologie en psychotherapie gebruikte aanduidingen voor de verschillende problemen zijn indrukwekkend en suggereren de niet-ingewijde dat de therapeut weet waarover hij spreekt, maar een bekend psychiater geeft aan dat niets minder waar is.{551} Psychotherapie zou volgens een andere psychiater ook even eenvoudig vervangen kunnen worden door een goed gesprek. Hij stelt (vertaald):  ‘En daarvoor is geen onderzoek nodig. Het spreekt voor zich dat praten helpt’.{552} Een belangrijke psychiater en wetenschapper geeft aan dat wanneer we aan psychotherapie het label ‘therapeutisch’ toekennen, dat wil zeggen er heling van verwachten, we dan ten aanzien van ons geestelijk welzijn een groot risico lopen.{553} Als we alles wat tot nu toe rond psychiatrie, psychologie en psychotherapie aan de orde kwam in ogenschouw nemen en we beseffen dat daarmee nog lang niet alles is gezegd, kunnen we dan toch maar niet beter kiezen voor het pastoraat? Verdient echter, alvorens nu aan het fenomeen pastoraat aandacht te schenken, de psychiater, psycholoog en psychotherapeut die zegt christen te zijn en nadrukkelijk aangeeft van daaruit zijn beroep uit te oefenen geen aandacht? Ofwel, hoe zit het met de christelijke psychiatrie, psychologie en psychotherapie?

Ons taalgebruik kent de stijlfiguur dat wordt aangeduid met oxymoron.{554} Deze stijlfiguur geeft aan dat twee elkaar in hun letterlijke betekenis tegensprekende woorden als één begrip worden gebruikt. Is er niet sprake van een oxymoron wanneer we ‘christelijk’ verbinden aan een van de genoemde beroepsgroepen of de beoefenaars ervan? Immers, de (uiteindelijk (gebleken) antichristelijk) grondgedachten van de onderhavige universitaire studies worden allerminst verlaten en al evenmin staat God en Zijn Woord als eerste referentiepunt centraal.{555} De eerlijkheid gebiedt dan ook om vast te stellen dat de twee elkaar feitelijk uitsluiten. Ondanks het feit dat op het christelijk erf stemmen klinken die stellen dat de Bijbel niet claimt of bedoelt Gods enige openbaring te zijn inzake het helpen van mensen{556}, blijkt wel degelijk dat de christelijke waarheid zich absoluut niet met het geijkte gedachtegoed en de daarin verankerde vooronderstellingen van de genoemde beroepsgroepen laat verbinden.{557} Verandert het gegeven dat een bakker of loodgieter als christen zich vervolgens als ondernemer christelijk noemt iets aan het proces van respectievelijk het bereiden of herstellen van producten?{558} Helaas moet geconstateerd worden dat de begrippen christen en christelijk al meer devalueren en bezig zijn hun bijbelse inhoud te verliezen. Een toevoeging van het bijvoeglijk naamwoord ‘christelijk’ verandert evenmin iets ten aanzien van wat er zojuist met betrekking tot de afzonderlijke beroepsgroepen in seculiere zin is gezegd vertegenwoordigers uit eigen gelederen. Dat de kennis, de modellen en de praktijk van de seculiere psychologie en psychotherapie onverkort worden toegepast binnen de zogenoemde christelijke hulpverlening schijnt intussen al vaker vanzelfsprekend gevonden te worden. Het gevolg hiervan is dat menig christen met psychische of daaraan gerelateerde problemen er tegenwoordig dan ook geen enkel probleem meer in ziet om de hulp in te roepen van een niet-christentherapeut. Zowel binnen als buiten de genoemde beroepsgroepen van hulpverleners zijn er vele oprechte christenen, die met een dergelijke ontwikkeling moeite hebben. Wordt het geleidelijk aan toch niet hoog tijd dat we weer oog gaan krijgen voor het pastoraat in plaats van bij dergelijke problemen de hulpverlening te zoeken bij en over te laten aan de psychiater, psycholoog of psychotherapeut die christen is?

Van belang is dan te weten wat er onder pastoraat wordt verstaan. Hebben we het dan over de klassieke zielszorg die haar referentiekader enkel en alleen vindt in God en diens Woord, of gaat het om een pastoraat dat veelal wordt aangeduid met counseling, al of niet (te) voorzien van een bijvoeglijk naamwoord. In dat laatste geval valt qua invulling en praktijk nogal enig nuanceverschil op te merken. De ontwikkeling van vooral de psychologie en psychotherapie en de groeiende belangstelling daarvoor alsook de toenemende brede populariteit ervan leidde tot wat wel wordt aangeduid als: een professionaliseren van het pastoraat. Het gevolg was een bijkans omarmen tot en met een inmiddels volledig afwijzen van de kennis, de modellen en de praktijk van de seculiere psychologie en psychotherapie. Onder de noemer christianiseren en integrationisme is aan een en ander al in het vorige hoofdstuk aandacht geschonken. We zagen in dat hoofdstuk eveneens dat het zelfs aanleiding heeft gegeven tot nogal wat onrust op pastoraal/counseling terrein en nog steeds is het daar alles behalve pais en vree.{559} Het gevaar is groot dat in de ontstane polemiek{560} de betrokken partijen vergeten dat ook de opponent claimt christen te zijn. Powlison ziet twee duidelijke stromingen, het christelijk counselen dat het integrationisme voorstaat en het bijbels counselen dat Gods Woord als referentiepunt neemt.{561} Uitgaande van de positiekeus van de Bobgan’s zou er sprake zijn van een derde stroom, namelijk die van pastoraat, de zielszorg.{562} Wat de twee door Powlison genoemde stromingen aangaat, zou als kenmerkend vertegenwoordiger van het christelijk counselen (dat het integrationisme voorstaat) bijvoorbeeld de zich duidelijk profilerende Collins kunnen worden genoemd, terwijl Adams aangemerkt zou kunnen worden als de exponent van het bijbels counselen. Na wat hiervoor is opgemerkt ten aanzien van de psychiatrie, psychologie en psychotherapie - tot onder de noemer christelijk - zou de opmerking van Adams kunnen worden overwogen, dat (vertaald): ‘[e]lk systeem dat de oplossing van menselijke problemen voorstaat los van de Bijbel en de kracht van de Heilige Geest (…) automatisch door de Schrift zelf wordt veroordeeld’. Adams vervolgt met op te merken dat een dergelijk systeem in geen enkel deel steunt op de boodschap van de verlossing en dat er alleen maar geput wordt uit eigen kracht, het zelf.{563} Hughes is iets meer gemodereerd. Hij stelt (vertaald): ‘Er zullen heus bruikbare elementen in de psychologie te vinden zijn, maar: ‘waarom kruimpjes zoeken die van de psychologische tafels vallen wanneer we terecht kunnen bij het betrouwbare en onfeilbare Woord van God? De Schrift is het handboek tot volwassenheid’.{564} Of gaan Adams (mogelijk extreem) en ook Hughes (wellicht iets minder extreem), maar toch beiden, hier te kort door de bocht en komt Collins dichter bij hoe het zou moeten? Toch blijken bij het gedachtegoed van Collins op meerdere punten wel degelijk terecht(e) kanttekeningen te kunnen worden geplaatst{565} en was een kritische reactie zoals bijvoorbeeld de Bobgan’s hebben gegeven zeker te verwachten.{566} Het hebben van de nodige reserve tegenover Collins is dan ook op zijn plaats.{567} Het mag en zal zo zijn dat binnen de door Powlison aangegeven stromingen in het pastoraat, alsook binnen de variaties daarop{568}, centraal het verlangen staat de mens te helpen, maar heeft de verpsychologisering van het pastoraat niet onderhand haar hoogtepunt bereikt?{569} Is niet zelfs de boodschap in te veel geloofsgemeenschappen inmiddels verworden tot een goedkoop psychologisch ‘feel good’-praatje en acteert niet menig voorganger daarbij als een soort dr. Phil?{570} Constateert Powlison niet terecht dat (vertaald) ‘persoonlijkheidstheorieën, psychopathologie, gezondheid en therapeutische verandering de bijbelse antropologie, zonde, genade, heiligheid en heiliging hebben vervangen’?{571} Wordt het niet hoog tijd dat de gemeente van Jezus Christus weer gaat beseffen wat zij in Gods Zoon heeft ontvangen en wat Zijn kruisoffer heeft bewerkt?{572} Is er dan geen God in Israël? Geeft niet Gods Woord volledig zicht op de menselijke ziel en hoe die veranderd kan worden? Kortom, wordt het niet tijd voor bijbels pastoraat?{573}

5.2 Pleidooi voor een bijbels pastoraat, beter: zielszorg

Naar aanleiding van het voorgaande moet, om misverstanden te voorkomen, nadrukkelijk worden onderstreept dat onder de titel van deze paragraaf met bijbels pastoraat de klassieke zielszorg wordt bedoeld waarbij er een duidelijke relatie wordt verondersteld met het (persoonlijk) geestelijk leven. Vandaar in de titel als toevoeging ‘beter: zielszorg’. Als er in onze tijd iets nodig is, dan is het wel een herijken (of misschien zelfs het herontdekken) van het bijbels pastoraat, beter: de zielszorg. Immers, de mens is toch werkelijk meer dan lichaam en ziel alleen.{574} Men zou zich bij een herijken kunnen afvragen of er niet een mogelijk nuanceverschil valt op te merken, dan wel valt te bepleiten tussen pastoraat en zielszorg. Pastoraat duidt dan zowel qua inhoud en doelgerichtheid meer op de herderlijke/geestelijke verzorging in bredere (algemene) zin{575}, terwijl zielszorg meer gericht is op de individuele persoonlijke zielstoestand. Er is toch, met een variant op een notie van Ganzevoort/Visser, een onderscheid tussen zorg voor het verhaal van mensen in relatie tot het verhaal van God{576} en zorg voor het verhaal van de enkele mens tot het verhaal van God. Juist dit onderscheid voorkomt het idee en gevaar dat het afzonderlijke gemeentelid zou verdwijnen, ondergaan, in het geheel. Juist een dergelijk onderscheid doet het Woord tot zijn recht komen dat zegt: als één lid lijdt, dan lijden alle leden (‘1 Cor. 12:26). De bedoelde zielszorg behoort de door God in Jezus Christus bewerkte verzoening als grondslag te hebben en rust als zodanig in een (totaal) pastoraat dat niet gedreven wordt door menselijk doen, maar wortelt in het gedaan zoals verwoord in: Het is volbracht (Joh.19:30).

Omdat duidelijk is gebleken (en nooit genoeg is te benadrukken) dat de psychiatrie, psychologie en psychotherapie in oorsprong en beginsel absoluut niet rekenen met God en diens Woord en daaraan eerder vijandig zijn en er zelfs sprake blijkt te zijn van een hang naar het occulte, is niet alleen integrationisme en bijbels filteren een illusie, maar is eveneens een propageren van het met het bijbels filteren vergelijkbare ‘louteringsmodel’ een niet geloofwaardig en niet reëel te noemen streven.{577} Er behoeft slechts gewezen te worden op het gegeven dat Gods Woord waarschuwt voor ‘heidense smetten’ en tevens helder aangeeft dat licht en duisternis niets gemeenschappelijk hebben en al evenmin de tempel van God iets gemeenschappelijks heeft met de afgoden (2 Cor. 6:14). Gaat in dit licht dan ook het genoemde ‘louteringsmodel’ niet te ver om bijvoorbeeld de psychologie in relatie tot het pastoraat te betitelen als ‘ondersteunende wetenschap’?{578} Bij een in het ‘louteringsmodel’ toekennen van een dergelijke ‘ondersteunende rol’ aan bijvoorbeeld de psychologie moet niet alleen gerekend worden met het maar al te reële risico dat (te) veel van de seculiere theorieën en modellen wordt overgenomen.{579} Dit risico is immers intussen al gebleken bij het integrationisme en het bijbels filteren. Behalve dat, zoals al aan de orde kwam, de psychologie in strikte zin geen wetenschap kan en mag heten, suggereert namelijk het haar toekennen van een rol binnen het pastoraat - zeker wanneer die rol wordt omschreven als ondersteunend - ook nog eens, wellicht onbedoeld, dat God en Zijn Woord ontoereikend zijn en ondersteuning verdienen. Hoe terecht is onderhand de volgende vraag: [w]anneer niemand kan bewijzen dat psychologische hulpverlening superieur is aan Bijbelse zielszorg, waarom zou een christen dan aannemen dat dit wèl het geval is?{580} Inmiddels dringt zich (opnieuw) de vraag op: is er nog een God in Israël?{581} Spreekt bij dit alles het volgende niet voor zich: een (reeds eerder genoemd) christelijk centrum voor therapie en trainingen biedt onder de noemer ‘partners in pastoraat’ op haar website aan als partner te fungeren van kerken.{582} Dit centrum biedt psychologische hulpverlening aan en staat niet alleen uitdrukkelijk positief tegenover de focustherapie, maar ‘verkondigt’ dit ook nog eens nadrukkelijk binnen een zogeheten christelijke setting. Het partnerschap heeft tot doel ‘elkaar wederzijds te versterken en bij te dragen aan de vorming van pastoraal werk’.{583} Is niet juist een dergelijk voorbeeld een aanleiding om als geloofsgemeenschap uiterst voorzichtig te zijn? Niet alleen dringen zo met Gods Woord strijdige psychologische theorieën en modellen de gemeente binnen, maar daarbij specifiek ook nog eens de hier behandelde focustherapie. Hoe reëel het gevaar van dit laatste is, zien we wanneer geprobeerd wordt de focustherapie bijvoorbeeld te koppelen aan de basisgedachten van het eerder genoemde, in talloze gemeenten toegepaste zogeheten christelijke hulpprogramma dat bekend is onder de noemer Celebrate Recovery.{584} Een partnerschap in voorgestelde zin moet dan ook als niet wenselijk worden betiteld, terwijl dit idee bovendien opnieuw het ontoereikende van de Schrift suggereert. Wanneer door het betreffende centrum ook nog eens gewag wordt gemaakt van ‘geestelijke begeleiding’{585} wordt het geheel alleen maar bedenkelijker, zeker wanneer men dat aanbod legt naast de ‘christelijke spiritualiteit’ van het centrum zoals deze zichtbaar wordt in het in de Appendix van dit boek toegevoegde transcript van de christelijke geloofsoefening.{586}

Het Woord van God laat ondubbelzinnig weten dat Jezus Christus algenoegzaam is (1 Cor. 1:23-31; 1Cor.2:2 ) en dus dient de vraag te zijn, of het geloof van allereerst de hulpverlener wel onvoorwaardelijk is. Hoe helder spreekt de Bijbel. In één adem spreekt de psalmist uit wat nieuwtestamentisch in Jezus Christus is vervuld: die al uw ongerechtigheden vergeeft = vergeving; die al uw krankheden geneest = heling (Ps. 103:3).{587} Hoe beloftevol klinkt uit de mond van Jezus de uitnodiging: Komt tot Mij, allen, die vermoeid en belast zijt, en Ik zal u rust geven (Matt. 11:28).{588} bijbels pastoraat in de zin van zielszorg vindt dan ook haar referentiekader enkel en alleen in het Woord van God.{589} Dit betekent dat de zielszorger, meestentijds de predikant/voorganger zich niet bedient of behoeft te bedienen van modellen en theorieën die zijn ontwikkeld onder de noemer psychologie, maar dat hij zich, in volle afhankelijkheid, ontvankelijk richt op Gods Woord en Gods leiding en van daaruit werkt. In het kader van wat de Bijbel noemt ‘het priesterschap van alle gelovigen’ (1 Petr.2:5-9) moet worden opgemerkt dat zielszorg niet slechts is voorbehouden aan een predikant/voorganger of aan een binnen een geloofsgemeenschap daartoe verkozen of specifiek aangewezen aantal hulpverleners (een zogeheten pastoraal team). Roept Gods Woord immers niet duidelijk op om acht te slaan op elkaar?{590} Het spreekt hier voor zich dat de zielszorger een levende relatie met God dient te hebben op basis van wedergeboorte. Hij/zij weet zich het eigendom van Jezus Christus in leven en sterven, beide, en is vanuit die verzekerdheid toegewijd en gehoorzaam aan God en diens Woord, terwijl hij zich van daaruit gedreven weet door de liefde van Jezus Christus om ten volle dienstbaar te zijn voor de naaste. Deze dienstbaarheid doet zich niet alleen nadrukkelijk kennen in een onbaatzuchtig empathisch vermogen maar tegelijk in volstrekte eerlijkheid en betrouwbaarheid.{591} De zielszorg valt dus te beschouwen als een roeping en opdracht en kan vanuit geloofsoogpunt niet worden uitgevoerd door een niet (wedergeboren) christen. Immers alleen de wedergeboren christen beschikt over die bronnen die een waarachtig en helder licht kunnen doen schijnen over de menselijke ziel en zijn diepste wezen, het ‘zelf’{592}, en hoe dit zodanig kan veranderen dat het tot het door God beoogde recht komt.{593}

Van belang is duidelijk vast te stellen dat vanuit Gods Woord blijkt dat bijna elk menselijke probleem, wat zijn oorsprong betreft, gerelateerd is aan de zondeval van de mens.{594} Binnen de zielszorg is dit een gegeven dat zich meestentijds duidelijk doet kennen. Vaak is de oplossing van het probleem daarom verbonden met het aspect van schuld en vergeving.{595} De kern van de zondeval is dat de mens in het kiezen voor zichzelf, koos tegen de Schepper. Deze keuze had en heeft vergaande gevolgen niet alleen voor de relatie van de mens tot God, maar ook voor de relatie tot de medemens, de schepping en ten laatste ten opzichte van de verhouding van de mens tot zichzelf. Besef van dit grondprobleem kan reden zijn voor niets minder dan angst om tot effectieve zielszorg te komen. Het bergt immers een confronterend karakter in zich dat tot heftige reacties kan leiden van de kant van een confident. En de zielszorger is allerminst uit op problemen.{596} Daarbij komt ook nog eens, dat de zielszorger en de confident elkaar meestentijds kennen vanuit de geloofsgemeenschap en er daardoor een dubbele hindernis te nemen is. Juist dan zal moeten blijken dat de geloofsgemeenschap, kerk, gemeente wel degelijk vindplaats is van heil, basis van vertrouwen en liefde en dat de confident in de zielszorger niemand minder dan Jezus tegenkomt. Het is gemakkelijker iemand te stimuleren om zichzelf te verwerkelijken dan aan te spreken op mogelijke oorzaken gerelateerd aan het zondaar zijn. Het ‘jezelf verwezenlijken’, ‘accepteren’ en ‘het opkomen voor jezelf’, ‘nee durven zeggen’ en noem de binnen de hulpverlening veelal gebruikelijke clichés maar op, ligt prettiger in het gehoor dan het ‘jezelf verliezen’, ‘geven om gebroken te worden’ en ‘mee te sterven’. Het situeren van de oorzaken van een probleem buiten je zelf, is makkelijker aan te nemen en te verwerken dan gewezen te worden op de eigen verantwoordelijkheid. Om dit nu te betrekken op het hoofdthema van het boek, de focustherapie: de innerlijke criticus de mond leren snoeren is prettiger dan je werkelijke zelf in Gods Licht tegen te komen. ‘Jezus inademen’ en ‘Zoon van God uitademen’{597} is bijvoorbeeld eenvoudiger dan voor Hem je schuld belijden en/of Hem vragen om vergeving en zelf vergeving te schenken aan de ander en aan jezelf. Het kind in jezelf zoeken, een innerlijke vredesruimte creëren en noem al de verdere in het focusjargon voorkomende en hiervoor behandelde terminologie maar op, is minder confronterend dan het kruis en de Gekruisigde, ook al heet Hij wonderbare Raadsman en Vredevorst en is Hij Gods gave voor jou als gebroken mens. We ontmoeten liever iets vaags op de grens van het bewustzijn en het onderbewustzijn dan de levende God en dat terwijl het Hem in Jezus Christus te doen is om het herstel in de volste betekenis van het Woord.

Betekent het voorgaande dat de oorzaak van de menselijke problemen, inclusief de lichte tot en met de meest gecompliceerde psychische problematiek, enkel en alleen in het zondaar zijn van de confident te zoeken is? Zeer zeker niet! Wel degelijk kan er - hoe vaak zelfs!{598} - sprake zijn van invloeden en oorzaken van buitenaf. Maar men moet niet vergeten dat ook die oorzaken vaak wel degelijk zijn terug te koppelen op het gegeven van een gevallen schepping (Rom. 8:22,23), terwijl ook daarbij opnieuw schuld en vergeving een plek zullen behoren te krijgen - ook al kan dat soms zelfs moeilijk te accepteren zijn. In dergelijke omstandigheden lost evenwel de geijkte weg van onder meer de psychologie echter niets op - denk hierbij onder meer aan het zojuist genoemde ‘jezelf realiseren’ tot en met het zogenoemde en veel gebezigde ‘opkomen voor jezelf’. Vanuit het christelijk geloof mag er natuurlijk gewezen worden op zelfacceptatie en op het gegeven dat iemand ‘er mag zijn’, maar daarmee wordt niet gesteld dat er binnen de Bijbel ruimte is voor zelfrealisatie in de zin van ‘worden/zijn wie je bent’. De Bijbel biedt slechts ruimte aan een ‘worden/zijn zoals je door God bent bedoeld’, terwijl we daarbij het procesmatige (de weg van het meegekruisigd zijn{599}) nadrukkelijk benadrukt zien worden, dus een veranderen naar het beeld van Christus. In en door Hem wordt je pas hersteld en daardoor: echt mens. Er heeft echter ook binnen christelijke kring een enorme verschuiving in het denken (en handelen) van de mens plaatsgevonden als het gaat om het innerlijk en de zelfkennis. Het IK is nog nooit zo centraal komen te staan. Het is voor velen zelfs - ongemerkt tot wel bewust - in de plaats gekomen voor God. Tegenwoordig wordt in menige geloofsgemeenschap de oorsprong voor ‘geestelijke’ groei en verandering eerder gezocht in het begrijpen van het ‘zelf’ dan in het kennen van God zoals Zijn Woord bedoelt (Fil. 3:10). Juist ook hierom is het van belang dat de gemeente van Jezus Christus in het algemeen en zij die daarbinnen een verantwoordelijkheid van God hebben ontvangen in het bijzonder, weer besef krijgen dat de verkondiging in en door de zielszorg binnen de geloofsgemeenschap handen en voeten gegeven dient te worden (2 Tim. 3:16{600}) in plaats van deze zorg ‘uit te besteden’ aan zogenaamde deskundigen.

De oorzaak van psychische problemen kan ook medisch van aard zijn.{601} Het is daarom volkomen acceptabel wanneer een confident in bepaalde omstandigheden wordt geadviseerd een arts te raadplegen, al mag er geloofd worden in het feit dat de striemen van Jezus Christus genezing betekenen en er binnen Gods Woord sprake is van gaven van genezingen en er eveneens gesproken wordt van de mogelijkheid van het raadplegen van de oudsten.{602} Toch is het raadzaam om met betrekking tot de psychische problematiek voorzichtig te zijn met het etiket ziekte. In ieder geval mag duidelijk zijn dat een bepaald afwijkend gedrag niet zomaar onder een dergelijke noemer geplaatst kan worden en het menselijk gedrag als zodanig moeilijk tot niet te vangen is onder het begrip medisch.{603} Bij het begrip ziekte gaat het immers allereerst en vooral om een verstoring van de lichamelijke gezondheid. Wel kan een bepaald afwijkend gedrag diverse medische gevolgen hebben.

Als oorzaak voor psychische problemen moet ook zeker de mogelijkheid van een demonische oorsprong niet worden uitgesloten. Naast het gegeven dat bijvoorbeeld occulte belasting haar invloed kan doen gelden, heeft ook het zich hebben ingelaten met occulte zaken als alternatieve geneeswijzen (waaronder de focustherapie), horoscopie, waarzeggerij en vele andere onder deze noemer vallende zaken de nadelige gevolgen, tot en met zelfs een persoonsverandering toe. Wanneer de oorzaak van psychische problemen in deze richting gezocht moet worden, dan is uiterste voorzichtigheid in benadering geboden. Bij de hulpverlener, de zielszorger, zijn een zuivere verhouding tot God, een besef van de kracht van het bloed van het Lam, besef van krachtig gebed en een volkomen wortelen in het Woord absoluut noodzakelijk. Ten aanzien van wat zich tegenwoordig aandient onder de algemene noemer van ‘dienst der bevrijding’ zijn helaas vele kritische kanttekeningen te plaatsen. Spijtig genoeg wordt op dit gebied namelijk eerder en te veel afgegaan op ‘ervaring’ dan op wat Gods Woord aangeeft en maken daarom veel hulpverleners hier onnodig brokken.{604} Het mag duidelijk zijn dat de seculiere hulpverlening, met welke p ook aangegeven, voor een en ander totaal geen oog heeft. Toch is, zeker vandaag, de vraag gerechtvaardigd of niet heel veel van de aanwezige psychische problematiek door de duisternis is gekleurd.{605}

Wat hier tot nu toe in het bijzonder gezegd is met betrekking tot mogelijke oorzaken van psychische problemen, onderstreept niet alleen de noodzaak (en behoefte) aan adequate zielszorg, maar toont tevens haar bestaansrecht en bovenal haar doorslaggevende betekenis aan en dat laatste boven de psychiatrie, psychologie en psychotherapie.{606} Zielszorg heeft duidelijk een meerwaarde. Een en ander bepaalt ons opnieuw bij de algenoegzaamheid van Christus{607} en daarmee bij de ontdekking van de hervormers die met één woord is weer te geven: sola. Sola scriptura, sola gratia, solo Christo, sola fide, leidend tot: soli Deo gloria. Het is de Bijbel die volledig gezag eist in het leven van de christen om hem ‘te onderrichten, te weerleggen, te verbeteren en op te voeden’ om die christen langs die weg ‘volkomen mens te maken’ (2 Tim. 3:16 en 17) en dat vertaalt zich in relatie tot allereerst God, maar ook tot de naaste, tot de natuur en niet in de laatste plaats tot zichzelf.{608} Wanneer naast de Bijbel diverse psychologische modellen als nodig beschouwd worden, is dit niets minder dan een te kort doen aan de Bijbel. Een uitspraak als bijvoorbeeld de volgende (vertaald): ‘[h]oewel de Schrift de enig gezaghebbende informatie biedt als het gaat om pastoraat, bieden psychologie en daarvan de gespecialiseerde richting van de psychotherapie enkele overtuigende inzichten inzake het menselijk gedrag die in geen enkel opzicht in tegenspraak zijn met de Schrift’{609}, moet dan ook van een vraagteken worden voorzien. Immers, hoe kunnen de seculiere psychologie en psychotherapie, zonder ook maar in enig opzicht met God en diens Woord te rekenen - en daarbij vooral met de positie van de mens sinds de zondeval{610} - zich meten met de enige Waarheid?{611} Een dergelijke uitspraak wordt/is meer dan waarschijnlijk ingegeven door het eerder genoemde ‘opmerkelijke’ omgaan met het begrip ‘waarheid’. Hoewel er al het een en ander over is gezegd, vraagt dat aspect in dit licht toch nog enige afzonderlijke aandacht.

5.3 Wat is waarheid?

Zoals al duidelijk is geworden, wordt het integrationisme, het bijbels filteren alsook het louteringsmodel en welk vergelijkbaar streven ook, mede bepaald door het omgaan met het begrip waarheid.

De vraag van Pilatus: Wat is waarheid (Joh. 18:38) kent ook in onze tijd haar echo. Zoals Pilatus oog in oog stond met de Waarheid, Jezus Christus, en deze dus duidelijk gekend kon worden, geldt dat ook nog steeds voor vandaag. Immers, Jezus Christus wordt het vleesgeworden Woord genoemd (Joh. 1:1v.v.) en in het Woord noemt Hij zichzelf onder andere ‘de waarheid’ (Joh. 14:6) en tegenover God de Vader belijdt Hij dat het Woord de waarheid is en dat daarin de mens geheiligd moet worden (Joh. 17:17). Kortom, in Hem vallen Woord en Waarheid samen, ze zijn één en Dezelfde. En het mag geen toeval heten dat Hij, juist in relatie tot het liefhebben van Hem, dit liefhebben (dan ook) duidelijk koppelt aan en afhankelijk maakt van de omgang met het Woord (Joh. 14:23), terwijl dit het heiligen raakt.{612} In het voorgaande is al gewezen op het gegeven dat de algenoegzaamheid van Christus zijn weerslag heeft in het Woord, wat dan inhoudt en betekent dat het Woord algenoegzaam - voldoende - is. Van hieruit is de bewering, zoals die in het vorige hoofdstuk al aan de orde kwam, als zou Gods waarheid in twee boeken zijn neergelegd moeilijk te verdedigen. Of dit spreken over en wijzen op algemene en bijzondere genade bijbels te verantwoorden is, moet worden betwijfeld. Geeft God in Zijn Woord grond voor dergelijke gedachten? We zagen al dat bijvoorbeeld het verwijzen naar Psalm 19, als zou deze psalm het idee van de twee boeken bevestigen, moeilijk verdedigbaar is.{613}

Wanneer God en schepping als twee afzonderlijke waarheidsbronnen worden genoemd, moet daar allereerst duidelijk tegenover worden gesteld dat de openbaring van God in Zijn Woord de zogenoemde openbaring in de schepping overtreft.{614} Vervolgens dient te worden beseft dat de schepping bovendien nadrukkelijk het predicaat ‘gevallen’ moet meekrijgen, terwijl Gods Woord daarbij aantekent, dat die schepping dus aan de vruchteloosheid is onderworpen (Rom. 8:20).{615} Zeker dit laatste betekent dat deze veronderstelde waarheidsbron qua betrouwbaarheid duidelijk van een twijfelachtige soort te noemen is. Behalve dat er, ter verdediging voor het mogen teruggrijpen op seculiere bronnen op grond van het idee dat ‘alle waarheid Gods waarheid is’, gewezen wordt op tekstplaatsen als Titus 1:12 (Iemand uit hun kring, hun eigen profeet, heeft gezegd: Leugenaars zijn de Kretenzen altijd, beesten en vadsige buiken) en Handelingen 17:28{616} (Want in Hem leven wij, bewegen wij ons en zijn wij, gelijk ook enige van uw dichters hebben gezegd: Want wij zijn ook van zijn geslacht), speelt vooral de verwijzing naar Romeinen 1:19 en 20 (daarom dat hetgeen van God gekend kan worden in hen openbaar is, want God heeft het hun geopenbaard. 20 Want hetgeen van Hem niet gezien kan worden, zijn eeuwige kracht en goddelijkheid, wordt sedert de schepping der wereld uit zijn werken met het verstand doorzien, zodat zij geen verontschuldiging hebben) een belangrijke rol. Wie echter de eerstgenoemde tekstplaats neemt, moet toegeven dat daarmee het gelijk van het gekozen adagium allerminst reëel wordt onderbouwd. Paulus kent aan de geciteerde (nb!) ‘profeet’ namelijk allerminst enig gezag toe alsof deze een wijsheid van Goddelijke waarde zou hebben gesproken. Eerder is zijn citeren te beschouwen als een vorm van sarcasme/spot. Evenmin kan het optreden van Paulus in Athene een geslaagde poging worden genoemd. Vanuit teleurstelling over het resultaat in Athene, heeft hij in het direct aansluitend bezochte Corinthe het besluit genomen onder hen niets anders te weten dan Jezus Christus en dien gekruisigd (1 Cor. 2:2). Hoe opmerkelijk is juist dan zijn benadrukken van de ware wijsheid.{617} In Romeinen 1 is zeker geen ruimte voor de idee van algemene en bijzondere genade. In elk geval is, volgens het Woord van God, genade (gepersonifieerd in Jezus Christus) alleen bij het kruis te vinden, het hart van de Goddelijke wijsheid, een dwaasheid voor de wereld (1 Cor. 1:18 v.v.). Wanneer in Romeinen 1:19 en 20 gesproken wordt over hetgeen van God gekend kan worden vanuit de schepping, dan wordt hier geen openbaring in vergelijkbare zin aan het Woord bedoeld. Hooguit betekent het dat de schepping elk denkend mens tot verwondering brengt en appelleert aan het ingeschapen Godsbesef. Wat de niet-christen zegt van de schepping komt voort uit zijn denken en dat is per definitie verduisterd en kan bijgevolg nooit de status van waarheid (als tweede boek) worden toegekend. Het gaat om bedenksels buiten God om verkregen en los van het kennen van God. Waartoe dat kan leiden, zien we onder andere uitgedrukt in een omgaan met en een beredeneren van de schepping op een wijze die volkomen tegen het door God geopenbaarde ingaat. Neem alleen al het Darwinisme dat haaks staat op de scheppingsgeschiedenis zoals deze is opgetekend in het boek Genesis. Is deze theorie waarheid toe te dichten? Wie kiest voor de stelling dat ‘alle waarheid Gods waarheid is’ zal dit onherroepelijk moeten verantwoorden omdat het daarbij toch gaat om ‘wijsheid van mensen’ waarvoor de Bijbel uitdrukkelijk waarschuwt en zelfs aangeeft dat God die wijsheid zal verderven en verdoen (1 Cor. 1:18). Het spreken over algemene en bijzondere genade dient dan ook met uiterste voorzichtigheid te gebeuren.{618}

De idee van ‘alle waarheid is Gods waarheid’ lijkt niet echt te rekenen met het aan de algemene en bijzondere genade inherent zijnde immense onderlinge verschil in glorie en autoriteit en met vooral de impact van de zondeval op juist de algemene genade. Dit laatste wordt niet alleen zichtbaar in de zojuist genoemde vruchteloosheid van de schepping, maar bovendien en vooral in de genoemde verduistering van het verstand. Juist die verduistering van het verstand heeft tot gevolg dat zelfs de in en door de schepping toch nog zichtbaar wordende waarheid in ongerechtigheid ten onder wordt gehouden (Rom. 1:18) waarbij krachtig onderstreept moet worden wat Romeinen 1:20 zegt, namelijk: dat hetgeen van Hem niet gezien kan worden, zijn eeuwige kracht en goddelijkheid, sedert de schepping der wereld uit zijn werken met het verstand [wordt] doorzien, zodat zij geen verontschuldiging hebben. Zo zijn de schepping en de gevallen mens niet  zonder meer aan te merken als gezaghebbende (normatieve) kennisbron. De schepping is ten gevolge van de zondeval immers zodanig gecorrumpeerd, dat ze niet een betrouwbare studiebron genoemd mag worden. Tegelijk is het effect van deze corruptie zodanig effectief in het menselijk bestaan dat de mens in zijn studie niet betrouwbaar kan worden geacht. Dit dient met betrekking tot de ontwikkelde seculiere modellen en theorieën voor/in de psychiatrie, psychologie en psychotherapie duidelijk beseft te worden, naast het herhaald benadrukte gegeven dat ze los van God en Zijn Woord ontwikkeld zijn.{619} Om een begrip uit de focusideologie te gebruiken, er is een shift nodig. Een, wat wel genoemd wordt, ‘paradigm shift’. Een omslag in denken gelijk aan die van Paulus na het debacle van Athene, een kiezen voor Gods Waarheid zoals neergelegd in zijn Woord. Deze omslag in denken zal ook het kijken naar de wereld veranderen.

Het suggereren als zou Gods Woord, als het gaat om de hulpverlening aan de medemens, niet claimen noch bedoelen Gods enige openbaring te zijn, mag onschuldig ogen en zelfs wellicht plausibel in de oren klinken, toch wordt ze in het licht van het zojuist gestelde uiterst bedenkelijk, zeker wanneer ter onderbouwing wordt beweerd dat (vertaald): ‘God gedurende de laatste eeuw psychologen heeft toegestaan om op zorgvuldig wijze onderzoeksmethoden te ontwikkelen voor de bestudering van het menselijk gedrag en de resultaten van hun bevindingen te delen in professionele tijdschriften’.{620} Deze uitspraak was voor MacArthur aanleiding om te stellen (vertaald): ‘dat te velen het voor zoete koek aannemen dat er buiten de Schrift en iemands persoonlijke relatie met Jezus Christus om een belangrijk domein van waarheid te vinden zou zijn en dat dit buitenbijbels domein de passende sleutel zou bevatten om mensen in hun diepe problemen te helpen’.{621} Wanneer er in 1 Corinthiërs gesproken wordt over de waarheid, de wijsheid van het woord des kruizes, is dat dan niet de enige basis die telt en van waarde is binnen de zielszorg?{622} Het mag inmiddels duidelijk zijn dat Gods Waarheid nooit en te nimmer los van de persoon en het werk van Jezus Christus en het Woord te verkrijgen is.{623} En wanneer er zo nodig andere bronnen geraadpleegd moeten worden, hebben dan niet vanuit bijbels perspectief bijvoorbeeld ‘de vroege kerkvaders, de hervormers en de puriteinen een schat aan bruikbare zielszorgliteratuur nagelaten’?{624} Wat te zeggen van het woord van Jacobus dat aangeeft dat wanneer we in wijsheid te kort schieten we daar slechts God om behoeven te vragen (Jac. 1:5). Christus heet niet alleen de kracht van God, maar ook de wijsheid van God. (1 Cor. 1:24), of, zoals hiervoor gezegd, Hij is inderdaad algenoegzaam. Het kan niet beweerd worden dat Calvijn, die wel als alibi dient in de verdediging van de visie dat ‘alle waarheid Gods waarheid is’, iets anders geloofde. Immers voor hem was het sola scriptura heilig. Toont in relatie tot pastoraat het zoeken naar wijsheid buiten de Schrift uiteindelijk niet de zwakte aan van de christelijke geloofsgemeenschap, de kerk? En is het niet een verkapt erkennen dat de psychologie sterk/sterker is?{625}

Alles wat tot nu toe is behandeld, staat niet los van wat er gezegd is over het feitelijk onderwerp van dit boek en is dan ook natuurlijk van toepassing op de focustherapie.

5.4 Evaluatie en conclusie

Oswald Chambers heeft een uitspraak gedaan die, hoewel in het vorige hoofdstuk al aangehaald, dusdanig toonzettend is te noemen bij deze evaluatie en tegelijk zo de kern van de te trekken slotconclusie raakt, dat die uitspraak nogmaals verdiend aangehaald te worden:

‘en de eerste van wie ge zult merken dat ge hem helemaal aan zijn lot moet overlaten, omdat hij de grootste bedrieger is met wie ge ooit te maken hebt gehad, zijt gij zelf’.{626}

Als christen kun je nooit om het gegeven heen dat je te maken hebt met wat al eerder en vaker genoemd is, namelijk de zondeval, en dus met de mens (het ik) die zondaar is.{627} Dit geldt zowel voor de confident als voor de hulpverlener. Voor de confident is niet alleen het besef daarvan van het allergrootste belang, maar ook een eerlijk en ten volle erkennen van deze werkelijkheid, omdat dit helpt om tot een oplossing rond/in de aan de orde zijnde problematiek te komen.{628} Voor de hulpverlener is het besef en erkennen ervan van belang omdat het bepalend is voor een eerlijk en gelijkwaardig niveau van benaderen van de confident. Christelijke hulpverlening van welke aard ook zal met het gegeven van het zondaar zijn en de daaraan verbonden consequenties rekening dienen te houden. Doet ze dat niet, dan is ze op voorhand gedoemd te mislukken.{629} Een hulpverlening die uitgaat van het ik en de confident daarop richt, houdt namelijk geen rekening met dit zojuist genoemd gegeven en is voor de christen dan ook van geen enkele waarde. Ook niet wanneer aan een dergelijke benadering alsnog een aantal Bijbelteksten wordt toegevoegd.

Het is de seculiere psychologie, en in het bijzonder de humanistische psychologie en vervolgens haar loot de focustherapie die de mens leren om naar zichzelf te kijken en daarbij eigen geest{630} en motieven te analyseren, ervan uitgaande dat het belangrijk is dat de mens zichzelf kent en zichzelf vervolgens realiseert, verwerkelijkt. Zoals we zagen, toont het Woord van God aan dat een dergelijke aanpak in het omgaan met problemen volkomen tekortschiet.{631} Heeft daarom Francis Schaeffer niet gelijk wanneer hij in zijn boek Leven Door De Geest aangeeft dat de moderne psychologie als zodanig voor de christen onaanvaardbaar is?{632} Het niet rekenen met (tot en met zelfs het ontkennen van) de zondeval betekent tegelijk dat er ook geen rekening gehouden wordt met wat in de Bijbel het ondoorgrondelijke van het hart wordt genoemd. Al evenmin komt het kruisoffer van Christus in relatie tot het gevallen zijn van de mens in beeld en bovendien ontbreekt het zicht op het al of niet kind van God zijn. Tegelijk wordt er ook niet met de mogelijkheid van de invloed van en beïnvloeding door de duisternis gerekend.{633} Kortom, het Woord van God is aan seculiere kant volslagen monddood gemaakt. Hoe kan welke christelijke hulpverleningsinstantie ook, die werkt op basis van modellen en strategieën vanuit een dergelijk georiënteerde seculiere psychologie, waarmaken dat zij gelijkwaardige of zelfs betere hulp (kan) bieden dan een zielszorg die slechts wenst te werken vanuit/op basis van Gods Woord? Moet de zielszorg zich willen laten inspireren (denk hier ook aan het al genoemde aanbod van partners in pastoraat) door ideeën die ten diepste haaks staan op de meest fundamentele christelijke waarden en uiteindelijk op Gods Woord? De vraag die zich onherroepelijk opdringt, is of voor de christentherapeut alsook voor de christenconfident de christelijke levensvisie inwisselbaar kan zijn voor, of te integreren is met welke andere levensbeschouwelijke visie dan ook. Gaat het in deze visies om hetzelfde, en vooral: Dezelfde? Nee, absoluut niet! Wanneer de zielszorg, het pastoraat of de christelijke hulpverlening de huig laten hangen naar de seculiere p’s en vooral naar de seculiere psychologie, dan wordt de vraag brandend of het offer van Jezus Christus nog voldoende kan/mag heten - welke waarde heeft dan nog het kruisoffer? Als er geen meerwaarde en/of aanvulling te vinden is aan seculiere kant en er is, op het gebruik van een enkele Bijbeltekst na, qua behandeling als ook qua uitkomst in behandeling nauwelijks tot geen verschil tussen een seculiere en zogeheten christelijke benadering die, al of niet bijbels gefilterd, gebruik maakt van het seculiere gedachtegoed, wat is dan de meerwaarde van christelijke zijde? Is het hier niet op zijn plaats te wijzen op het gegeven, dat de gemeente van Jezus Christus vanaf het allereerste begin, in tegenstelling tot blijkbaar de geloofsgemeenschap in onze tijd, het bijzonder goed zonder de 3 p’s, en vooral zonder de psychologie en haar psychologische inzichten van welke aard (of school) dan ook, heeft kunnen stellen. Ze had voldoende aan Gods Woord en de leiding van de Heilige Geest. En in relatie hiermee is de vraag die Alcorn opwerpt interessant (vrij vertaald): ‘Hoe redt Gods gemeente het vandaag op die plaatsen in de wereld waar alleen de beschikking is over Gods Woord en geen psychologie en daarmee verbonden therapiegroepen etc. zijn?’{634}

Als het doel in de christelijke hulpverlening, het pastoraat en de zielszorg uiteindelijk zal moeten zijn de confident aan de voet van het kruis te brengen, omdat dit uiteindelijk de enige plaats is waar die confident weer in een juiste relatie tot God, zichzelf en de ander kan komen, waarom dan al die seculiere ballast? Concreet in het kader van het onderwerp, waarom dan al die focusballast? Wanneer God duidelijk tot Zijn kinderen spreekt, moeten we dan werkelijk verwachten dat bijvoorbeeld het ontdekken van Zijn stem een proces vereist zoals in de focustherapie in de christelijke context wordt verondersteld - een proces dat zo tegengesteld is aan wat Zijn Woord zegt? Alleen vrede met God kan de basis zijn voor vrede met jezelf, de naaste, alsook met de naaste omgeving. De christenhulpverlener kan dan ook nooit de mens zelf, het Ik, centraal stellen, maar altijd en alleen beginnen vanuit en refereren aan God in relatie tot de confident en diens problematiek. Als het goed is tussen de mens en God, het gebied van de geest, vertaalt dat zich op het terrein van de ziel en het lichaam. Met name binnen de seculiere psychologie, en - in navolging van het gedachtegoed van deze psychologie - uiteindelijk ook in heel veel christelijke hulpverlening{635}, wordt te gemakkelijk naar oorzaken buiten de confident gezocht. Deze wordt (zeker tegenwoordig) maar al te vaak en al te snel en al te gemakkelijk in de slachtofferrol geplaatst, terwijl aan de persoonlijke verantwoordelijkheid geen, dan wel nauwelijks aandacht (meer) wordt geschonken. Het begrip zonde zal vanwege haar beladenheid al helemaal liever niet worden gebruikt en het rechtstreeks teruggrijpen op Gods Woord wordt vaak als bedreigend en belerend gezien, laat staan dat begrippen als bekering en heiliging een plaats krijgen. Daarentegen wordt, nogmaals, het eigen ik benadrukt en in feite ongezond overbelicht en zo krijgt de doorsnee confident al vrij snel, meestal zelfs in het begin van het hulpverleningsproces het ‘goed bedoelde’ advies mee dat hij/zij vooral bij zichzelf dient te blijven en - dus - voor zichzelf moet leren opkomen. Wanneer er wel over schuld wordt gesproken, ligt deze vaak per definitie buiten de confident. Alles en iedereen kan en mag dan schuldig heten en/of genoemd worden.{636}

Een rechte verhouding tussen God en mens is voor herstel van in dit geval een psychische problematiek dus een absoluut vereiste. Dat zet de mens pas werkelijk terug op het spoor van het echt mens zijn/worden zoals door God bedoeld en die bedoeling gaat nota bene terug tot voor de grondlegging der wereld.{637} Dit ‘echt mens zijn/worden’, uit zich in wat de Bijbel noemt geestelijke volwassenheid, een zaak waarbij het ons bekende begrip leeftijd van ondergeschikt belang blijkt te zijn.{638} Wordt in de psychische problematiek, van welke aard dan ook, niet te vaak juist daar een tekort zichtbaar? Is er dus niet veelal een relatie tussen de onderhavige problematiek en de mate van geestelijke volwassenheid? Een totaal gezonde basis voor de mens, juist ook in psychisch opzicht, wordt daar zichtbaar waar iemand komt tot volle kennis van God of tot, zoals God Woord aangeeft, de maat van de wasdom der volheid van Christus wordt bereikt (Ef. 4:13). Die maat blijkt maar al te bepalend voor persoonlijke psychische stabiliteit. Selwin Hughes zegt (vertaald): ‘Wanneer ik christelijke counselors zich tot psychologische onderzoeken zie wenden voor hun opvattingen over volwassenheid, maakt me dat triest.’ ‘De Schrift is het handboek tot volwassenheid.’{639} De woorden, die Ik tot u gesproken heb, zijn geest en leven (Joh. 6:63). Dit geldt zowel voor jong als oud. Een waarachtig aan Christus toegewijd leven is een leven dat zich kenmerkt door een blijven in Hem, een wortelen in Hem, een wandelen met Hem, kortom een volkomen leven vanuit Hem. Het doel is dan ook zeker niet de ontwikkeling van het mens zijn in humanistische zin, maar het doel is een mens te worden/zijn naar het beeld van Jezus.{640} Hier staan zelfrealisatie en sterven aan jezelf lijnrecht tegenover elkaar. Wat het feitelijke onderwerp van de focustherapie  betreft, mag het dan ook duidelijk zijn dat hetgeen binnen deze therapie theoretisch wordt beweerd en praktisch wordt uitgevoerd in het licht van Gods Woord niet te verdedigen valt en dat een langs deze weg proberen heling te verkrijgen niet acceptabel kan worden genoemd. Past een dergelijke aanpak in feite niet onder wat Jezus omschrijft als binnen willen komen via een andere weg dan de enige weg, wat Hij aanduidt als de weg van de dief en de rover (Joh. 10:1)? De Statenvertaling spreekt niet over een rover, maar over moordenaar, een wellicht in dit geval meer toepasbaar begrip, zeker wanneer men rekent met de duidelijke rol van de duisternis in deze therapie. Wie als christentherapeut een dergelijke weg als christelijk verkondigt, loochent in principe het kruis en is in lijn met Jezus woorden te categoriseren als huurling (Joh. 10:13). Daarom moeten we niet uitgaan van een vaag en onduidelijk lichamelijk gevoelde zin van een probleemsituatie op, wat de focustherapie noemt, ‘the edge of awareness’ (de grens van bewustzijn - the border zone){641}, want daarbij gaat het immers in feite om niets minder dan wat Hughes noemt een ‘Edging God Out’ (een wegdrukken, uitsluiten van God){642} en is niet juist dat kenmerkend voor het gevallen ik en inherent aan een humanistische filosofie zoals deze naar voren komt binnen onder andere de behandelde focusideologie?

Het mag duidelijk zijn dat het in het christelijk geloof - en (dus) ook binnen de christelijke hulpverlening - een kwestie is van Hij (Jezus) er aan of ik er aan, dus sterven aan jezelf. Het Nieuwe Testament voert ons regelrecht tot die gevolgtrekking. Beweren dat door het sterven aan jezelf je identiteit - je ik - wordt vernietigd, is een uiting van totaal onbegrip van wat de Bijbel beoogt met het sterven aan jezelf (o.a. Rom. 6) en het spreken van Jezus over het verliezen van je leven, je zelf (psuchè - Matt. 16:25; Marc. 8:35; Luc. 9:24, 17:33) en wat Hij duidelijk maakt in Zijn spreken over de graankorrel (Joh. 12:24, 25).{643} Mijn door God oorspronkelijk bedoelde identiteit kan in mij namelijk pas werkelijk en volkomen tot zijn recht komen via Golgotha, door, bij en in Jezus Christus. Slechts via deze, door Gods Woord, Jezus Zelf (Openb. 19:13), gewezen weg kan de mens de door de zondeval verloren oorspronkelijke identiteit hervinden. Waar we dus heen moeten voor antwoorden? In onszelf? Buiten onszelf bij anderen? Of, buiten onszelf bij de Ander, boven bij God? Zoals hiervoor gesteld, als in onze tijd iets nodig is, dan is het wel een herijken (of misschien zelfs het herontdekken) van het bijbels pastoraat, beter: de zielszorg. Een zielszorg waarvan de verzoening door God in Jezus Christus bewerkstelligd, de grondslag is. Alleen dan zal de gemeente van Christus echt vindplaats van heil - heil in de volste zin van dit woord - kunnen en mogen heten, ook voor hen die te kampen hebben met psychische problemen. Zijn en worden we niet de richting naar boven bij God uit geroepen wanneer we bijvoorbeeld letten op de woorden van Paulus: één ding (doe ik): vergetende hetgeen achter mij ligt en mij uitstrekkende naar hetgeen vóór mij ligt, jaag ik naar het doel, om de prijs der roeping Gods, die van boven is, in Christus Jezus (accentuering jgh - Filip. 3:14). Dit vraagt om focussen! Maar dan anders dan bij de focustherapie, een focussen zoals Hebreeën 12 vers 2 zegt: Laat ons oog daarbij alleen gericht zijn op Jezus, de leidsman en voleinder van het geloof…! Hij, en Hij alleen geeft volkomen betekenis aan het leven. Hij roept daarbij, en dat kan nooit genoeg benadrukt worden, niet om te proberen je leven - je ik - te behouden, maar juist te verliezen. Zo is het in de confrontatie met de focustherapie een kwestie van: Ik of Christus. Over focussen gesproken!

Appendix

A. Transcript van de christelijke geloofsoefening:

In je innerlijk de aanwezigheid van God opmerken.

(Bron: http://christelijkegevoelsoefeningen.blogspot.com/. Vanaf deze site is de originele opname te downloaden (de opname is in bezit van de schrijver).

Noot 64 en 101 hoofdstuk 4 en noot 57 hoofdstuk 5.

Deze christelijke geloofsoefening heeft als doel dat jij je bewust wordt van de aanwezigheid van de Heilige Geest in je leven. Je lijf is een tempel van de Heilige Geest. In deze gevoelsoefening ga je eerst de vanzelfsprekendheid van je lijf het ademhalen opmerken. De volgende stap is door het uitspreken van de naam van Jezus Christus je bewust te worden van Zijn aanwezigheid. Zit recht op en ontspan. Controleer even je houding. Als je merkt dat bepaalde lichaamsdelen gespannen zijn, bijvoorbeeld je kaakspieren of je buik, probeer die dan bewust te ontspannen. Je kunt voelen hoe de buitenlucht via je neus naar binnenstroomt, dat je buik en borst iets ruimer worden; dat er een kleine pauze is voordat de uitademing begint en dat vervolgens de buik en de borst wat terugzakken en wat ontspannen waarbij de lucht via je longen en de neus weer naar buiten gaat. Een kleine pauze en er volgt weer een nieuwe inademing. Laat je aandacht rusten op de plek waar je het inademen het beste voelt. Voor de meeste mensen is dat in het bewegen van de buik. Zeg als het je helpt om de aandacht er bij te houden in gedachten ‘inademen’…’uitademen’. ‘In’…’uit’. Of ga tellen. 1 ‘in’… en ‘uit’. 2 ‘in’… en ‘uit’. Ga zo maar door. Als je afdwaalt keer je weer terug naar je adem. Je zult merken dat je afdwaalt, ga die momenten steeds terug naar waar je het ademhalen het duidelijkst ervaart bijvoorbeeld in je buik. Je hoeft de ademhaling niet te sturen, laat het aan het lijf over. Je hoeft het alleen maar waar te nemen en met aandacht terug te keren als je afdwaalt. Meer hoef je niet te doen. Aan het denken? Daar is niks mis mee dat gebeurt gewoon. Richt je aandacht weer op de bewegingen van het ademen. Een gedachte als ‘Ik doe het niet goed’ of ‘Wat duurt het lang’ is gewoon een bekende ingesleten gedachte waar je niets mee hoeft te doen. Keer met je aandacht terug naar je ademhaling. Afgedwaald? Keer terug naar het ademen. Je hoeft helemaal niets te doen, niets te bereiken. Wat de inhoud van de afleiding ook is, wees jezelf er van bewust en keer met je aandacht terug naar de plek waar je de ademhaling het beste voelt. Kom nu in de aanwezigheid van de Here God. Zeg terwijl je inademt ‘Jezus Christus’ en als je uitademt ‘zoon van God’. ‘Jezus Christus’, ‘zoon van God’. Merk dat God je uitnodigt om bij Hem te komen en dat Hij zich uitgenodigd weet als jij Hem ook uitnodigt in je innerlijk. Blijf rustig zeggen, terwijl je inademt, ‘Jezus Christus’ en als je uitademt ‘zoon van God’. Merk in je ademruimte de aanwezigheid van de Heilige Geest op. Het is Zijn ruimte in je leven, de ruimte waar je vriendelijk en barmhartig kunt opmerken wat er in je leeft en waar je je kunt concentreren op je zielsbesef het lijfelijke gevoel dat je voelt in het gebied van je keel tot en met je heupen, het gevoel van wat er werkelijk toe doet in je leven. Laat in de laatste minuten van deze gevoelsoefening het onderwerp van deze oefening los. Blijf zonder iets te doen nog even zitten met het besef van de aanwezigheid van God en met een open aandacht voor wat er nu is. Neem dit besef en die open aandacht mee als je langzaam en bewust de overgang maakt naar je volgende activiteit -  er rinkelt een soort van belletje…

B. De schepping van de mens

Noot 57 en 68 hoofdstuk 4.

De mens is volgens Genesis 2:7 (SV) als volgt geschapen:

De HEERE God formeerde de mens uit stof uit de aardbodem en daarop blies Hij de levensadem ( ruach - geest van God afkomstig) in zijn neus, alzo (= gelijk aan +) werd de mens tot een levende ziel:

Stof, adem en ziel zijn met een kleur aan te geven. Geef de kleur blauw aan ‘stof’, geel aan ‘adem’, wanneer deze twee kleuren worden samengevoegd (+) ontstaat een nieuwe kleur, groen. De kleur groen is te geven aan ‘ziel’. Zoals de kleuren afzonderlijke kleuren zijn en toch samen tot één kleur worden, zo ook stof + adem = ziel, de mens.

Opmerkelijk is dat bij de nieuwe schepping (wedergeboorte) opnieuw Gods Adem nodig is: en Jezus blies op hen - Johannes 20:22. Het is later de apostel Paulus die in 1 Thessalonicenzen 5:23 uitspreekt, te hopen dat de gelovige mens in deze drie delen onberispelijk bewaard zal blijken te zijn bij de wederkomst van Jezus Christus.

Het benaderen van de mens vanuit een erkennen van dit binnen de Bijbel gegeven onderscheid (trichotomisch mensbeeld) is uitermate belangrijk binnen onder meer het pastoraat.

Hier aan te bevelen literatuur:

T. Austin-Sparks, Wat is de mens, Evangelie drukkerij en uitgeverij, Apeldoorn; Watchman Nee, The Spiritual Man (Vol. 1 t/m 3), Christian Fellowship Publishers, Inc. New York 1968; Watchman Nee, Het behoud van de ziel, Evang. Wereld Pres, Stichting Moria Dordrecht 1981; Watchman Nee, De latente kracht van de ziel, Evang. Wereld Pres, Stichting Moria Dordrecht, 1980; Jessie Penn-Lewis, Ziel en geest, Evang. Wereld Pres, Stichting Moria Dordrecht 1979.

Geraadpleegde literatuur.

G.CH. Aalders, 1960

Aalders, G.CH., Korte Verklaring Der Heilige Schrift (Met Nieuwe Vertaling), Genesis (1e deel), Kok, Kampen 1960

Jay E. Adams, 1970

Adams, Jay E., Competent to Counsel, Baker Book House, Grand Rapids, Michigan 1970

Jay E. Adams, 1979

Adams, Jay E., More Than Redemption, Presbyterian and Reformed Publishing Co., Phillipsburg, New Jersey 1979

Jay E. Adams, 1982

Adams, Jay E., Bijbels Pastoraat - Basis van Christelijke hulpverlening, J.N. Voorhoeve (Verbo), Den Haag 1982

Jay E. Adams, 1986

Adams, Jay E., The Biblical View of Self-Esteem, Self-Love, Self-Image, Harvest House, Eugene, Oregon 1986

Randy Alcorn, 2010

Alcorn, Randy, Psychology & the Bible, Eternal Perspective Ministries (http://www.epm.org/resources/2010/Apr/16/psychology-bible/), April 16, 2010

Ronald B. Allen, 1999

Allen, Ronald B., And I Will Praise Him: A Guide to Worship in the Psalms, Kregel Publications, Grand Rapids, Michigan 1999

John Ankerberg & John Weldon

Ankerberg, John & Weldon, John, Feiten over psychologie, zelfverwerkelijking en zelfhulp, grenzen en gevaren van moderne therapieën, Middernachtsroep, Doorn

W. Barrett en J. de Vriese, 1986

Barrett, W. en de Vriese, J., Helpen met de Bijbel: Inleiding tot pastorale counseling, Gideon Hoornaar 1986

J.W. Becker e.a., 1997

Becker, J.W. e.a. Secularisatie en alternatieve zingeving in Nederland, Sociale en Culturele Studies - 24, Sociaal en Cultureel Planbureau / Vuga Uitg. Den Haag 1997

L. Berkhof, 1939

Berkhof, L., Systematic Theology, Eerdmans, Grand Rapids 1939

Martin en Deidre Bobgan, 1979

Bogan, Martin en Deidre, The Psychological Way/The Spiritual Way, Bethany House Publishers, Minneapolis, Minnesota 1979

Martin en Deidre Bobgan, 1987

Bogan, Martin en Deidre, Psycho Heresy: The Psycologologal Seduction of Christianity, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1987

Martin en Deidre Bobgan, 1989

Bogan, Martin en Deidre, Prophets of psychoheresy, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1989

Martin en Deidre Bobgan, 1997

Bogan, Martin en Deidre, The End of “Christian Psychology”, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1997

Martin and Deidre Bobgan, 2001

Bogan, Martin en Deidre, Hypnosis: Medical, Scientific or Occult?, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 2001

Arthur C Bohart, 1999

Bohart, Arthur C, An Implicational View of Self-Healing and Personality Change Based on Gendlin's Theory of Experiencing, Paper presented at the Annual Conference of the American Psychological Association, 107th, Boston, Massachusetts August 20-24 1999

Paul Brownback, 1982

Brownback, Paul, The Danger of Self-Love, Moody Press, Chicago, Illinois 1982

Jacob van Bruggen, 1988

Bruggen van, Jacob, Marcus, Het evangelie van Petrus, Kok, Kampen 1988

Ed Bulkley, 1993

Bulkley, Ed, Why Christians Can’t Trust Psychology, Harvest House Publishers, Eugene, Oregon 1993

Tom Butler-Bowdon, 2003

Butler-Bowdon, Tom, 50 Self-Help Classics, Nicholas Brealey Publishing, Londen 2003

Johannes Calvijn, Institutie, Boek (…), 1960

Calvijn, Johannes/Calvin: Institutes of The Christian Religion (in two volumes), edited by John T. McNeill, Westminster John Knox Press, Louisville, Kentucky 1960

P.A. Campbell & E.M. McMahon, 1985

Campbell, P.A. & McMahon, E.M., Bio-spirituality: Focusing as a way to grow.. Loyola University Press, Chicago 1985

Jack Canfileld, Paula Klimek, 1978

Canfileld, Jack, Klimek, Paula, Education in the New Age, New Age Journal, Vol. 3, no. 9, Feb. 1978

John D. Carter, Bruce Narramore, 1979

Carter, John D., Narramore Bruce, The Integration of Psychology and Theology: An Introduction, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1979

Lewis S. Chafer, 1947

Chafer, Lewis S., Systematic Theology, vol.2, Dallas Seminary Press, Dallas, Texas 1947

Oswald Chambers, 1966

Chambers, Oswald,Geheel voor Hem, ten Have b.v., Baarn 1966

Oswald Chambers, 2000

Chambers, Oswald, The Complete Works of Oswald Chambers, Discovery House Publishers, Grand Rapids, Michigan  2000

R. Chandler, 1991

Chandler, R., Understanding the New Age, Word Publishing, Dallas, Texas 1988

Raylene Chang, 1991

Chang, Raylene in Counseling and Values (CVJ) Vol. 36 No. 1, Sam Houston State University, Huntsville, Texas Oct.1991

Citizens Commission on Human Rights, 2005

Citizens Commission on Human Rights, De Gevaren van Psychiatrische Drugs - vertaling en Nederlandse cijfers Nederlands Comité voor de Rechten van de Mens, 2005

Dave Cole, 2006

Cole, Dave, Modified Hakomi: Coaching Clients with IFS  (Internal Family Systems Therapy - jgh) and Hakomi Skills, Hakomi Forum, Issue 16-17, Summer 2006

Lee Coleman, 1984

Coleman, Lee, The Reign of Error, Beacon Press, Boston, Massachusetts 1984

Gary R. Collins, 1980

Collins, Gary R., Christian Counseling: A comprehensive Guide, Word, Waco, Texas 1980

Gary R. Collins 1981

Gary R. Collins, Psychology and Theology: Prospects for Integration, Abingdon, Nashville, Tennessee 1981

Gary R. Colins, 1988

Collins, Gary R., Can You Trust Psychology? InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 1988

Cary R. Collins en Jef de Vriese, 1988

Collins, Gary R., en de Vriese, Jef, Doeltreffende pastorale counseling. De herderlijke taak van de plaatselijke gemeente. Gideon, Hoornaar 1988

Terry D. Cooper, 2003

Cooper, Terry D., Sin, Pride & Self-acceptance:The Problem of Identity in Theology & Psychology, InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 2003

Ann Weiser Cornell, 1988

Cornell, Ann Weiser De kracht van het focussen, De Toorts BV., Haarlem 1998

Ann Weiser Cornell, 1994

Cornell, Ann Weiser, The Focusing Student’s Manual, Focusing Resources, Berkeley, California 1994

Ann Weisser Cornell, 1996

Cornell, Ann Weiser, The Power of Focusing, A Practical Guide to Emotional Self-Healing, New Harbinger Publications Inc., Oakland, California 1996

Larry Crabb, 1975

Crabb, Larry, Basic Principles of Biblical Counseling, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1975

Larry Crabb, 1987

Crabb, Larry, Understanding People, Zondervan, Grand Rapids, Michigan 1987

Lawrence J. Crabb Jr., 1977

Crabb, Lawrence J. Jr., Effective Biblical Counseling, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1977

CWSDNT, 1993

The Complete Word Study Dictionary - New Testament (KJV), (edited by) Spiros Zodhiates, AMG Publishers, Chattanooga Tennessee, 1993

CWSDOT, 2003

The Complete Word Study Dictionary - Old Testament (KJV), Baker, Warren, Eugene Carpenter, AMG Publishers, Chattanooga Tennessee, 2003

W.C. van Dam, 1988

Dam van, W.C., Tussen Geest en Antigeest, J.N. Voorhoeve, Den Haag 1988

Alicia Danforth, JTP 41, 2009

Danforth, Alicia, Focusing-oriented psychotherapy as a supplement tot preparation for psychedelic therapy, Journal of Transpersonal Psychology 41(2), 2009, p.151-160

John Davis, G&C 15, 2000

Davis, John, We Keep Asking Ourselves, What is Transpersonal Psychotherapy? In Guidance and Counselling, vol. 15, no. 3, the Guidance Centre, North York, Ontario Spring 2000

Robyn Dawes, 1994

Dawes, Robyn, House of Cards:  Psychology and Psychotherapy Built on Myth, The Free Press, New York 1994

M. Dieperink

Dieperink, M. , Jezus of de Goeroe? Kok, Kampen

Franz Delitzsch, Robert Ernest Wallis, 1867

Delitzsch, Franz, Wallis, Robert Ernest, A System of Biblical Psychology, T&T Clark, Edinburgh 1867

J.F. Drozd, & M.R. Goldfried, Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, Vol. 33(2), 1996

Drozd, J.F. & Goldfried, M.R., A critical evaluation of the state-of-the-art in psychotherapy outcome research, Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, (APA – American Psychological Association) Vol. 33 No. 2, 1996, p. 171-180

Joseph Durlak, 1979

Durlak, Joseph, Comparative Effectiveness of Paraprofessional and Professional Helpers, Psychological Bulletin (APA Washington) Vol. 86, No.1, January 1979, p.80-92

L. Louanne Ellison-Cole, 2003

Ellison-Cole, L. Louanne, Focusing with adolescents: Discerning self-identity and cultivating self-determination, dissertatie Institute of Transpersonal Psychology Palo Alto, California 21 november 2003

Paul Enns, 1989

Enns, Paul, The Moody Handbook of Theology, Moody Press, Chicago, Illinois 1989

Mark Epstein, 2007

Epstein, Mark, Gedachten zonder denker, Psychotherapie vanuit boeddhistisch perspectief, Uitgeverij Asoka Rotterdam 2007

Hans Jürgen Eysenck, 1953

Eysenck, Hans Jürgen, Uses and Abuses of Psychology, Penguin Books Ltd Londen 1953

Seth Farber, 1999

Farber, Seth, Unholy Madness: The Church's Surrender to Psychiatry, InterVarsity Press, Downers Grove 1999

Marilyn Ferguson,  1980

Ferguson,  Marilyn, The Aquarian Conspiracy, Jeremy P. Tarcher, Los Angeles, Calofornia1980

Heinz-Joachim Feuerstein, Dieter Müller & Ann Weiser Cornell, 2000

Feuerstein, Heinz-Joachim, Müller, Dieter & Cornell, Ann Weiser (Ed.), Focusing im Prozess. Ein Lesebuch, GwG-Verlag, Köln 2000

Richard Feynman e.a., 1963

Feynman, Richard e.a., The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1, Addison-Wesley Publishing Co, Reading Massachusetts 1963

N. Fodor, 1971

Fodor, N., Freud, Jung and occultism, University Books, New York 1971

H. Fortmann, 1972

Fortmann, H., Heel de mens: Reflecties over de menselijke mogelijkheden, Ambo, Baarn 1972

Peter Francuch, 1981

Francuch, Peter, Principles of Spiritual Hypnosis, Spiritual Advisory Press, Santa Barbara, California 1981

J.D. Frank, 1978

Frank, J.D., Psychotherapy and the human predicament, Schocken Books, New York, New York 1978

J.D. Frank, AJO  Vol. 49, No.3, 1979

Frank, J.D., Mental health in a fragmented society: the shattered crystal ball, American Journal of Orthopsychiatry (AJO) (John Wiley & Sons, Inc. Malden), Vol.49 No.3, July 1979, p.397-408

Marie-Louise von Franz, 1998

von Franz, Marie-Louise, C.G. Jung: His Myth in Our Time, Inner City Books, Toronto 1998

E. Fuller Torrey, 1972

Torrey, E. Fuller, The Mind Game: Witchdoctors and psychiatrists, Emerson Hall Publishers Inc., New York, New York 1972

S.L. Garfield, & A.E. Bergin, 1978

Garfield, S.L., & Bergin, A.E. (Eds.), The Evaluation of Therapeutic Outcomes, Handbook of Psychotherapy and Behavior Change, John Wiley & Sons, New York, New York 1978

Beverly-Colleene Galyean, en J. Kishnamurti, JHP 24 vol.24, no. 4, 1981

Galyean, Beverly-Colleene en Kishnamurti J., Guided Imagery in Education, Journal of Humanistic Psychology, SAGE Publications, vol. 24, no. 4, October 1981

R. Ruard Ganzevoort, 1994

Ganzevoort, R. Ruard, Een cruciaal moment: Functie en verandering van geloof in een crisis, Boekencentrum, Zoetermeer 1994

R. Ruard Ganzevoort, P&G jrg. 9, no. 2, 1998

Ganzevoort, R. Ruard, Wat zit er in de linzensoep? Pastoraat en psychotherapie, Psyche en Geloof jrg. 9, no.2., 1998, p. 68-82

R. Ruard Ganzevoort en J. Visser, 2007

Ganzevoort, R. Ruard en Visser, J., Zorg voor het verhaal: achtergrond, methode en inhoud van pastorale begeleiding, Meinema, Zoetermeer 2007

Barbara McGavin, The Focusing Connextion, Vol. XI, no. 5, 1994

McGavin, Barbara, The “victim”, the “critic” and the inner relationship: Focusing with the part that wants to die, in The Focusing Connextion, Vol. XI, no. 5, Berkeley, California 1994

Barbara McGavin and Ann Weiser Cornell, The Folio, Vol.21, no.1, 2008

McGavin, Barbara and Cornell, Ann Weiser Treasure Maps to the Soul, The Folio, A Journal for Focusing and Experiential Therapy, The Focusing Institute, Spring Valley, Vol.21, no.1, 2008, p. 41-60

Michael S. Gazzaniga, 1985

Gazzaniga, Michael S., The Social Brain: Discovering the Networks of the Mind, Basic Books  Inc., New York 1985

J. van Genderen en W.H. Velema, 1984

Genderen van J. en Velema, W.H., Beknopte Gereformeerde Dogmatiek, J.H. Kok, Kampen 1984

E. T. Gendlin, AJP 15(2), 1961

Gendlin, Eugene T.,  Experiencing: A variable in the process of therapeutic change, American Journal of Psychotherapy, 15(2), p.233-245, 1961

E. T. Gendlin, 1962

Gendlin, Eugene T.,  Experiencing and the Creation of Meaning: A Philosophical and Psychological Approach to the Subjective, The Free Press of Glencoe, New York, New York 1962

E.T. Gendlin, 1964

Gendlin, Eugene T., A Theory of Personality Chance. In P. Worckel & D. Byrne (Eds.), Personality Change, John Wiley and Sons, New York, New York 1964, p. 102-148

E.T. Gendlin, 1966

Gendlin, E.T., Focusing-oriented psychotherapy: A manual of the experiential method, Guilford Press New York 1996

E.T. Gendlin, & C. Tavris, Psychology Today (4), 1970

Gendlin, E.T. & Tavris, C., A small, still voice. Psychology Today (4),1970, p. 57-59

E.T. Gendlin, 1970

Gendlin, Eugene T.,  A theory of personality change, in: J.T. Hart, en T.M. Tomlinson, (Eds.), New directions in client centered therapy, Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, Boston, Massachusetts 1970

E.T. Gendlin, Brain-Mind Bulletin, 4(10), 2, 1979

Gendlin, Eugene T., Gendlin: experience is richer than psychological models, Brain-Mind Bulletin, 4(10), 2, 1979

E.T. Gendlin, 1980

Gendlin, Eugene T., Imagery is more powerful with focusing: Theory and practice. In J.E. Shorr, G.E. Sobel, P. Robin, J.A. Connella (Eds.), Imagery. Its many dimensions and applications, Plenum Press, New York/London 1980, p. 65-73

Eugene T. Gendlin, 1981

Gendlin, Eugene T., Focusing, Bantam (New Age) Books New York, New York 1981 (oorspronkelijk: Everest House, New York 1978 met: Focusing: A Tool for Changing Times: An Introduction to the First Edition by Marlilyn Ferguson vanaf p.xi)

E.T. Gendlin, 1984

Gendlin, Eugene T.,The client’s client edge: the edge of awareness. In R. F. Levant & J. M. Shlien (Eds.), Client-Centered Therapy and the Person-Centered Approach: new directions in theory, research, and practice. Praeger, New York, New York 1984, p. 76-107

E.T. Gendlin, 1984

Gendlin, Eugene T.,The politics of giving therapy away: Listening and focusing. In D. Larson (Ed.), Teaching psychological skills: Models for giving psychology away, Brooks/Cole Publishing Company, Monterey 1984, p. 287-305

E.T. Gendlin, D. Grindler, & M. McGuire, 1984

Gendlin, E.T., Grindler, D. & McGuire, M., Imagery, body, and space in focusing. In A.A. Sheikh (Ed.), Imagination and healing, Farmingdale, New York 1984, p. 259-286

Eugene T. Gendlin, 1986

Gendlin, Eugene T., Let Your Body Interpret Your dreams, Focusing-Oriented Psychotherapy, Chiron Publications Wilmette Illinois 1986

E.T. Gendlin, The Folio, Vol. 5 No. 2, 1986

Gendlin, Eugene T., Process ethics and the political question, The Folio, A Journal for Focusing and Experiential Therapy, The Focusing Institute, Spring Valley,  Vol. 5 No. 2, 1986, p.68-67

E.T Gendlin, 1989

Gendlin, Eugene T.,Phenomenology as Non-Logical Steps. In: E.F. Kaelin & C.O. Schrag (Eds.), Analecta Husserliana. Vol. XXVI. American phenomenology. Origins and developments. Kluwer, Dordrecht 1989, p. 404-410

E.T. Gendlin, 1997

Gendlin, Eugene T.,How philosophy cannot appeal to experience and how it can, in Levine, D. (Ed.) Language Beyond Post-Modernism: Saying and Thinking in Gendlin’s Philosophy (Fourteen Commentaries and his replies), Northwestern University Press, Evanston, Illinois 1997

E.T. Gendlin, 1997

Gendlin, Eugene T.,How philosophy cannot appeal to experience, and how it can. In D.M. Levin (Ed.), Language beyond postmodernism: saying and thinking in Gendlin's philosophy, Northwestern University Press, Evanston, Illinois 1997, p.3-41&341

E.T. Gendlin, 1997

Gendlin, Eugene T.,The responsive order: A new empiricism. In Man and World (nu: Continental Philosophy Review - Springer), vol.30 - no.3, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 1997, p.383-411

Susan Gere, JPPP Issue 12, 2007

Gere, Susan (Director, Institute for Body, Mind and Spirituality), Introduction to Special Issue on the Institute for Body, Mind, and Spirituality (IBMS), Journal of Pedagogy, Pluralism, and Practice (JPPP), Lesley College, Cambridge, Massachusetts, Issue 12, Summer 2007

Meindert Gijzen, 1983

Gijzen, Meindert, Gendlin’s visie op het onbewuste, aangevuld met die van Welwood, Projectverslag in het kader van het project focusing, Rijksuniversiteit Groningen, Vakgroep Klinische Psychologie, 1983

Daniel Goleman 1988

Goleman, Daniel, The Meditative Mind, Jeremy P. Tarcher Inc., Los Angeles, California 1988

D. Goleman, R. Davidson, 1979

Goleman, D., Davidson, R. (eds.), Consciousness: Brain, States of Awareness, and Mysticism, Harper and Row New York New York 1979

D. Griffin, The Focusing Connection Vol. VI, No. 2, 1989

Griffin, D., Right Brain/Left Brain Dialogue, The Focusing Connection (Berkely, California), Vol. VI, No. 2, March 1989

Leendert Groenendijk, Pedagogiek jrg. 23 (2), 2003

Groenendijk, Leendert, Onder invloed van Coué. Psychotherapie en opvoeding door (auto)suggestie tijdens de eerste helft van de twintigste eeuw, Pedagogiek 23e jaargang 2, Koninklijke Van Gorcum BV, Assen 2003, p.109 -121

Martin Gross, 1978

Martin Gross, Psychological Society, Random House Inc., New York, New York 1978

Anselm Grün en Gerhard Riedl, 2007

Anselm Grün en Gerhard Riedl, Mystiek en eros, Ten Have, Kampen 2007

Margaret Hagen, 1997

Hagen, Margaret, Whores of the Court: The Fraud of Psychiatric Testimony and the Rape of American Justice, Regan Books, New York, New York 1997

Calvin S. Hall, and Gardner Lindzey, 1957

Hall, Calvin S. and Lindzey, Gardner, Theories of Personality, John Wiley & Sons, New York, New York 1957

J.B. Heard, 1875

Heard, J.B., The Tripartate Nature of Man, T. & T. Clark, Edinburgh 1875

B.R. Hergenhahn, 2009

Hergenhahn, B.R., An Introduction tot the History of Psychology, Wadsworth, Cengage Learning Inc., Belmont, California 2009

Earnest Hilgard, 1977

Hilgard, Earnest, Divided Consciousness: Multiple Controls in Human Thought and Action, John Wiley & Sons Inc. New York, New York 1977

Elfie Hinterkopf, 1988

Hinterkopf, Elfie, Integrating Spirituality in Counseling: A Manual for Using the Experiential Focusing Method, the American Counseling Association, Alexandria, Virginia 1988

A. A. Hoekema, 1986

Hoekema, A. A., Created in God’s Image, Paternoster Press, Carlisle UK 1986

J.G. Hoekstra, B&O 13e jrg., nr.2, 2010

Hoekstra, J.G., Pas op uw kind! - Focussen in het onderwijs,  Bijbel & Onderwijs Amersfoort, 13e jrg., nr. 2, april 2010

Marjolein Hoekstra, 2001

Hoekstra, Marjolein, Externe coaching in theorie en praktijk, tweede deel scriptie, Universiteit Utrecht 2001

M. Horton, 1992

Horton M., (ed.), Power Religion, Moody Press, Chicago, Illinois 1992

Selwyn Hughes, EWDJ

Huhges, Selwyn, Everyday with Jesus, Daily devotional; CWR, Waverley House, Waverley Lane, Farnham, Surrey

Marcel Hulspas, en Jan Willem Nienhuys, 2002

Hulspas, Marcel en Nienhuys, Jan Willem, Tussen Waarheid en Waanzin: een encyclopedie der pseudo-wetenschappen, De Geus Breda 2002

Dave Hunt, 1987

Hunt, Dave, Beyond Seduction: A Return to Biblical Christianity, Harvest House Publishers, Eugene, Oregon 1987

Dave Hunt, T.A. McMahon, 1985

Hunt, Dave, McMahon, T.A., The Seduction of Christianity: Spiritual Discernment in the Last Days, Harvest House Publishers, Eugene, Oregon 1985

Lisa Tsoi Hoshmand (ed), 2006

Hoshmand, Lisa Tsoi (Ed),Culture, Psychotherapy, and Counseling: Critical and Integrative Perspectives, Sage Publications, Inc. Thousand Oaks, California 2006

Akira Ikemi, PCEP Vol. 4, No. 1, 2005

Ikemi, Akira, Carl Rogers and Eugene Gendlin on the Bodily Felt Sense : What they share and where they differ, Person-Centered and Experiential Psychotherapies, (PCEP Journal of the World Association for Person-Centered and Experiential Psychotherapy and Counseling Edited by Robert Elliott, Dave Mearns and Peter F. Schmid,  Ross-on-Wye Engeland) Vol. 4, No. 1, 2005, p.277-288

W. James, 1902

James, W., Varieties of Religious Experience, Modern Library, New York, New York 1902

Ann Japenga,  1985

Japenga, Ann, Great Minds on the Mind Assemble for Conference, Los Angeles Times, December 18 1985 (Part V, p.5.col.1)

Stanton L. Jones and Richard E. Butman, 1991

Jones, Stanton L., and Butman, Richard E., Modern Psychotherapies: A Comprehensive Christian Appraisal, InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 1991

C.G. Jung, 1933

Jung, C.G., Psychotherapists or the Clergy: Modern Man in Search of a Soul, Harcourt Brace, New York 1933

C.G. Jung, 1963

Jung, C.G., Herinneringen, dromen, gedachten, Van Loghum Slaterus, Arnhem 1963

C.G. Jung, 1963

Jung, C.G., Memories, Dreams, Reflections. Edited by Aniela Jaffe, translated by Richard and Clara Winston. Pantheon, New York, New York 1963

C.G. Jung, 1986

Jung, C.G., Verlossing in de Alchemie, (Verzameld werk - deel 6) Lemniscaat, Rotterdam 1986

C. G. Jung,  2005

Jung, C.G., Modern Man in Search of a Soul, Routledge, Abingdon 2005

W. Jurg, 2010

Jurg, W. tijdens afgenomen interview mei 2010 - geluidsopname aanwezig

T. Byram Karasu et al., 1982

Karasu, T. Byram et al., Psychotherapy Research: Methodological and Efficacy Issues, APA Commission on Psychotherapies. Washington, District of Columbia 1982, American Psychiatric Association

KDC, Vol.6 (…), 1978

Keil, C.F. and Delitzsch, F., Commentary on the Old Testament, The Pentateuch Vol.6 (Vol.I,II,III), Wm.B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan 1978

William Kirk Kilpatrick, 1983

Kilpatrick, William Kirk, Psychological Seduction: The Failure of Modern Psychology, Thomas Nelson Publishers, Nashville, Tennessee 1983

William Kirk Kilpatrick, 1985

Kilpatrick, William Kirk, The Emperor’s New Clothes, Crossway Books Westchester, Illinois 1985

William T. Kirwan, 1984

Kirwan, William T., Biblical Concepts for Christian Counseling, Baker Book House, Grand Rapids, Michigan 1984

Joan Klagsburn, The Folio, Vol.21, no. 1, 2008

Klagsburn, Joan, Finding Sanctuary in a Stressful Environment, The Use of Clearing a Space to Enhance Learning for College and Graduate Students The Folio, A Journal for Focusing and Experiential Therapy, The Focusing Institute, Spring Valley, Vol.21, no. 1, 2008, p. 213-225

Martin van Klamthout, 1991

Klamthout van, Martin, Psychotherapie: het bos en de bomen De tijdstroom Utrecht, 1991

Knopik V., e.a., Psychological Medicine, Vol.36, Iss.10, 2006

V. Knopik e.a., Maternal alcohol use disorder and offspring ADHD: Disentangling genetic and environmental effects using a children-of-twins design, Psychological Medicine, Cambridge University Press, Vol.36, Iss.10, 2006, p. 1461-1471

Sigmund Koch, 1969

Koch, Sigmund, Psychology Cannot Be a Coherent Science, Psychology Today, September 1969

Sigmund Koch, The American Scholar, Vol.42, no.4,1973

Koch, Sigmund, The Image of Man in Encounter Groups in The American Scholar, Vol.42, no.4, 1973

Sigmund Koch, 1999

Koch, Sigmund, (David Finkelman & Frank S. Kessel (ed.)), Psychology in human context essays in dissidence and reconstruction, The University of Chicago Press, Chicago and London 1999

William Kroger, 1977

Kroger, William, Clinical and Experimental Hypnosis, J.B. Lippincott Company, Philadelphia 1977

William Kroger, William Fezler, 1976

Kroger, William, Fezler, William, Hypnosis and Behavior Modification: Imagery Conditioning, J. B. Lippincott Company, Philadelphia, Pennsylvania 1976

A. Kuyper, 1910

Kuyper, A., Dictaten dogmatiek, deel II, Kok, Kampen 1910

George Eldon Ladd, 1974

Ladd, George Aldon, A Theology of the New Testament,  Wm. B. Eerdmans Publishing   Co., Grand Rapids, Michigan 1974

George Eldon Ladd, 1975

Ladd, George Aldon, I Believe in the Resurrection of Jesus, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan 1975

D. H. Lajoie en S. I. Shapiro, JTP 24(1), 1992

Lajoie, D. H. en S. I. Shapiro, S. I., Definitions of transpersonal psychology: The first twenty-three years, The Journal of Transpersonal Psychology, 24(1), 1992, p.79-98

William L Lane, NICNT, 1979

Lane, William L, The New International Commentary On The New Testament, The Gospel of Mark, Wm.B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan  1979

C. Lasch, 1978

Lasch, C., The Culture of Narcissism, American Life in an Age of Diminishing Expectation, W. W. Norton & Company,  New York, New York, 1978

Max Lauteslager, 2006

Lauteslager, Max, Het evidence beest heeft kuren. Gebruik en misbruik van EBP, RCT- en EST-methodologie in: Tijdschrift voor Psychotherapie, 32, 2006

J.A.C. van Leeuwen, 1979

Leeuwen van, J.A.C., Korte Verklaring Der Heilige Schrift (Met Nieuwe Vertaling), Marcus, Kok Kampen 1979

Mia Leijssen, 1995

Leijssen, M., Gids voor gesprekstherapie, De Tijdstroom, Utrecht 1995

M. Leijssen, 1998

Leijssen, M., Focusing: interpersonal and intrapersonal conditions of growth, in: B.Thorne & E.Lambers (eds), Person-Centred Therapy: a European Perspective, Sage Publications, London1998, p.131-158

M. Leijssen, 2007

Leijssen, M., Tijd voor de ziel, Lannoo Tielt, 2007

M. Leijssen, 2008

Leijssen, M., Focussen als innerlijk luisteren, KERN v.z.w. centrum voor psychotherapie en relatievorming, maart 2008

M. Leijssen, 2008

Leijssen, M., bij Bart Raymaekers (red), Lectures for the XXIst Century, Universitaire Pers Leuven 2008-2009, Leuven 2008, p.119

Jacques van Lennep, 1984

Jacques Lennep van, Jacques, Alchemie. Bijdrage tot de geschiedenis van de alchemistische kunst, Gemeentekrediet Brussel, 1984

L. LeShan, 1962

LeShan, L., Changing Trends in Psychoanalytically Oriented Psychotherapy, Mental Hygiene, July 1962

Jerre Levy, 1985

Levy, Jerre, Right Brain, Left Brain: Fact and Fiction, Psychology Today, (Sussex Publishers, New York) May 1985

C.S. Lewis, 1978

Lewis, C.S., The Abolition of Man, William Collins Sons & Co Ltd - Fount Paperbacks, Glasgow, 1978

Gordon R. Lewis, JETS 36/4, 1993

Lewis, Gordon R., The Church and the new spirituality, Journal of the Evangelical Theological Society - JETS 36/4, December 1993, p.433-444

Robert A., Liston, 1981

Liston, Robert A., Kijk op mensen, van Freud/ Erikson/ Adler/ Horney/ Rogers/ Skinner/ Maslow/ Frankl, Lemniscaat b.v. Rotterdam 1981

D. Martyn Lloyd-Jones, 1974

Lloyd-Jones, D. Martyn, The supernatural in medicine, CMF London, 1974

D. Martyn Lloyd-Jones, 1978

Lloyd-Jones, D. Martin, God’s ultimate purpose: Ephesians 1:1-23, The Banner Of Truth Trust, Edinburgh 1978

D. Martyn Lloyd-Jones, 1982

Lloyd-Jones, D. Martyn, The Christian Warfare: Ephesians 6.10-13, The Banner of Truth Trust Edinburgh, 1982

D. Martyn Lloyd-Jones, 1982

Lloyd-Jones, D. Martyn, Studies in the Sermon on the Mount, Wm.B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids Michigan 1982, Vol. one

D. Martyn Lloyd-Jones, 1987

Lloyd-Jones, D. Martyn, Healing and Medicine, Kingsway Publications, Eastbourne 1987

D. Martyn Lloyd-Jones, 1990

Lloyd-Jones, D. Martyn, The fight of faith, The Banner of Truth Trust, Edinburgh 1990

Martyn Lloyd-Jones, 2001

Lloyd-Jones, D.M., Oorzaken en Genezing van geestelijke Depressiviteit, De Banier, Utrecht 2001

Perry London, 1964

London, Perry, The Modes and Morals of Psychotherapy, Holt, Rinehart & Winston Inc., New York, New York 1964

R. Ludwick, Lev jrg. 14 nr. 3, 2010

Ludwick, R.,  Mindfulness en Christelijke vrijheid, Lev, tijdschrift uitgegeven door de stichting L’Abri Nederland jrg. 14 nr. 3, 2010

Timothy Lull, 1989

Lull, Timothy Martin Luther’s Basic Theological Writings, Fortress Press, Minneapolis, Minnesota 1989

Maarten Luther, Vol.21, 1956

Luther, Maarten, Pelikan, Jaroslav, Jan, Oswald, Hilton C. and Lehmann Helmut, T. (edited by), Luther's Works, Vol. 21, The Sermon on the Mount and the Magnificat; Concordia Publishing House, Saint Louis 1956

John F. MacArthur jr., MSJ Vol.2, No.1, 1991

MacArthur jr., John F., The Psychology epidemic and its cure, The Master’s Seminary Journal Vol.2, No.1 (Spring), 1991 p.3-20 (The Masters Seminary, Sun Valley, California)

John F. MacArthur jr., 1991

MacArthur jr., John F., The Sufficiency of Christ, Word Publishing, Dallas, Texas 1991

E. Maex, 2006

Maex, E., Mindfulness in de maalstroom van je leven, Lannoo, Tielt, 2006

Jobe Ralph Martin, 1985

Martin, Jobe Ralph, A Theological analysis of the New Age Movement, A Thesis Presented to the Faculty Department of Systematic Theology Dallas Theological Seminary, April 1985

Don Matzat, 1988

Don Matzat, The Great Psychology Debate, Christian News, June 20, Lutheran News Inc., New Haven, Missouri 1988 (TheChristianNews.com)

Josh McDowell en Bob Hostetler, 1998

McDowell, Josh and Hostetler, Bob, The New Tolerance, Tyndale House Publishers, Wheaton, Illinois 1998

Kevin McKean, 1985

McKean, Kevin Of Two Minds: Selling the Right Brain, Discover Magazine, April 1985, Kalmbach Publishing Co. Waukesha (redactieadres: New York)

E.M. McMahon & P.A. Campbell&Cassandra Campbell, 1997

McMahon, E.M. & Campbell, P.A. & Campbell, Cassandra, Bio-Spirituality, Focusing as a Way to Grow, Loyola Press, Chicago, Illinois 1997

A. Maslow, 1968

Maslow, A., Toward a Psychology of Being, Van Nostrand Company New York, New York 1968

Harald Merckelbach, 2004

Merckelbach, Harald, Een postbode wordt gerechtspsychiater, autobiografie van een vakkundige oplichter, [elektronische versie] Skepter 17 (3), herfst 2004

R. Michels, Time Magazine Vol.113, No.14, 1972

Michels, R., Time Magazine, Psychiatry on the Couch, (Cover Story) Vol.113, No.14, April 2, 1972, p.74-82

Richard and Iona Miller, 1994

Miller, Richard and Iona, The Modern Alchemist: A Guide to Personal Transformation, Phanes Press, Grand Rapids, Michigan 1994

Elliot Miller, 1986

Miller, Elliot, Tracking the “Aquarian Conspiracy” (Part One), CRI Statement DN065, Christian Research Institute, Rancho Santa Margarita, California (nu: Charlotte, North Carolina), (ook in: Christian Research Journal Vol.9. no.02, 1986 (Zie voor part two Christian Research Journal vol. 9. no. 03, 1987)) p. 4

Kevin Dale Miller, Christianity Today, Vol. 39, No. 9, 1995

Miller, Kevin Dale, Conversations - Larry Crabb thinks therapy belongs back in the churches, Christianity Today, Vol. 39, No. 9, August 1 1995

Roger Mills, 1980

Mills, Roger, Psychology Goes Insane, Botches Role as Science, The National Educator, July 1980

Frank B. Minirth, 1977

Minirth, Frank B., Christian Psychiatry, Revell, Old Tappan, New Jersey 1977

James Morely, 2001

Morely, James, Inspiration and Expiration: Yoga Practice Through Merleau-Ponty's Phenomenology of the Body, Philosophy East and West, Vol. 51, No. 1, January 2001 (University of Hawaii Press), p.73-82

Lynne Morris (ed.), 1989

Morris, Lynne (ed.), The Christian Vision: Man in Society, Hillsdale College Press, Hillsdale, Michigan 1989

Y.D. Mosig, Journal of Theoretical and Philosophical Psychology 26(1-2), 2006

Mosig, Y.D., Conceptions of the self in Western and Eastern psychology. Journal of Theoretical and Philosophical Psychology (APA Washington DC), 26(1-2), 2006, p.39-50

O. Hobart Mowrer, 1961

Mowrer, O. Hobart, The Crisis in Psychiatry and Religion, Van Nostrand Company, Princeton 1961

Andrew Murray, 1888

Murray, Andrew, The Spirit of Christ, James Nisbet & Co., London 1888

Andrew Murray, 1895

Murray, Andrew, Abide in Christ. Thoughts on the Blessed Life of Fellowship with the Son of God, Henry Altemus, Philadelphia 1895

Iain H. Murray, 1990

Murray, Iain H., D. Martyn Lloyd-Jones; The fight of faith, The Banner of Truth Trust, Edinburgh 1990

Els Nannen, 2008

Nannen, Els, Carl Gustav Jung, der getriebene Visionär, Schwengeler-Verlag, Berneck 1991, achterflap. (Zie ook Charisma uit de diepte,  Bijbel & Onderwijs 12 maart 2008.)

Els Nannen, 2008

Nannen, Els, Psychologie – Waardevrij?, Bijbel&Onderwijs 28 oktober 2008

E. Nannen, 2010

Nannen E., Bezwaren tegen de universiteitspsychologie, Bijbel en Onderwijs, 17 maart 2010

Rob Nanninga, 2000

Nanninga, Rob, Occulte karaktertypen. De doodzonden van het enneagram, (elektronische versie) Skepter, jaargang 13 no. 2, 2000

Rob Nanninga, 2003

Nanninga, Rob, Het Dode-effect, onderzoek naar psychotherapie (elektronische versie) Skepter jaargang 16 no. 2, 2003

Bruce Narramore e.a., 1982

Narramore, Bruce e.a., Geloof in de hulpverlening, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam 1982

M.M. Nawas, 1968

Nawas, M.M., Inleiding tot de persoonlijkheidsleer, Dekker & van de Vegt Nijmegen 1968

Gary North, 1986

North, Gary, Unholy Spirits, Occultism and New Age Humanism, Dominion Press, Fort Worth, Texas 1986

Jim Owen, 2004

Owen, Jim, Christian Psychology’s War on God’s Word -The Victimization of the Believer, Timeless Texts, Stanley, North Carolina 2004

W.J. Ouweneel, 1984

Ouweneel, W.J., Psychologie: Een christelijke kijk op het mentale leven,  Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1984

W.J. Ouweneel, 1998

Ouweneel, W.J., Nachtboek van de ziel, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam, 1998

J.I. Packer, 1984

J.I. Packer, Keep in Step with the Spirit, Fleming H. Revell, Old Tappan 1984

Camille Paglia, Arion Vol. 10, no. 3, 2003

Paglia, Camille, Cults and Cosmic Consciousness: Religious Vision in the American 1960s, Arion, A Journal of Humanilties and the Classics; Trustees of Boston University, Third Series, Vol. 10, no. 3 (Winter 2003)

Morris B. Parloff, Psychiatry Vol. 43, No. 4, 1980

Parloff, Morris B., Psychotherapy and Research: An Anaclitic Depression, Psychiatry: Journal for the Study of Interpersonal Processes, Vol. 43, No. 4, November 1980, p.279-293

Pauline Emma Pierce, 2007

Pierce, Pauline Emma, A Practical Theology of Mental Health: A critical conversation between theology, psychology, pastoral care and the voice of the witness, (proefschrift (doctoraat filosofie)) Australian Catholic University, Melbourne (Fitzroy - Victoria), March 1, 2007

John Piper, Christianity Today, 1977

Piper, John, Is Self-Love Biblical?, Christianity Today, 12 August 1977

Karl Popper, 1975

Popper, Karl, Scientific Theory and Falsifiability in Robert N. Beck (ed.), Perspectives in Philosophy, Holt, Rinehart, Winston, New York 1975

David A. Powlison, 2010

Powlison, David A., The Biblical Counseling Movement: History and Context, New Growth Press, Greensboro, North Carolina 2010

John. J. Prendergast, Peter Fenner, Sheila Krystal, (eds.), 2003

Prendergast, John. J., Fenner, Peter, Krystal, Sheila (eds.), The Sacred Mirror: Nondual Wisdom and Psychotherapy, Paragon House, St. Paul, Minnesota 2003

C.A. Raschke, 1980

Raschke, C.A., The Interruption of Eternity: Modern Gnosticism and the Origins of the New Religious Consciousness, Nelson-Hall, Chicago, Illinois 1980

Jonas Robitscher, 1980

Robitscher, Jonas, The Powers of Psychiatry, Houghton Mifflin Company, Boston, Massachusetts 1980

C.R. Rogers, 1961

Rogers, C.R., On becoming a person, Houghton Mifflin, Boston 1961

C.R. Rogers, 1980

Rogers, C.R., A way of being, Houghton Mifflin Company, Boston, Massachusetts 1980

S.M. Roozenboom, 2007

Roozenboom, S.M., Academisch proefschrift (VU Amsterdam): Naar een volkomen mensbeeld, Callenbach B.V., Nijkerk, 2007

R. I. Rosner, W. J. Lyddon, & A. Freeman (Eds.), 2004

Rosner, R. I., Lyddon, W. J. & Freeman A. (Eds.), Cognitive therapy and dreams. Springer Publishing Company, New York 2004

Susan Rudnick and Robin Kappy, The Focusing Connection Vol. XXIII, no.6, 2006

Rudnick, Susan and Kappy, Robin, Softening at the Edge: Focusing into Sleep, The Focusing Connection (Berkely, California), Vol. XXIII, no.6, November 2006

Helaine Selin, 1997

Selin, Helaine in Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non- Western Culture, Kluwer, Dordrecht 1997

Francis A. Schaeffer, 1976

Schaeffer, Francis A., How Should We Then Live, Fleming H. Revell Co. Old Tappan, New Jersey 1976

Francis A. Schaeffer, 1976

Schaeffer, Francis A., Leven Door De Geest, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1976

Francis A. Schaeffer, 1979

Schaeffer, Francis A, Hij is er en Hij spreekt, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1979

Francis A. Schaeffer, 1982

Schaeffer, Francis A, The Complete Works of Francis Schaeffer, Vol.I Westchester, III. Crossway Books, 1982

Peter Schreiner, 2010

Schreiner, Peter, The Spiritual Dimension in Holistic Education Comenius-Institut, Protestant Centre for Research and Devopment in Education, Münster 2010

Elaine Showalter, 1987

Showalter, Elaine, in New York Times Book Review, October 11, 1987

A. B. Simpson, 1915

Simpson, A. B., The Gospel of Healing, Morgan & Scott Ld., London 1915

Roger Sperry, Science Vol. 217, 1982

Sperry, Roger, Some Effects of Disconnecting the Cerebral Hemispheres, Science, Vol. 217, September 24 1982

Herbert Spiegelberg, 1986

Spiegelberg, Herbert, Phenomenology in Psychology and Psychiatry: A Historical Introduction, Northwestern University Press, Evanston, Illinois 1986

W.T. Stace, 1960

Stace, W.T., Mysticism and Philosophy, Lipincott, Philadelphia, Pennsylvenia 1960

M. Stapert, The Folio, Vol.16, no.1-2, 1997

Stapert, M., Focusing in school. A manual for ‘clearing a space’ and focusing in the classroom The Folio, A Journal for Focusing and Experiential Therapy, The Focusing Institute, Spring Valley, Vol.16, no.1-2, 1997

M. Stapert & E. Verliefde, 2008

Stapert M. & Verliefde, E., Focusing with Children - The art of communicating with children at school and at home, PCCS Books Ross-On-Wye, UK., 2008

Hans Strupp, Suzanne Hadley, Beverly Gomes-Schwartz, 1977

Strupp, Hans, Hadley, Suzanne, Gomes-Schwartz, Beverly, Psychotherapy for Better or Worse, Jason Aronson Inc., New York, New York 1977

Bruce Schweigerdt, JPT Vol.10, No. 3, 1982

Schweigerdt, Bruce The Gnostic Influence on Psychology: Effects of the Commen Heresy, The Journal of Psychology and Theology, (Biola University's Rosemead School of Psychology, La Mirada, California), Vol.10, No.3, 1982

W. Schmithals, 1971

Schmithals, W., Gnosticism in Corinth: An investigation of the letters to the Corinthians (J.E. Steely, vert.)., Abingdon Press, Nashville, Tennessee 1971

Thomas Szasz, 1978

Szasz, Thomas, The Myth of Psychotherapy, Anchor Press/Doubleday, Garden City, New York 1978

Robert. L. Thomas, 1988

Thomas, Robert. L., The Master’s Perspective on Contempary Issues, (The Master’s Perspective Series Vol.2) Kregel Publications, Grand Rapids, Michigan 1988

Brian Thorne, 2003

Thorne, Brian, Carl Rogers, Sage Publications Ltd., London, 2003

Eckhardt Tolle, 2005

Tolle, Eckhardt, A New Earth: Awakening tot Your Life’s Purpose, Plume Books/The Penguin Group, New York, New York 2005

E. Fuller Torrey, 1972

Torrey, E. Fuller, The Mind Game, Emerson Hall Publishers Inc., New York, New York 1972

E. Fuller Torrey, 1974

Torrey, E. Fuller The Death of Psychiatry, Chilton Book Company, Radnor, Pennsylvenia 1974

C. Townes, California Monthly,1976

Townes, C., The convergence of science and religion, California Monthly, February, 1976, p.10-19

TDNT, Vol.VII, 1975

TDNT - Theological Dictionary of the New Testament, Vol.VII, Gerhard Kittel (edited by), Wm.B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, Michigan 1975

Mary Stewart VanLeeuwen, 1982

VanLeeuwen, Mary Stewart, The Sorcerer's Apprentice, InterVarsity Press, Downer's Grove, Illinois 1982

R. van der Ven, 2006

Ven van der, R., Sluiers over de Schrift. Uitkomen in een andere wereld?, Johannes Multimedia, Doorn 2006

R. van der Ven, 2011

Ven van der, R., Complementaire en alternatieve zorg in de Nederlandse ziekenhuizen. Een beschrijving van een ontwikkeling, Johannes Multimedia, Doorn 2011

Vereniging tegen de Kwakzalverij, 2009

Vereniging tegen de Kwakzalverij, Encyclopedie: Psychotherapie - Uit: Tussen Waarheid en Waanzin: een encyclopedie der pseudo-wetenschappen  30 apr 2009

W.E. Vine,

Vine, W.E., An Expository Dictionary of New Testament Words, Thomas Nelson Inc., Publishers, Nashville, New York

L.B. Visser, DRS Magazine, jrg. 39, nr. 07, 2011

Visser, L.B., Wil je met je hoofd leren, dan moet je bij je voeten beginnen! DRS Magazine, jaargang 39, nr.07, september 2011

Paul C. Vitz, 1977

Vitz, Paul C., Psychology as Religion: The Cult of Selfworship, Wm.B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, Michigan 1977

J. de Vriese, 2007

Vriese de, J., Helpen met de Bijbel. Inleiding in de pastorale counseling, Centrum voor Pastorale Counseling, Heverlee 2007

Katje Wagner, JHCED Vol. 45, Issue 1, 2006

Wagner, Katje, Inside Out: Focusing as a Therapeutic Modality, Journal of Humanistic Counseling, Education & Development (The American Counseling Association), Vol. 45, Issue 1 (Spring 2006), p.45-59

Karen Wallace, Focusing Connection Vol. XXVII, no.6, 2010

Wallace, Karen, Combining Focusing Teaching with Art Therapy, The Focusing Connection (Berkely, California), Vol. XXVII, no.6, November 2010

Max Weber, 2002

Weber, Max, Wissenschaft als Beruf, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2002

R. Welten, 2006

Welten, R., Religious inwardness: a challenge for contemporary phenomenology, in: L. Boeve, J. Schrijvers (ed.) Faith in the Enlightenment? The Critique of Enlightenment Revisited. Editions Rodopi B.V., Amsterdam/New York 2006, p.231-242

R. Welten, 2010

Welten, R., Fenomenologie als houding, in: Subjectiviteit in Strafrecht en Psychiatrie (red. Frans Koenraadt), Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen, in samenwerking met Boom Juridische Uitgevers, Den Haag, 2010, p.3-14. (Pompe reeks deel 63 Amsterdam: Boom Juridische Uitgevers)

S. van Wersch, 1990

S. Wersch van S., De Gnostisch-occulte vloedgolf, van Simon de Tovenaar tot New Age, een kritische beoordeling, Kok, Kampen 1990

Richard Winter, Presbyterion Covenant Seminary Review 31/1, 2005

Winter, Richard, The Search for Truth in Psychology and Counseling, Presbyterion Covenant Seminary Review 31/1, 2005 p.18-36

Garth Wood, 1986

Wood, Garth, The Myth of Neurosis, Harper & Row, New York, New York 1986

Courtenay Young, Michael Heller, IJP Vol. 5, No. 2, 2000

Young, Courtenay & Heller, Michael, The scientific ‘what’ of psychotherapy: psychotherapy is a craft not a science! , International Journal of Psychotherapy (IJP), (Routledge, part of the Taylor & Francis Group), Vol. 5, No. 2, 2000

Bernie Zilbergeld, 1983

Zilbergeld, Bernie, The Shrinking of America: Myths of Psychological Change, Little, Brown and Company, Boston, Massachusetts 1983

Bernie Zilbergeld, Science 86,  1986

Zilbergeld, Bernie, Psychoabuse, Science 86,  June 1986 (American Association for the Advancement of Science, Washington)

Internetbronnen

NB

Wat betreft de navolgende te noemen internetbronnen dient rekening gehouden te worden met het gegeven dat sommige bronnen vandaag bestaan en morgen, om welke reden ook, kunnen zijn opgeheven of veranderd.

http://www.ahpweb.org/aboutahp/whatis.html

http://www.allanturner. co.uk/papers/transpersonal.htm

http://www.apa.org/monitor/feb05/pc.aspx

http://www.answers.com/topic/marilyn-ferguson#ixzz1MbcSF51v

http://www.aslwoudenberg.nl/columns/columns/soaken-christelijk-loungen-2.html

http://www.bevshoenberger.com/focusing.html

http://www.bijbelenonderwijs.nl

http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=86:de-integrale-school&catid=49:alle-artikelen&Itemid=86

http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id= 1047%3A focussen&catid=37%3Aalgemeen&Itemid= 86

http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=1028:uni versiteitspsychologie&catid=39:alle-artikelen&Itemid=60

http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=928:psychologie--waardevrij?&catid=39:alle-artikelen&Itemid=60

http://bijbelofnewage.info

http://www.bijbels-perspectief.nl

http://www.bijbels-perspectief.nl/pagina83.html

http://www.bijbels-perspectief.nl/pagina626.html

http://www.biospiritual.org/

http://www.biospiritual.org/pages/video_one.html

http://www.bristolmeditation.org.uk/index.html

http://www.carlrogers. info/aboutCarl-Barfield.html

http://www.cefocusing.com/wordpress/?p=192

http://christelijkegevoelsoefeningen.blogspot.com/

http://christelijketherapie.blogspot.com/

http://www.christelijketherapie.nl

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=23

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=27

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=27

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=36

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=128

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=149

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=152

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=158

http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=175

http://cleansince1988.blogspot.com/2011/06/bio-spiritual-more-than-just-focusing.html

http://www.counselling.nl/magazine/henning2.html

http://www.courtenay-young.co.uk/courtenay/articles/Scientific_what_o_psychotherapy.pdf

http://www.epm.org/ resources/2010/Apr/22/psychology-servant-or-master/

http://www.epm.org/resources/2010/Mar/28/integrating-psychology-and-bible/

http://www.equip.org/articles/psychology-and-the-church-part-three-

http://focussenvlaanderen.be/content/focussen-vlaanderen

http://www.focusinginthelearningzone.com/rituals.html

http://www.focusing.org/biospirit.htm

http://www.focusing.org/buddhism_path_between_east_and_west.html

http://www.focusing.org/cfp-page/452/jaison_bala.html

http://www.focusing.org/cfp-page/511/klagsbrun_joan.html

http://www.focusing.org/client_one_a.htm

http://www.focusing.org/conference.html

http://www.focusing.org/crossing.htm

http://www.focusing.org/docs/gendlin_templeton_transcript.doc

http://www.focusing.org/enlightenment-background-notes.html

http://www.focusing.org/eshop/10Browse.asp?category=Audio%20Tapes

http://www.focusing.org/eShop/10Expand.asp?ProductCode=W-091111-WC

http://www.focusing.org/chfc/index.html

http://www.focusing.org/client_one_a.htm

http://www.focusing.org/defining.htm

http://www.focusing.org/focusingbook.html

http://www.focusing.org/focusingproces.html

http://www.focusing.org/folio-back-issues.htm

http://www.focusing.org/folio/Vol21No12008/08_OnABookTRIB.pdf

http://www.focusing.org/folio/Vol21No12008/01_OnOurWayTRIB.pdf

http://www.focusing.org/focusingbk_intro_uk.html

http://www.focusing.org/fot/murasato_theory.html

http://www.focusing.org/gendlin.html

http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2033.html

http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2131.html

http://www.focusing. org/gendlin/docs/gol_2148.html

http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2149.html

http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2067.html

http://www.focusing.org/intlabstracts.html

http://www.focusing.org/newsletter/sif_5-2001/sif_5-2001-6.html

http://www.focusing.org/personality_change.htm

http://www.focusing.org/recommended-books.html

http://www.focusing.org/spirituality.html

http://www.focusing.org/spirituality/chutroo_buddhism.html

http://www.focusing.org/spirituality/judaism.html

http://www.focusing.org/spirituality/searching _for_truth_rome.html

http://www.focusing.org/spirituality/stillness.htm

http://www.focusing.org /social_issues/vision_statement_for_focusing.htm

http://www.focusing.org/tbp.html

http://www.focusing.org.uk/cfp.html

http://www.focusing.org.uk/practising_presence.html

http://www.focusing.org.uk/practising_presence.html#top

http://www.focusingresources.com/

http://www.focusingresources.com/articles/presence_ego.html

http://www.focusingresources. com/articles/radicalacceptance.html

http://www.focusingresources.com/articles/strengthening_attachment.htm

http://www.focusingresources.com/articles/treasure-maps-to-the-soul.html

http://www. focusingresources.com/downloads/tmaps-2011-flyer.pdf

http://www.focusingresources.com/english.htm

http://www.focusingresources.com/getbigger.htm

http://www.focusingresources.com/irf/faq.htm#14

http://www.focusingresources.com/irf/teachers/jane_bell.htm

http://www.focusingresources.com/lwf.html

http://www.focusingtherapy.org/resources/articles/GeneCC.pdf

http://www.humanistischecanon.nl/humanistische_psychologie

http://www.infinityfoundation.com/ mandala/i_es/i_es_salmo_influ_frameset.htm

http://www.2011intlconference.com/presentations.asp

http://www.innerned.org/innerlijkecriticus.html

http://www.inst.at/trans/15Nr/03_8/drummond15.htm

http://images.acswebnetworks.com/2015/51/SECTION2.pdf

http://www.issuesetcarchive.org/issues_site/resource/journals/ v1n9.htm

http://www.itp.edu/academics/faculty/katonah.php

http://www.jungs psychologie.nl/artikelen-over-cg-jung/alchemie-in-overzicht/

http://www.jungspsychologie.nl/artikelen-over-cg-jung/analytische-psychologie-van-c-g-jung/

http://www.kinderfocussen.info

http://www.kinderfocussen.info/marta_stapert.htm

http://www. kwakzalverij.nl/985/Encyclopedie_Psychotherapie

http://www.lifeforward.org/id2.html

http://www. listeningtosoul.org/

http://www.livingforwardwhole.com/bio.htm

http://www.mindessence.nl/gendlin's%20visie%20op%20het%20onbewust%20aangevuld%20met%20die%20van%20welwood.pdf

http:// www.nji.nl/nji/dossierDownloads/Oorzaken_ADHD.pdf

http://www.nonduality.com/hl1892.htm

http://www.nps.nl/page/programma/10026/informatie /archief/alle/2009

http://www.nvpa.org/files/documenten/NVPA-Algemene-brochure-2011.pdf

https://perswww.kuleuven.be/~u0014529/

. http://www.pdfchaser.com/ CARL-ROGERS-(1902-1987).html

http://www.presenceofheart.com/jane.php

http://psy.cc/psy/wiki/pmwiki.php?n=Main.5938

http://www.psychiatrie.umcg.nl/

http://www.psychoheresy-aware.org/bkchapts/ Prophets _I.pdf

http://www.psy.dmu.ac.uk/ drhiles/HPpioneers.htm

http://www.psy.nl/meer-nieuws/ nieuws bericht/article/adhd-heeft-verschillende-verschijnings vormen/?no_cache=1&cHash=8dee9aa 5d14f28ba6a0c2e97c39a0811

http://www.saret.nl/pdf/zonde_ en_ pastoraat. pdf

http://www.saybrook.edu/phs/academicprograms/psy

http://www.shamanicjourneys.com/staff.php

http://www.shrinkrapradio.com/214.pdf

http://www.shrinkrapradio.com/ ?s=Ann+Weiser+Cornell

http://www.stichting-promise.nl/artikelen/pastoraat-en/contra-psychologie/psychotherapie-contra-pastoraat-deel-1.htm

http://www.stichting-promise.nl/artikelen/techniek-en-occultisme/elektrosound-farmaceutica.htm

http://www.stichting-promise.nl/artikelen/virtualiteit-en-occultisme/voice-dialogue.htm

http://www.theosofie.net/impuls/2009/alchemie.html

http://therapynext.com/Profile.aspx?pid=1748

http://www.uf-coaching.com/particulier/home/wie.htm

http://wahiduddin.net/purpose/wedding_1.htm

http://www.web-log.nl/index.html?bosconsulting/ focusing_oriented_counseling/

http://www.xs4all.nl/~insights/hoekstra/ 01humresman.htm

Verklarende woordenlijst

A

Actualiseringtendens: tendens om het volledige potentieel/vermogen van het individu te verwerkelijken

ADD: afkorting voor Attention Deficit Disorder en wordt beschouwd als één van de subtypes van ADHD

ADHD: afkorting voor Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder = aandachtstekort/hyperactiviteitstoornis, waarbij het ‘aandachtstekort’ doelt op concentratiegebrek. Als onderscheid tussen de ADD en ADHD wordt aangegeven, dat kinderen met ADHD in hun gedrag hyperactief zijn en kinderen met ADD eerder passief. Verondersteld wordt dat de laatste groep niet snel herkend zal worden omdat ze minder opvallen door lastig gedrag

Alchemie: occulte kunst (met als oorspronkelijk centrum het oude Egypte) die streeft naar geheime kennis en gebaseerd is op magie en bijgeloof waarbij wordt uitgegaan van een verbondenheid tussen mystiek en de kennis van de natuur. Vanuit de theosofie is alchemie in zijn diepste betekenis innerlijke transformatie

Alternatief: anders dan het reguliere, afwijkend van het gewone

Angststoornis: psychische aandoening/stoornis die zich kan uiten in verschillende angstvormen waarbij sprake kan zijn van verregaande of buitengewoon lang aanhoudende angst die als pijnlijk vervelend en hinderlijk kan worden ervaren en in het dagelijks functioneren kunnen belemmeren kunnen werken.

Er zijn verschillende soorten angststoornissen met duidelijk wisselende uitingsvormen, bijvoorbeeld: paniekstoornis, verschillende fobieën, obsessief-compulsieve stoornis en gegeneraliseerde angststoornis. Kenmerkend bij al de vormen is de angst en de stress(gevoeligheid) die deze angst met zich meebrengt. De angst kan zich uiten in terugkerende hevige paniekaanvallen, soms gepaard gaande met hyperventilatie. Bij specifieke angsten en fobieën is er sprake van vrees voor bepaalde voorwerpen, activiteiten of situaties. Onzichtbaarheid en onbekendheid kunnen onbegrip veroorzaken

Anorexia: (ook wel anorexia nervosa); eetstoornis waarbij iemand, meestal om reden van een verwrongen beeld van het eigen lichaam en lichaamsgewicht weigert een bij de leeftijd etc. horend lichaamsgewicht aan te houden

Antropologie: (afgeleid van het Griekse anthrōpos = mens); de studie van de mens en zijn geschiedenis daarbij acht gevend op onder meer de biologische, taalkundige en sociale dimensies

Asperger: syndroom van Asperger, een stoornis die verwant is aan het autisme en daarom ook als een pervasieve (d.w.z. diep doordringende) ontwikkelingsstoornis is aan te merken (zie bij autisme). Echter bij Asperger is er op jonge leeftijd geen sprake van een vertraging in de taalvaardigheidsontwikkeling en blijkt er een normale tot hoge intelligentie aanwezig te zijn, terwijl er tegelijk een betere sociale interactie is

Authentic Movement: meditatieve vorm van bewegen, ook wel omschreven als danstherapie. Via stil worden en aandachtig luisteren naar en het waarnemen van het lichaam komen tot een verbinding met de diepere lagen van (meestal) het onbewuste, jezelf. Dit wordt aarding genoemd. ‘Je hoeft alleen maar te luisteren en jouw lichaam fluistert terug.’ Men werkt vanuit de idee dat door het gebruik van dans lichaam en geest (lees: ziel) volledig op elkaar worden afgestemd

Autisme: benaming voor een groep van stoornissen die omschreven worden als pervasieve (d.w.z. diep doordringende) ontwikkelingsstoornissen en die zich vooral kenmerken door beperkingen/problemen in de sociale interactie, de communicatie, de verbeelding en zich steeds herhalend gedrag. Er zijn verschillende verschijningsvormen die sterk in ernst uiteenlopen

Autohynose: zelfhypnose, een vorm van hypnose waarbij iemand zichzelf in een bepaalde bewustzijnstoestand - hypnotische trance - brengt

B

Behaviorisme: stroming in de psychologie, ook wel omschreven als gedragspsychologie, die de waarneembare, lichamelijke gedragingen observeert en bestudeert

Biochemisch: betrekking hebbend op de chemische omzetting van stoffen binnen levende wezens

Bio-energetica: (alternatieve holistische) therapie gericht op het ‘verwijderen’ van (negatieve) gevoelservaringen die zich manifesteren in spierspanning en een foutieve lichaamshouding

Biologische factoren: lichamelijke oorzaak/oorsprong van een lichamelijk of psychisch probleem. In het laatste geval kan bijvoorbeeld ziekte de oorzaak zijn; een verstoring in de werking van de hersenen en of aanleg en erfelijke factoren spelen een rol

Bipolaire Stoornis: (ook bekend onder de naam Bipolaire Depressie en voorheen onder de naam manisch-depressief); een vorm van depressie die gepaard gaat met perioden van depressie (neerslachtigheid) opgevolgd door perioden van manie (uitgelaten zijn); De wisselende stemmingen kunnen worden afgewisseld door perioden van betrekkelijke rust

Borderline: persoonlijkheids- of identiteitsstoornis en als zodanig een psychische aandoening die zich veelal kenmerkt door sterke stemmingswisselingen, impulsief gedrag, verwarring, depressie en angst en zich kan voordoen in verschillende vormen en gradaties soms met duidelijk psychotische verschijnselen als het horen van stemmen, zien van beelden, overdreven achterdocht, zelfmutilatie e.d.

Boulimia: (ook wel boulimia nervosa); eetstoornis die gekenmerkt wordt door een dwangmatig, obsessief en overmatig eetgedrag; de eetbuien worden veelal gevolgd door een zich bewust ontdoen van het gegeten voedsel via een opgewekte vorm van overgeven

Burnout: (letterlijk: opgebrand); reactie op een fysieke en meestentijds tegelijk psychische uitputting door met name langdurige, veelal arbeidsgerelateerde stress gepaard gaande met onder meer een gevoel van gespannenheid, wat kan leiden tot prikkelbaar zijn, overgevoeligheid en somberheid

C

CD: afkorting voor Conduct Disorders en is een antisociale gedragsstoornis. De gedragsstoornissen CD en ODD worden samen ook wel disruptieve stoornissen genoemd (DBD wat staat voor Disruptive Behavior Disorder)

Chronisch vermoeid-heidssyndroom: langdurige en onverklaarbare vorm van ernstige vermoeidheid gedurende een periode van tenminste zes maanden achtereen, die een normaal functioneren onmogelijk maakt

Chronisch: langdurig, slepend

Cognitief: betrekking hebbend op de verstandelijke vermogens, het denkproces

D

Demonisch: (afgeleid van het woord demon); een duivels geladen kwaadaardigheid

Depressie: sombere stemming, gevoel van leegheid en het verlies van interesse en plezier. Een depressie kan zich eenmaal voordoen, maar kan ook periodiek terugkeren

E

Encounter groep: ontmoeting- en ervaringsgroep waar geprobeerd wordt in de vorm van groepstraining barrières tussen personen onderling af te breken door middel van het aanmoedigen zichzelf verbaal, emotioneel en lichamelijk te uiten (zelfs te laten gaan) terwijl door deze ervaringen het individu tegelijk in contact zou worden gebracht met zijn gedachten, gevoelens, ervaringen en lichaam

Empathie: inlevingsvermogen wat inhoudt in dat men zich verplaatst in andermans gevoelens

Empirisch: op waarneming en ervaring berustend

Epistemologie: kennisleer waarbij de vraag centraal staat: "Wat kan ik weten?" Het handelt over het wezen, de methoden en de grenzen van het menselijk kennen

Esoterisch: (van het Griekse esoteros = verder naar binnen); voor ingewijden. In algemene zin wordt het gebruikt met betrekking tot godsdienstige of wijsgerige stelsels die een deel van hun leer alleen aan ingewijden bekend maken

Existentieel: betrekking hebbend op het feitelijke zijn, het menselijke bestaan

F

Faalangst: een niet te beredeneren angst om fouten te maken of om niet te kunnen presteren

Farmacon: (chemisch) geneesmiddel – meervoud farmaca

Fenomeen: observeerbaar verschijnsel

Fenomenologie: valt gedeeltelijk samen met het humanisme, maar in het algemeen legt zij meer nadruk op de persoonlijke beleving als meest betekenisvolle, zo niet exclusieve, bron van gegevens. M.M. Nawas, Inleiding tot de persoonlijkheidsleer, Dekker & van de Vegt Nijmegen 1968, p.119

Fobie: een irreële beklemmende en ziekelijke angst voor situaties, objecten, plaatsen, personen etc.

Fobisch: betrekking hebbend op fobie

G

Genetisch: betrekking hebbend op de erfelijkheid

Gestalt Art Therapy: alternatieve therapie die tot doel heeft om met woorden, beelden en/of creatieve werkvormen via de weg van het zelfhelend vermogen iemand dichter bij zijn/haar werkelijke zelf te brengen en bewust te doen worden van wat zich in die iemand afspeelt in relatie tot de omgeving

Gnostiek: verzamelnaam voor een hele reeks gelijksoortige dwalingen met name van invloed in de vroegchristelijke periode en als zodanig een filosofisch systeem, ontstaan uit allerlei soorten van oosterse geheimleer en onder andere de Griekse filosofie

Gnostisch: betrekking hebbend op de gnostiek

Goddelijke vonk: een vooral binnen de gnostiek gebruikt begrip duidend op de goddelijke kern, het goddelijke in de mens

Guided imagery: letterlijk geleide fantasie; het begrip verwijst naar een breed scala van zogenaamd krachtige technieken die de verbeelding sturen, waaronder eenvoudige visualisatie en directe suggestie met behulp van beelden, metaforen en verhalen vertellen, fantasie-exploratie en spel spelen, droominterpretatie, tekenen, en actieve verbeelding, waar elementen van het onbewuste worden uitgenodigd om te verschijnen als beelden die kunnen communiceren met de bewuste geest. Een activiteit waarbij het gaat om het hele lichaam, de emoties en alle zintuigen

H

Hakomi: (letterlijke betekenis: wie ben ik in al deze werelden); een oud Hopi Indiaans woord dat een therapie aanduidt, gebaseerd op de principes van mindfulness en ontwikkeld door Ron Kutz. Het wordt omschreven als een somatische therapie, dit wil zeggen dat het lichaam gezien wordt als een bron van informatie - het slaat herinneringen etc. op en geeft die weer

Hallucinatie: storing in het waarnemen, waarbij het gaat om het waarnemen van iets dat er niet is of niet berust op een feitelijk zintuiglijke prikkel maar toch subjectief als werkelijk wordt aangenomen. Het waarnemen kan horen, zien, ruiken, proeven en voelen betreffen

Hedonisme: levensleer (ethiek) waarbij genot en geluk de grootste waarden en het hoogste goed zijn met als motto (levensdoel) het bereiken van maximaal genot en geluk

Holisme: eenheidsbeleving waarbij men gelooft dat alles een onderlinge samenhang heeft; de mens is een deel van de gehele kosmos

Holistisch: betrekking hebbend op holisme, aangevend dat iets volgens het holisme is

Human potential Movement: benaming voor een reeks stromingen van een seculier en tamelijk selectief karakter (d.w.z. er worden verschillende, in dit geval alternatieve en veelal oosters occulte overtuigingen overgenomen) met wortels in het existentialisme en humanisme. Het geheel is te kenmerken als een beweging, vallend onder de noemer van de New Age en keert zich nadrukkelijk af van het christelijk geloof. Onder de beweging vallen diverse vormen van psychotherapie als bijvoorbeeld rebirthing, primal therapy, Silva mind control en gestalt- en encountergroepen etc. Deze technieken zijn veelal gestoeld op hindoeïstische en boeddhistische tradities. Vanuit deze beweging zijn naast een reeks therapeutische stromingen ook Scientology, Baghwan en de transcendente meditatie voortgekomen. Kenmerkend is dat veel deelnemers van de genoemde technieken verlichtingservaringen of ervaringen van verhoogd bewustzijn claimen. Onder de noemer van deze beweging vallen ook de Aziatische, op de lichaamsbeleving gerichte technieken als bijvoorbeeld Tai Chi, Aikido, soefidansen, en tantrische meditatie etc. Er wordt voortgeborduurd op ondermeer het gedachtegoed van Carl Rogers. Tot deze beweging wordt ook Robert Schuller met zijn positief denken - bekend van de Crystal Cathedral en the Hour of Power - gerekend

Humanisme: levensbeschouwing die uitdrukkelijk elke God uitsluit en de mens en de rede centraal stelt en zo probeert een eenheid te vinden in de zinvolheid van het leven, daarbij zich wat vaak bedienend van onder meer het oosterse gedachtegoed en die derhalve als religie valt aan te merken

Hypnose: (afgeleid van het Griekse hupnos dat slaap betekent); een op suggestieve wijze verkregen toestand van veranderd, tranceachtig bewustzijn waarin men ontspannen is en geconcentreerd op bijvoorbeeld een bepaald onderwerp

I

Introspectie: innerlijk zelfwaarnemen, waarbij eigen gedachten en gevoelens etc. tot onderwerp van zelfanalyse worden gemaakt

Impliciet: erin opgesloten, mede erin betrokken, wat er in besloten ligt e.d.

K

Kundalini (slang): (letterlijk de opgerolde slang, een begrip komend uit het Sanskriet); de benaming van een spirituele kracht in de mens waarbij we qua religieuze oorsprong moeten denken aan het hindoeïsme. De bedoelde kracht (kundalini) wordt geacht slapend aanwezig te zijn in het lichaam en wordt wel gezien als een bewustzijnsenergie, waar we ons nog van bewust moeten worden (door bijvoorbeeld verlichting, meditatie etc.) – ofwel: we moeten ons van onszelf bewust worden

Kwan Yin: boeddhistische godheid, of ook godin (ook mannelijk weergegeven) van genade en liefde; is de steun, gids en beschermster van alle levende wezens – vaak wordt ze afgebeeld met een kind in de armen!!! Door haar tussenkomst en inspiratie is Magnified Healing in 1982 op de Aarde geïntroduceerd

M

Manie: ziekelijke buitensporigheid, uitermate overdreven neiging, of ook een ziekelijke stemmingsstoornis die wordt gekenmerkt door een overdreven opgewekte stemming, verwardheid, overdreven praatdrift en bewegingsdrang, prikkelbaarheid etc.

Manisch: afgeleid van manie dat een overdreven en opgewonden psychische toestand aanduidt

Manische Depressie: (ook wel manisch depressieve stoornis, of bipolaire stoornis genoemd); ziekte die bekend staat om zijn dramatische stemmings- en gedragswisselingen - perioden van een overdreven opgewektheid en hyperactiviteit etc. worden afgewisseld door perioden van hevige terneergeslagenheid en depressie

Metafysisch: bovenzinnelijk, wat boven de gewone natuur uitgaat

Mindfulness: aandachtstraining (een aandachtsgerichte cognitieve therapie) met het doel je meer bewust te laten zijn van gedachten, gevoelens en de sensaties in het lichaam. Dit zou tot meer en meer bewustzijn leiden. De oorsprong ligt in het boeddhisme en het blijkt een onderdeel te zijn van het zogenaamde achtvoudige pad. Jon Kabat-Zinn (1944) heeft het in het Westen bekendheid gegeven

Mystiek: geheimzinnig; diep verlangen naar vereniging met het goddelijke

N

Neurolinguïstisch programmeren: (afgekort NPL); een in de zeventiger jaren van de twintigste eeuw ontwikkelde methodiek (vorm van psychotherapie) om het gedrag en de overtuigingen van een persoon te beïnvloeden en te wijzigen. De therapie beoogt traumatische, negatieve ervaringen qua betekenis te veranderen door ze in een ander belevingskader te plaatsen. Veel is ontleend aan verschillende al bestaande psychologische stromingen zoals gedragstherapie en hypnotherapie

Neurologisch: de neurologie betreffend, met betrekking tot de zenuwen

New Age: (letterlijk: Nieuwe Tijd); esoterisch occulte levensbeschouwing (in wording); een beweging waaronder vele groepen, stromingen en zaken te noemen zijn die een duidelijk esoterisch, occult karakter hebben

Nihilisme: filosofisch begrip dat gebruikt wordt om aan te geven dat er geen waarde of betekenis is in de wereld alsook dat er geen bestaansgrond is voor objectieve waarheid; het leven is feitelijk doel- en zinloos

Nihilistisch: het nihilisme betreffend

Nouthetisch: (van het Griekse nouthetéō dat terechtwijzen, vermanen betekent); in combinatie met het begrip pastoraat doelt het op het door J. Adams ontwikkelde pastoraat waarbij wordt uitgegaan dat ziekte en/of psychische problematiek te relateren is aan zonde en schuld

O

Obsessief-compulsieve stoornis: (afgekort DSM of OCs); angststoornis, ook wel dwangneurose genoemd, die gekenmerkt wordt door verschijnselen als onder andere dwanggedachten, onbeheersbare (bijna rituele) handelingen of dwanghandelingen etc.

Occult: van het Latijnse ocultus, wat verwijst naar verborgen of geheimzinnige dingen. Het verwijst in het bijzonder naar een vierde dimensie, een geestelijke wereld, in onze driedimensionale wereld. In vroegere tijden verwees occult naar kennis die alleen beschikbaar was na het ondergaan van een of andere initiatierite (inwijdingsrite) en die dus enkel bereikbaar was voor een paar uitverkoren ingewijden

Occultisme: leer van het occulte, het occulte betreffend

ODD: is de afkorting voor Oppositional Defiant Disorder = oppositioneel-opstandige gedragsstoornis. De ontwikkelingsstoornis ODD wordt gekenmerkt door twee problemen: agressiviteit en de neiging anderen opzettelijk lastig te vallen. Soms is een combinatie van ODD met ADHD mogelijk - ODD lijkt sowieso veel op ADHD. Ligt bij de ADHD de nadruk op impulsiviteit, bij ODD ligt de nadruk op agressiviteit

Onderwijspsychologie   (of pedagogische en leerpsychologie); die tak van de psychologie die de invloed van het onderwijs als sociaal proces op het menselijk gedrag bestudeert

P

Paganisme: (letterlijk heidendom); spirituele manier van leven die voortkomt uit de oude natuurreligies waarbij geloofd wordt in vele verschillende goden, godinnen (het goddelijke wordt namelijk voorgesteld als zowel mannelijk als vrouwelijk) en geestelijke entiteiten, terwijl de natuur als heilig en als expressie van goddelijke krachten wordt ervaren

Pantheïsme: leer die stelt dat het goddelijke in heel de wereld te vinden is; alles is god - god is de ene wereldgrond waaruit alles is ontstaan en waarnaar alles terugkeert

Parapsychologie: leer die zich bezig houdt met bovennatuurlijke, occulte verschijnselen en in wezen daarmee verweven is

PDD-NOS: afkorting voor Pervasive Developmental Disorder-Not Otherwise Specified. Het woord 'pervasive' kent in de Nederlandse taal geen echt gelijkwaardig begrip en dient in deze context te worden vertaald met 'in alles (d.w.z. alle delen van de hersenen) doordringend'. PDD-NOS is een ontwikkelingsstoornis

Perfectionisme: het overdreven en onhaalbaar hoge eisen aan zich zelf stellend, nastreven van volmaaktheid

Persoonlijkheids-stoornis: psychische aandoening die gepaard gaat met onder andere angst, depressiviteit en in de war zijn met als basiskenmerken impulsiviteit en emotionele instabiliteit

Polariteittherapie: een aan het magnetisme verwante occulte therapie ontwikkeld door dr. Randolph Stone vanuit westerse en oosterse geneeswijzen waarbij hij vooral beïnvloed is door de spagirische geneeskunst (een geneeswijze die gebruikt maakt van alchemische modellen en technieken, onder ander voor het bereiden van medicijnen – verwant aan de occulte homeopathie); beweerd wordt dat er gebruik gemaakt wordt van de levenskrachtige stroom (levensenergie) die elk mens van nature in zijn handen zou hebben (vergelijk Reiki)

Postnataal: na de geboorte plaatshebbend; een postnatale depressie is een psychische inzinking van de moeder na een geboorte

Primaat: iets wat op de eerste plaats komt

Psychiatrie: specialistische geneeskunst zich toeleggend op de behandeling van psychische, emotionele, mentale en gedragsstoornissen

Psychoanalyse: vorm van psychotherapie ontwikkeld op grond van door Freud ontwikkelde methoden, zich bedienend van de zogeheten vrije associaties van de cliënt die vervolgens door de therapeut worden geïnterpreteerd, terwijl de therapeut verbanden legt tussen de zich voordoende psychische problemen en het verleden van de cliënt

Psychodynamiek: daarbij gaat het om een samenspel van krachten en tegenkrachten binnen een persoonlijkheid, in wisselwerking met de buitenwereld. Een psychodynamische benadering legt het accent op de gehele persoon, de motivatie en bedoelingen van het gedrag en de rol van ervaringen in het verleden, terwijl wordt gesteld dat een psychodynamisch proces zich deels bewust en deels onbewust afspeelt

Psychodynamisch: de psychodynamiek betreffend

Psychofarmaca: (meervoud van psychofarmacon) middelen voor de behandeling van een psychische afwijking/probleem en/of stoornis

Psychopathologie: (afgeleid van het Griekse psychè ziel en pathos pijn; letterlijke betekenis: leer der geestes- en zielsziekten - lijden van de ziel); een (deels ook beschrijvende) wetenschap van psychische ziektebeelden zoals stoornissen in handelen, geheugen, waarnemen etc.

Psychose: psychische stoornis die met name gekenmerkt wordt door terugkerende psychotische episodes en waarbij de persoonlijkheid diepgaand is aangetast en het denken, waarnemen en emotioneel beleven ernstig ontregeld zijn. Kenmerkend zijn vreemd, bizar gedrag. Een ‘eigen werkelijkheid’ door wanen en/ of hallucinaties (horen, zien, voelen of ruiken van dingen die andere mensen niet waarnemen) en verward denken

Psychotisch: psychose betreffend, lijdend aan een psychose

Psychologie: leer, die zich wil doen voorstaan als wetenschap van gedrag en ervaringen van de mens toegespitst op de menselijke ziel

Psychologisch: de psychologie betreffend

Psychopathologie: (van het Griekse psuchè ziel en pathos pijn); leer van zielsziekten, studie van het geestelijk of psychisch lijden; de psychopathologie wordt beschouwd als een deelgebied van de psychiatrie en de psychologie

Psychotherapie: vorm van behandeling die is gebaseerd op een psychologische theorie en wordt toegepast door een bevoegd psychotherapeut. De psychotherapie houdt zich bezig met psychosociale problematieken en psychiatrische stoornissen

Q

Qigong: (of Chi Kung); een Chinese bewegingsleer waaraan heelzame, genezende krachten worden toege-schreven en die vergelijkbaar is met, gelijk is aan Tai Chi. Qi of Chi en verwijst naar de levensenergie, de kracht in de kosmos die alles doet bewegen, leven en veranderen. Gong of Kung geeft kunde of werken aan. Door de bijhorende oefeningen zou de levensenergie gelijkmatig en ongestoord door het lichaam stromen

R

Rationeel-emotieve gedragstherapie: (wel weergegeven met RET);: vorm van psycho-therapie waarbij zowel het verstand als het gevoel een belangrijke rol spelen en wat bedoelt de denkfouten en de verkeerde aannames, die ons gedrag (naar de buitenwereld) bepalen, duidelijk te maken. De therapie wordt echter gezien als gebaseerd op ongefundeerde hypothesen

Reflectief: nadenkend, beschouwend

Renaissance: wedergeboorte, een periode in de cultuur waarin de klassieke oudheid werd nagevolgd

S

Schizofrenie: ernstige psychische aandoening die zich in verschillende vormen of gradaties manifesteert, met soms een acuut maar meestal een sluipend begin; kenmerken zijn onder meer onsamenhangend denkpatroon, wanen etc.

Sensory Awareness: vorm van training in opmerkzaamheid gebaseerd op de in het boeddhisme genoemde ‘vier vaardigheden van de mens’, te weten lopen, staan, zitten en liggen, waarbij men leert om de natuurlijke processen van het eigen organisme te observeren om vervolgens de eigen ervaringen per moment te ontdekken (vergelijk de overeenkomst met de focustherapie)

Sensitivity training: therapeutische techniek die gericht is op het vergroten van het zelfbewustzijn en het uitdiepen van het bewustzijn van relaties met anderen door bijvoorbeeld gedurende enige dagen elkaar onomwonden en ongeremd zeggen wat men van elkaar denkt en vindt

Soefimeditatie: meditatief mystiek pad binnen het soefisme – één van de methoden is de Gibberish meditatie, bedoeld om de gedachten ‘op te schonen’ en waarbij alles is toegestaan: zingen, roepen, schreeuwen, huilen, springen, trappen, zitten etc. zolang maar wordt toegegeven aan wat voor dat moment nodig is

Solipsisme: (van het Latijnse solus alleen en ipsus zelf); de naam voor het (extreem) filosofische idee dat alleen het bewustzijn (dat vaak als goddelijk wordt gezien) van de waarnemer bestaat, en dat al het andere in de wereld uitsluitend uit het denken van dat de waarnemer voortkomt - er bestaat dus niets buiten de eigen geest; in elk geval kan men niet weten dat daar iets bestaat

Spiritueel: het geestelijke, niet-stoffelijke betreffend

Spiritualiteit: in de breedste zin heeft het te maken met zaken van de geest, waarbij de persoonlijke innerlijke ervaring een duidelijke rol speelt, een levenshouding rakend

Stress: omstandigheid waarin sprake is van te grote lichamelijke of geestelijke inspanning waardoor het evenwicht van de bio-fysiologische functies in het lichaam wordt verstoord

Syncretisme: poging om verschillende met elkaar strijdige godsdienstige beschouwingen tot een eenheid te brengen zonder het opheffen van de tegenstrijdigheden

Syndroom: geheel van ziekteverschijnselen dat kenmerkend is voor een bepaald ziektebeeld dat veelal genoemd is naar de ontdekker van dat ziektebeeld

T

Tai Chi: (zou vrij vertaald betekenen: 'het grote geheel van energie' ofwel 'mijn lichaam en geest in relatie met het steeds scheppend proces'); een Chinese bewegingsleer gebaseerd op een oude vechtkunst, de vijf-elementenleer en op yin en yang. Tai Chi wordt als gelijkwaardig aan Qigong gezien, dan wel beschouwd als daaruit voortgekomen. Het yin- en yangsymbool van Tao heet uiteindelijk het tai chi-teken

Transcendent: niet-zintuiglijk waarneembaar, de grens van het zintuiglijk waarneembare overstijgend, bovenaards, bovenzinnelijk

Transpersoonlijke psychologie: psychologische stroming die de gedachte aanhangt en uitdraagt dat er zaken zijn te ervaren die niet uit onze eigen persoonlijkheid komen of die onze persoonlijkheid te boven gaan - gedacht moet worden aan mystieke en spirituele ervaringen

Trauma: lichamelijk letsel veroorzaakt door externe inwerking, bijvoorbeeld ontstaan door een ongeluk of geweld; of psychisch letsel ontstaan door een externe emotionele oorzaak, bijvoorbeeld een schokkende gebeurtenis e.d.

Traumatisch: een trauma betreffend - door een letsel ontstaan

Triggerpunt: gevoelig punt (in een pijnlijk gebied) in te delen in actief en latent

Through Movement: holistische en lichaamsgerichte psychothera-peutische benadering die iemand, door middel van beweging, zou moeten helpen om in contact te komen met zichzelf, met als uitgangspunt dat er samenhang is tussen lichaam, gedachten, emoties en gevoelens - een weg naar je zelf door middel van bewegen, het bewustzijn en het welzijn bevorderend

V

Visualisatie Vipassana: techniek van zelfobservatie (vipassana in de Pali taal van de vroeg-boeddhistische teksten betekent inzicht, de dingen zien zoals ze zijn; terwijl visualisatie veraanschouwelijken betekent, gebruikmakend van mentale concentratie) met als doel de geest tot in de diepste lagen te zuiveren van negativiteit en onzuiverheden zoals bijvoorbeeld woede, haat, hebzucht en angst  etc.

W

Wanen: (meervoud van waan); een in strijd met de objectieve werkelijkheid zijnde persoonlijke overtuiging die niet corrigeerbare blijkt en als vast en zeker waar wordt beleefd, terwijl er geen behoefte is om de betreffende overtuiging te toetsen; voorbeelden van een waan zijn achtervolgingswaan, grootheidswaan etc.

Z

Zelfactualisatie: zelfverwerkelijking, zelfontplooiing met als doel de feitelijke betekenis bereiken en leven naar hogere zijnswaarden

Zelftranscendentie: (afgeleid van het Latijnse transcendere dat  voorbijschrijden betekent); het gevoel dat men deel uitmaakt van een groter geheel, het bovenzinnelijke rakend en veelal bedoeld om als resultaat zelfverwezenlijking te bereiken

{1} Vgl. NRCNext, 26 en 27 maart 2010. In die betreffende week is de psychoanalyse, om aangegeven redenen, per direct geschrapt uit het basispakket voor de Zorgverzekeringswet naar een besluit van het College voor Zorgverzekeringen.

Noten hoofdstuk 1

{2} Het chronisch vermoeidhiedssyndroom, ook wel aangeduid met CVS of ME, kan evenwel, ondanks het feit dat het verschijnsel wel degelijk psychische gevolgen kan hebben, niet als zodanig als psychisch probleem worden aangemerkt.

{3} Zie ook Bijbel&Onderwijs http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content& view=article&id=1047%3Afocussen&catid=37%3Aalgemeen&Itemid=60.

{4} Voor informatie vgl. o.a. Psychosen: Wat is een psychose? http://www.psychiatrie.umcg.nl/.

{5} Voor de betekenis van dit begrip zie de Verklarende Woordenlijst op pagina 179 van dit boek.

{6} Als het gaat om de benadering van psychische problemen en stoornissen vanuit de psychologie en psychotherapie is zorgvuldigheid eveneens op zijn plaats. Zo maakt de psycholoog Roger Mills er melding van dat hij persoonlijk therapeuten hun cliënten er van zag overtuigen dat al hun problemen te wijten waren aan ‘hun moeders, de sterren, hun biochemische gesteldheid, hun dieet, hun levenstijl and zelfs het ‘karma’ van hun vorige levens’. Vgl. Roger Mills, Psychology Goes Insane, Botches Role as Science, The National Educator, July 1980, p.14 aangehaald in het proefschrift van Pauline Emma Pierce, A Practical Theology of Mental Health: A critical conversation between theology, psychology, pastoral care and the voice of the witness, Australian Catholic University, Melbourne (Fitzroy - Victoria), March 1, 2007, p. 37 noot 42.

{7} Vgl. bijv. Nienke Foolen, Oorzaken van ADHD, Nederlands Jeugdinstituut, febr. 2011 - http:// www.nji.nl/nji/dossierDownloads/Oorzaken_ADHD.pdf. Zie ook V. Knopik e.a., Maternal alcohol use disorder and offspring ADHD: Disentangling genetic and environmental effects using a children-of-twins design, Psychological Medicine, Cambridge University Press, Vol. 36, Iss. 10, 2006, p. 1461-1471. Neelke Dekkers zegt: ‘Daarnaast verhoogt alcohol en drugsverslaving van ouders het risico op jongens met ADHD’. Zie Neelke Dekkers, Verslavingsrisico bij Kinderen met ADHD, (thesis) Universiteit van Tilburg, 2008, p.17. De neuropsycholoog Patric de Zeeuw stelt: ‘Als de moeder tijdens de zwangerschap rookt of alcohol drinkt, heeft dit bijvoorbeeld invloed op gebieden in de hersenen die ook betrokken zijn bij het ontstaan van adhd’. Zie http://www.psy.nl/meer-nieuws/ nieuws bericht/article/ adhd-heeft-verschillende-verschijnings vormen/?no_cache=1&cHash=8dee9aa 5d14f28 ba6a0c2e97c39a0811 (ook mag verwezen  worden naar zijn proefschrift geneeskunde, Neurobiological heterogeneity in ADHD, (UMC Utrecht, 13 oktober 2011) dat na 13-04-2012 beschikbaar zal zijn).

{8} Roger Mills, 1980, p.14, zoals aangehaald in Martin en Deidre Bobgan, The End of ‘Christian Psychology’, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1997, p.22.

{9} Zie J.F. Drozd & M.R. Goldfried, A critical evaluation of the state-of-the-art in psychotherapy outcome research - Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, APA - American Psychological Association, Vol. 33, No. 2, 1996, p. 171-180.

{10} R. Nanninga, Het Dode-effect, onderzoek naar psychotherapie - Skepter 16 (2), juni 2003.

{11} W. Jurg, tijdens afgenomen interview mei 2010 - geluidsopname aanwezig (zie ook de volgende noot).

{12} John Ankerberg & John Weldon, Feiten over psychologie, zelfverwerkelijking en zelfhulp, grenzen en gevaren van moderne therapieën, Middernachtsroep, Doorn p. 7.

{13} Bijvoorbeeld Integro Hardenberg http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=27.

{14} Als voorbeelden zijn te wijzen op een advertentie van Tot Heil des Volks en een vacature voor voorganger van de Cama Gemeente te Aalsmeer. De laatste is om reactie gevraagd, maar heeft niets laten horen.

{15} Vgl. David Powlison, Integrating Psychology and the Bible (Excerpted from “Integration or Inundation?”  in Power Religion -The Selling out of the Evangelical Church, p. 205-207) Eternal Perspective Ministries March 28, 2010 - http://www.epm.org/resources/2010/Mar /28/integrating -psychology-and-bible/.

{16} De bekende hoogleraar onderwijspsychologie William Kirk Kilpatrick die duidelijk probeert te maken dat het wezenlijk christendom niet goed mixt met psychologie, stelt ondermeer dat wanneer je beide toch probeert te verenigen je dan absoluut een verwaterd christendom overhoudt. Vgl. William Kirk Kilpatrick, Psychological Seduction: The Failure of Modern Psychology, Thomas Nelson Publishers, Nashville, Tennessee 1983, p. 23 (zie p. 20-25).

{17} Bij een therapie met oosterse en/of occulte oorsprong valt bijvoorbeeld te denken aan het aanwezige gevaar van beïnvloeding vanuit de duisternis tot en met het risico van een occult gebonden raken. Uit het vervolg zal een en ander duidelijk(er) worden.

{18} Vgl. J.W. Becker e.a., Secularisatie en alternatieve zingeving in Nederland, Sociale en Culturele Studies - 24, Sociaal en Cultureel Planbureau / Vuga Uitg. Den Haag 1997, p. 23,25. Zie ook Els Nannen, Psychologie – Waardevrij?, Bijbel&Onderwijs 28 oktober 2008 (http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=928:psychologie--waardevrij?&catid=39:alle-artikelen&Itemid=60).

{19} Selwyn Hughes, Every Day with Jesus, Jan/Feb, Daily devotional; CWR, Waverly House, Waverly Lane, Farnham, Surrey UK.

{20} BIG staat voor ‘Wet Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg’ en refereert naar een door de overheid erkende opleiding en een beschermde titel; sinds de invoering van deze wet is de beroepsnaam psychotherapeut wettelijk beschermd.

{21} Apothekers, artsen, fysiotherapeuten, gezondheidszorgpsychologen, psychotherapeuten, tandartsen, verloskundigen en verpleegkundigen kunnen zich registreren in het BIG-register.

{22} NIP is de afkorting voor Nederlands Instituut van Psychologen en vertegenwoordigt de belangen van aangesloten psychologen en vormt tegelijk een kennisplatform. De aangesloten psychologen hebben nadrukkelijk de studie psychologie afgerond en behoren zich te conformeren aan de afgesproken regels, die als kwaliteitswaarborg dienen.

{23} De afkorting NVPA verwijst naar het Nederlands Verbond voor Psychologen, psychotherapeuten en Agogen en is bedoeld als beroepsvereniging voor die genoemde beroepen.

{24} De afkorting CVPPP staat voor de Christelijke Vereniging voor Psychiaters, Psychologen en Psychotherapeuten.

{25} NVPA Endukeoos Exoikein - Vgl. voor de Griekse spreuk de algemene informatiebrochure NVPA 1 januari 2011 op: http://www.nvpa.org/files/documenten/NVPA-Algemene-brochure-2011.pdf.

{26} De legende verhaalt over een tijd dat alle mensen goden waren, maar ze maakten dusdanig misbruik van hun godheid, dat Brahma, de meester van alle goden, samen met zijn ondergoden, vanuit de hoogte van de bergen, besliste hen de goddelijke macht te ontnemen en die te verstoppen op een plaats waar ze die nooit of “In het diepste van de oceanen werpen”. Maar Brahma dacht: “Neen, dat alles volstaat niet. De mens zal er naar graven, naar zoeken en ze vinden”. Dit zal ik doen, zei Brahma: “Ik verstop zijn godheid in het diepste van hemzelf, want dat is de enige plaats waar hij nooit aan denken zal om er te zoeken”. Sindsdien is de mens op zoek naar iets dat zich in zijn binnenste bevindt.

{27} Gary Collins, Can You Trust Psychology? InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 1988, p. 109.

{28} Larry Crabb, Basic Principles of Biblical Counseling, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1975, p. 22. De hoogleraar psychologie Ronald L. Levant stelde, als president van American Psychological Association, in 2005 (http://www.apa.org/monitor/feb 05/pc.aspx) dat er met betrekking tot de psychologie - als het gaat om wetenschap - wel gesproken wordt over EBP, Evidence-Bases Practice (op praktijk gebaseerd bewijs) maar dat hiermee eerder een wens wordt uitgesproken dan dat het gaat om een werkelijkheid. Psychologie is dus eerder een soort geloofssysteem dan wetenschap. Zie de vervolgopmerking van de emeritus hoogleraar Thomas Szasz in de tekst.

{29} Thomas Szasz, The Myth of Psychotherapy, Anchor Press/ Doubleday, Garden City, New York 1978, p. 28.

{30} J.D. Frank, Mental health in a fragmented society: the shattered crystal ball, American Journal of Orthopsychiatry 49 (3), 1979, p. 404. De visie van Frank wordt van verschillende kanten gedeeld. Vgl. Bijvoorbeeld Martin en Deidre Bogan, Prophets of psychoheresy, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1989 en ook Gross merkt op dat zelfs binnen de beroepsgroep de vraag aan de orde komt of psychotherapie wel een wetenschap is, en werpt de vraag op of het niet eerder gaat om een bijgeloof dat veredeld is tot een vakgebied. Zo Gross bij John Ankerberg&John Weldon, p. 12.

{31} Richard Feynman e.a., The Feynman Lectures on Physics, Vol. 1, Addison-Wesley Publishing Co, Reading, Massachusetts 1963, p. 3-8.

{32} Zo bij Martin & Deidre Bobgan, CRI Guilty of Psychoheresy, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1998, p. 13.

{33} Zo bij Martin Gross, Psychological Society, Random House Inc., New York, New York 1978, p. 230.

{34} Hans H. Strupp, Suzanne W. Hadley, Beverly Gomes-Schwartz, Psychotherapy for Better or Worse, Jason Aronson, Inc., New York, New York 1977, p. 115, 116. Als het gaat om de effectiviteit van de psychotherapie kwam in een onderzoek van The American Psychiatric Asociation al in 1982 naar voren, dat het oorzakelijk verband tussen behandeling en resultaat nooit tot onbetwistbare conclusies zou leiden en er dus niet een definitief antwoord te verwachten is dat aantoont dat de psychotherapie feitelijk wel effectief is. (American Psychiatric Association Commission on Psychotherapies. Psychotherapy Research: Methodological and Efficacy Issues, Wahington, D.C. 1982, p.228.) Ook diverse toonaangevende psychologen en onderzoekers, bijvoorbeeld Allen Bergin, Judd Marmo en Hans J. Eysenck, geven aan dat resultaten moeilijk meetbaar blijken en het ook daarom moeilijk is om van  een wetenschap te spreken. Zo zeggen bijvoorbeeld Bergin and Lambert dat er voldoende bewijs bestaat om te stellen dat de psychotherapie schade kan aanrichten. Zie S.L. Garfield, & A.E. Bergin (Eds.), The Evaluation of Therapeutic Outcomes, Handbook of Psychotherapy and Behavior Change, John Wiley & Sons, New York, New York 1978, p. 145.

{35} Bijvoorbeeld Bergin and Lambert. Zij zeggen dat er voldoende bewijs bestaat om te stellen dat de psychotherapie schade kan aanrichten. Zie S.L. Garfield & A.E. Bergin (Eds.), 1978, p.145. In de meeste van de voorhanden zijnde studies rond psychotherapie wordt bij de negatieve effecten onvoldoende of in het geheel niet stilgestaan. Vgl. Morris Parloff in Martin and Deidri Bobgan, Psycho Heresy: The Psychological Seduction of Christianity, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1987, p. 194. Het spreekt voor zich dat dergelijk kritische kanttekeningen door voorstanders (zullen) worden tegengesproken.

{36} Het gaat hierbij om significante tegenstellingen en niet om marginale variaties. De bekende en gerespecteerde gedragspsycholoog Joseph Wolpe biechtte tijdens een grote bijeenkomst van meer dan 7000 psychiaters, psychologen en sociaal werkers op, dat een buitenstaander verbaasd zou zijn van deze uitkomst van de ontwikkeling van de psychotherapie, ‘een Babel van tegenstrijdige stemmen’. Zo werd Joseph Wolpe geciteerd door Ann Japenga, Great Minds on the Mind Assemble for Conference, Los Angeles Times, December 18 1985 (Part V, p.16).

{37} Vereniging tegen de Kwakzalverij, Encyclopedie: Psychotherapie - Uit: Tussen Waarheid en Waanzin: een encyclopedie der pseudo-wetenschappen  30 apr 2009: http://www.kwak zalverij.nl/985/Encyclopedie_Psychotherapie. (Marcel Hulspas en Jan Willem Nienhuys, Tussen Waarheid en Waanzin: een encyclopedie der pseudo-wetenschappen, De Geus Breda 2002.)

{38} Max Lauteslager, Het evidence beest heeft kuren. Gebruik en misbruik van EBP, RCT- en EST-methodologie in: Tijdschrift voor Psychotherapie, 32 (2006), p. 347-366.

{39} Vgl. Vereniging tegen de Kwakzalverij, Encyclopedie: Psychotherapie - Uit: Tussen Waarheid en Waanzin: een encyclopedie der pseudo-wetenschappen 30 apr. 2009: http://www.kwak zalverij.nl/985/Encyclopedie_Psychotherapie.

{40} Vgl. R. Nanninga, juni 2003. Lauteslager schrijft: ‘Er wordt in de psychotherapie enorm veel poeha gemaakt over wat de ene therapie van de andere onderscheidt, maar naar alle waarschijnlijkheid zijn de hoofdvormen van psychotherapie (cognitieve/gedrags-therapeutische, cliëntgerichte/ experiëntiele en psychoanalytische/ psychodynamische) ongeveer even effectief, mits je het vooroordeel van de onderzoeker(s) neutraliseert’ (Max Lauteslager, 2006, p. 347-366). Nanninga spreekt in het aangehaalde artikel in Skepter dan ook terecht over het Dodo-effect, (R. Nanninga, juni 2003). Boeiend is ook te lezen wat destijds de Engelse psycholoog Hans Jürgen Eysenck over effect en onderzoek van de psychotherapie heeft gezegd. Het effect van psychotherapie zou volgens hem niet boven het natuurlijk herstel uitgaan. Hans Jürgen Eysenck, Uses and Abuses of Psychology, Penguin Books Ltd Londen 1953.

{41} R. Nanninga, juni 2003.

{42} In Engeland is Ritalin intussen verboden en wordt het officieel geclassificeerd als verslavend middel. Er wordt zelfs gesuggereerd dat zelfmoord een gevaar is bij het afkicken. Ook zou het diverse negatieve lichamelijke bijwerkingen kunnen hebben. Het zou bijvoorbeeld anorexia kunnen veroorzaken, tot denkstoornissen kunnen leiden, hartritmestoringen kunnen veroorzaken en het kind in de groei belemmeren (vgl. p. 8 van het rapport van de Citizens Commission on Human Rights De Gevaren van Psychiatrische Drugs - vertaling en Nederlandse cijfers Nederlands Comité voor de Rechten van de Mens, 2005.)

{43} Ook is er daarnaast een groeiende discussie over de (beperkte of zelfs afwezige) werking van bijvoorbeeld middelen als Prozac en Seroxat. Ten aanzien van het laatste middel geldt, dat het kan leiden tot ernstige bijwerkingen en zelfs tot psychose en zelfmoord en de persoonlijkheid in meerdere opzichten aantast terwijl dit antidepressivum tot zelfs ver na gebruik langdurige nevenwerkingen heeft. Een discussie die zeker in de gaten gehouden dient te worden is die betreffende het mogelijke verband tussen het optreden van autisme en de BMR-vaccinatie.

{44} Ouders vertrouwen toch hun kind aan de onderwijsgevende toe voor meer dan alleen maar het geven van onderwijs. Ze (de christen ouders) geven in dat vertrouwen gedurende de schooltijd niets minder dan hun door God aan hen gegeven verantwoordelijkheid uit handen. Zeker een christelijke school heeft dan de zorg haar school een, in Bijbelse zin, breed veilige omgeving te doen zijn. Niet alleen de christen ouder, maar ook de schoolleiding van een christelijke school zal zich bewust moeten zijn - weer worden - van de positie die het kind voor God inneemt. Inherent hieraan is de vraag welke plaats het Woord van God op de school inneemt. Is de school voor juist het probleemkind een veilige plaats? Is de school niet alleen in naam een christelijke school maar daadwerkelijk gefundeerd op Jezus Christus en zijn Woord? Is dit merkbaar in niet alleen de lessen, maar ook in de benadering en begeleiding van het kind?

{45} Psalm 127 laat in het derde vers weten, dat kinderen een erfdeel van God zijn. Met name in het Nieuwe Testament staan prachtige voorbeelden die laten zien hoe God in Jezus zijn grote liefde voor het kind uit en dat specifiek in relatie tot Zijn Koninkrijk. In Mattheüs 18 wordt vanaf vers 1 door Jezus de plaats van het kind glashelder aangegeven. Er wordt daar niet alleen gezegd het kind te ontvangen in zijn naam, maar ook gewaarschuwd het kind niet tot zonde te verleiden. Degene die dat wel doet, kan beter een molensteen om zijn hals gehangen krijgen en verzwolgen worden in de diepte van de zee! De engelen van kinderen, zegt vers 10, zien voortdurend het aangezicht van de Vader. Het hart van God voor het kind spreekt duidelijk in het verlangen van Jezus om het kind te zegenen: [l]aat de kinderen tot Mij komen, verhindert ze niet; want voor zodanigen is het Koninkrijk Gods (Matt. 19:13). Hij neemt hen daarbij zelfs in zijn armen (Marc. 10:16). In zijn oproep aan volwassenen om te worden als een kind (Matt. 18:3), maakt Hij het kind tot toonbeeld! Tot slot nog een woord van Jezus: [u]it de mond van kleine kinderen en zuigelingen hebt Gij lof bereid (Matt. 21:16)? Plaats tegen de achtergrond van deze bemoedigende, troostrijke en beloftevolle woorden nu het kind met een probleem.

{46} De feiten laten zien dat de ontwikkelingsstoornissen maar al te vaak situatie-gerelateerd zijn en wel heel veel voorkomen bij kinderen uit een gebroken gezin.

{47} De Amerikaanse psycholoog, filosoof en oprichter van ‘The Focusing Institute’ (Spring Valley, New York) Eugene Gendlin wordt algemeen gezien als degene die de therapie heeft ontwikkeld.

{48} Een voorbeeld hiervan is Integro Hardenberg die een dergelijk voorstel via haar site aanbiedt: http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=27.

{49} Focustherapeut van Integro Hardenberg.

{50}

Noten hoofdstuk 2

Het opmerkelijke van de genoemde therapieën is het (in de meeste gevallen uitgesproken) alternatieve karakter ervan. Vgl. Association for Humanistic Psychology: http://www. ahpweb.org/aboutahp/whatis. html.

{51} Onder de dieptepsychologie vallen de psychoanalyse van Sigmund Freud, de analytische psychologie van Carl Gustav Jung en de individuele psychologie van Alfred Adler.

{52} Hier valt ook te denken aan het zogeheten 12-stappenplan van de AA, dat intussen in talloze gemeenten en instellingen terug te vinden is binnen het programma van Celebrate Recovery en zich inmiddels met gebruik van een soortgelijke naam ook als variant van de focustherapie presenteert - zie hoofdstuk 3 het slot van paragraaf 3.3.1.

{53} Holistisch hier in New Age zin op te vatten - zie de Verklarende Woordenlijst voor de betekenis van dit begrip.

{54} Een idee dat met name terug te vinden is binnen de New Age: het holisme, zie voor betekenis de Verklarende Woordenlijst.

{55} Nawas geeft aan dat het bij actualisatie gaat om een ‘spontaan voortgedreven, toekomstgerichte beweging naar groei of ‘wording’ (globaal: zelfverruiming)’. Zie ook M.M. Nawas, Inleiding tot de persoonlijkheidsleer, Dekker & van de Vegt Nijmegen 1968, p. 123. Het blijkt dat de principes van zelfrealisatie zijn gebaseerd op de oosterse mystiek en het occulte, maar de terminologie is veranderd in een  ‘wetenschappelijke’ en psychologische. Zelfrealisatie is namelijk het einddoel van alle oosterse meditatie en de yoga. We vinden het aspect van zelfrealisatie ondermeer terug bij vedische leraren, terwijl dit het thema is van de in het Bijbelboek Genesis beschreven zondeval van de mens. Zie wat dit laatste betreft hierna in de tekst.

{56} De slechtheid van sommige mensen wordt van buitenaf veroorzaakt - opvoeding, maatschappelijke omstandigheden etc.

{57} Vgl. o.a. het onderzoek van M. Hoekstra, Human Resource Management en Organisatieontwikkelingen. Scriptie, Universiteit Utrecht, Utrecht 2001 - Hoofdstuk 8 (8.6) Persoonlijke ontwikkeling in de wetenschap Internet, 2 februari 2008. http://www.xs4all.nl/ ~insights/hoekstra/ 01humresman.htm.

{58} Gary North, Unholy Spirits, Occultism and New Age Humanism, Dominion Press, Fort Worth, Texas 1986 (zie bijv. p. 5).

{59} De humanistische psychologie gaat ervan uit dat iedereen in de eerste plaats zelf verantwoordelijk is voor zijn genot (hedon), geluk.

{60} De humanistische psychologie benadrukte terecht de waardigheid en verantwoordelijkheid van de mens, maar ze verwierp evenwel daarbij de noodzaak van het erkennen van God of van een stelsel van waarden buiten de mens. Alles wat de mens nodig heeft, is in de mens zelf. Vgl. Richard Winter, The Search for Truth in Psychology and Counseling, Presbyterion Covenant Seminary Review 31/1 (Spring 2005) p. 23.

{61} S. van Wersch, De Gnostisch-occulte vloedgolf, van Simon de Tovenaar tot New Age, een kritische beoordeling, Kok, Kampen 1990, respectievelijk p. 180 en 176.

{62} Vgl. Jan Hein Mooren in Zelfactualisatie, betekenis, creativiteit - Humanistische psychologie; Humanistische canon op http://www.humanistischecanon.nl/humanistische_psychologie.

{63} Aanvankelijk vormden psychologie en filosofie één vakgebied met als doel de werkelijkheid te begrijpen. Na de tweede wereldoorlog is de psychologie een aparte studierichting geworden.

{64} Ook in het existentialisme komt tot uiting dat de mens zijn eigen bestaan moet bepalen en daarbij volkomen voor zichzelf verantwoordelijk is. Het gaat om ‘er zijn’ (Heidegger), een zichzelf verwerkelijken (Satre). Vergelijk het humanistisch mensbeeld. Mooren geeft  aan dat de humanistische psychologen meenden dat ‘de mens op zijn minst óók een betekenisgevend, zinzoekend, liefhebbend, waarderend, ervarend en creatief wezen [is], en vrij en verantwoordelijk in het leven [kan] staan.’ Vgl. Jan Hein Mooren, Zelfactualisatie, betekenis, creativiteit - Humanistische psychologie; Humanistische canon http://www.humanistische canon.nl/humanistische_psychologie - onder ‘humanistische psychologie’. Vgl. ook Richard Winter, 2005, p. 21.

{65} Paul Brownback, The Danger of Self-Love, Moody Press, Chicago, Illinois 1982, p. 33. Hij stelt dat de mens altijd al gericht is geweest op zichzelf, maar dat het existentialisme dit filosofisch legitimeerde. Hoe tegengesteld zijn de humanistische psychologie en het existentialisme aan het christelijk geloof waarbij God het centrum is.

{66} M.M. Nawas, 1968, p. 136. Ook Christopher Lasch sprak van een ‘Culture of Narcissism’. Vgl. C. Lasch, The Culture of Narcissism, American Life in an Age of Diminishing Expectation, W. W. Norton & Company,  New York, New York 1978.

{67} Het blijkt dat o.a. hypnose en meditatie deel kunnen uitmaken van deze gebruikte technieken.

{68} Vgl. Dave Hiles van De Montfort University Leicester UK op http://www.psy.dmu.ac.uk/drhiles/HPpioneers.htm.  Richard Winter stelt dat Carl Jung, gegeven zijn interesse in religie, als brug fungeerde tussen de oudere psychoanalytische psychologie en de humanistische en transpersonele psychologie. Vgl. Richard Winter, 2005 p. 21. M.b.t Abraham Maslow zie o.m. Anselm Grün, en Gerhard Riedl, Mystiek en eros, Ten Have, Kampen 2007 p. 28. M.b.t. Rogers vgl. J. K. Wood, (1997), Carl Rogers and transpersonal psychology (Estancia Jatoba. 13820 Jaguariúna, Brazilië) zie http://www.allanturner. co.uk/papers/transpersonal.html en webpage van Saybrook University San Francisco, CA: http://www.saybrook.edu/phs /academic programs/psy Pieter Schreiner ziet Rogers zelfs als ‘ontwikkelaar’ van de transpersonele psychologie. Vgl. Peter Schreiner, The Spiritual Dimension in Holistic Education Comenius-Institut, Protestant Centre for Research and Devopment in Education, Münster 2010, p.4 (www.us.ut.ee/orb.aw/.../Peter+Schreiner. pdf ). Vgl. ook The Sacred Mirror: Nondual Wisdom and Psychotherapy, onder redactie van John J. Prendergast, Peter Fenner, and Sheila Krystal. Paragon House publishers 2003 - Chapter 4: The Sacred Mirror: Being Together, John J. Prendergast koppelt hier ook Rogers aan de transpersonele psychologie. Eventueel ook: http://www.nonduality.com/ hl1892.htm.

{69} De existentiële psychotherapie baseert zich op het gedachtegoed van bijvoorbeeld filosofen als Sartre, Heidegger, Kierkegaard, Husserl, Buber, Tillich en Jaspers etc. De inzichten van deze therapie komen dus vanuit het existentialisme. De therapie wordt gezien als typische Europees. Rollo May en Viktor Frankl blijken de grote namen binnen de existentiële psychotherapie. Bij deze therapie leert een cliënt zien wat hij van zijn leven maakt op een manier die recht doet aan wat hij kan en wil en aan wat er in het concrete leven mogelijk is. We zien de duidelijke raakvlakken met zelfrealisatie. Een van de grondgedachten van het existentialisme is de zinloosheid van het bestaan - de mens ervaart het als een geworpen zijn in de kosmos. Hij moet zich realiseren, verwerkelijken en het maakt feitelijk niet uit hoe.

{70} Y. Mosig, Conceptions of the self in Western and Eastern psychology. Journal of Theoretical and Philosophical Psychology - APA Washington DC 2006, 26 (nr. 1-2), p. 39-50.

{71} De gedachte van het absoluut goede van de mens werd door Martin Buber ‘genuanceerd’ tijdens een dialoog met Carl Rogers in 1951 aan de Universiteit van Michigan. Op Rogers’ stelling dat de mens in principe goed is, antwoordde Buber namelijk: de mens is in principe goed en slecht.

{72} (Ook) de human potential movement legt de nadruk op het ontwikkelen van het ‘zelf’ en het werken aan een innerlijke groei. Wat sluimerend aanwezig is, heeft ook de mogelijkheid zich te verwerkelijken. De menselijke vermogens worden in dezen hoog ingeschat. We raken hier het begrip ‘de latente kracht van de ziel’, een zaak waarop later wordt teruggekomen. Rogers werd door deze beweging, die haar oorsprong had in California, nogal aangetrokken.

{73} M.M. Nawas, 1968, p. 136.

{74} Bij deze therapie staat de cliënt centraal. De hulpverlener speelt geen actieve rol. Hij geeft niet zijn mening en ook geen adviezen. Hij volgt slechts ‘het spoor’ van de cliënt. Van de hulpverlener worden echtheid, empathie (inlevingsvermogen) en onvoorwaardelijke positieve acceptatie van de cliënt gevraagd. Rogers’ visie op de verhouding tussen cliënt en therapeut kent affiniteit met Carl Jung.

{75} In zoverre dit overeenkwam met zijn ervaring. Vgl. Ian R. Ridgway, Carl Rogers (1902-1987) 2221 Theory & Practice 1: Lecture 10 - Semester 1, 2005-2007, p. 6. http://www.pdfchaser. com/CARL-ROGERS-(1902-1987).html.

{76} M.M. Nawas, 1968 p. 119.

{77} Zie uitspraak van Rogers in L. LeShan, Changing Trends in Psychoanalytically Oriented Psychotherapy, Mental Hygiene, July 1962 p.454-463 aangehaald bij Adams - Jay E. Adams Competent to Counsel, Baker Book House, Grand Rapids, Michigan 1970 in noot 4 p. 81,82.

{78} Als we bijv. haatdragend zijn, hebben we geleerd zo te zijn. Doel van zijn therapie was de ‘aangeboren goedheid en bruikbaarheid vrij te maken’. Vgl. Robert A. Liston, Kijk op mensen, van Freud/ Erikson/ Adler/ Horney/ Rogers/ Skinner/ Maslow/ Frankl, Lemniscaat b.v. Rotterdam 1981, p. 54. Dit oeroude principe van afschuiven zien we al terug bij de eerste mens in Genesis.

{79} C. Rogers, On Becoming a Person, Houghton Mifflin Company, Boston, Massachusetts 1961, p. 23-24. Heeft Freud zich vanuit een traumatische ervaring tegen het christelijk geloof afgezet, Carl Rogers heeft zich er, meer dan waarschijnlijk als reactie op zijn streng orthodox christelijke opvoeding, van afgekeerd. Voor een biografische schets, zie o.a. M.M. Nawas, 1968, p. 132 e.v. Als voer voor psychologen mag in elk geval genoemd worden zijn relatie met zijn ouders (m.n. de plaats van zijn moeder, want naar zijn idee stond zij hem niet toe voor zichzelf te denken), de jaloezie op en zijn haat tegenover zijn oudere broer, zijn opgroeien in eenzaamheid en weinige sociale betrokkenheid. Zijn moeite met bijvoorbeeld autoriteit zou te maken kunnen hebben met de moeizame relatie met zijn moeder. Voor de vraag hoe hij tegenover het geloof stond zie C. Rogers, 1961, p. 8. Hoe voor zich sprekend is hier zijn opmerking: ‘I could not work in a field where I would be required to believe in some specified religious doctrine’. Zie ook Calvin S. Hall, and Gardner Lindzey, Theories of Personality, John Wiley & Sons, New York, New York 1957, p. 476.

{80} J. K. Wood, 1997.

{81} J.W. Becker, e.a. Secularisatie en alternatieve zingeving in Nederland, Sociale en Culturele Studies - 24, Sociaal en Cultureel Planbureau / Vuga Uitg. Den Haag 1997, p. 24.

{82} Don Salmon, Indic Influences on Modern Psychology, vgl. http://www.infinityfoundation.com/ mandala/i_es/i_es_salmo_influ_frameset.htm.

{83} Y. Mosig, Conceptions of the self in Western and Eastern psychology. Journal of Theoretical and Philosophical Psychology - APA Washington District of Columbia 2006, 26 (nr. 1-2), p. 39-50.

{84} Vgl. bijvoorbeeld Raylene Chang, in Counseling and Values (CVJ) Vol. 36 No. 1 Oct. 1991, Sam Houston State University, Huntsville, p. 2-10 en Helaine Selin, in Encyclopaedia of the History of Science, Technology, and Medicine in Non- Western Culture, Kluwer Dordrecht 1997, p. 269.

{85} Mark Epstein, Gedachten zonder denker, Psychotherapie vanuit boeddhistisch perspectief, Uitgeverij Asoka Rotterdam 2007.

{86} Martin van Klamthout, Psychotherapie: het bos en de bomen De Tijdstroom Utrecht, 1991.

{87} Vgl. Gary North, 1986, p.4 en C.S. Lewis, The Abolition of Man, William Collins Sons & Co Ltd - Fount Paperbacks -, Glasgow 1978 p. 46. Het blijkt ook het thema van C.S. Lewis (vertaling P.J. van Kampen), De Binnenste Cirkel, Oosterban&Le Cointre BV. Goes, 1981 - Telos uitgave.

{88} Gary North, 1986, p.26

{89} Gary North, 1986, p. 5. Zie ook p. 318. De relatie tussen de Humanistische Psychologie en de New Age wordt ook vastgesteld door Marjolein Hoekstra, terwijl zij zich zelfs op zeker moment waagt af te vragen, waar nu de grens ligt waar humanistische psychologie overgaat in spiritualiteit. Marjolein Hoekstra, Externe coaching in theorie en praktijk, DEEL 2 scriptie, Universiteit Utrecht, Utrecht 2001.

{90} John Ankerberg, & John Weldon, Feiten over Psychologie, Zelfverwerkelijking en Zelfhulp – grenzen en gevaren van moderne therapieën, Middernachtsroep, Doorn 2008, p. 15.

{91} Vgl. B.R. Hergenhahn, An Introduction tot the History of Psychology, Wadsworth, Cengage Learning Inc., Belmont, California 2009, p. 589, 590.

{92} Bruce Schweigerdt, The Gnostic Influence on Psychology: Effects of the Common Heresy,  The Journal of Psychology and Theology, Vol. 10, No. 3 (Rosemead School of Psychology, Biola University, La Mirada, California), 1982, p. 226.

{93} A. Maslow, Toward a Psychology of Being, Van Nostrand Company New York, New York 1968, p. iv.

{94} Vgl. Tom Butler-Bowdon, 50 Self-Help Classics,  Nicholas Brealey Publishing, Londen 2003, p. 205.

{95} A. Maslow, 1968, p. iii.

{96} Zie Gerard Feller, Elektrosound farmaceutica, 1992 - http://www.stichting-promise.nl /artikelen/techniek-en-occultisme/elektrosound-farmaceutica.htm. Wanneer het gaat om de door Feller gehanteerde kwalificatie ‘demonisch’, is het interessant om de Engelse en Nederlandse omschrijving van de transpersoonlijke psychologie op Wikipedia eens te vergelijken. In de Engelse versie wordt onomwonden gesproken over ‘occult’.

{97} Zie William Kirk Kilpatrick, Psychological Seduction: The Failure of Modern Psychology, Thomas Nelson, Nashville, Tennessee 1983, p. 99. Vgl. ook William Kirk Kilpatrick, The Emperor’s New Clothes, Crossway Books Westchester, Illinois 1985, p. 177.

{98} Welke rol ervaring voor/bij Rogers speelt wordt duidelijk uit het volgende: ‘Experience is for me the highest authority… It is to experience that I must return again and again to discover a closer approximation to the truth as it is becoming in me. Neither the Bible nor the prophets, neither Freud nor research, neither the revelations of God or man, can take precedence over my own direct experience’. Zie C. Rogers, 1961, p. 23-24. De eigen ervaring is voor hem de uiteindelijke autoriteit.

{99} Raakt dit niet wat Maslow stelde: ‘We need something ‘bigger than we are’ to be awed by and to commit ourselves to in a new, naturalistic, empirical, non-churchly sense’.

{100} Zie Brian Thorne, Carl Rogers, Sage Publications Ltd., London 2003, p. 114.

{101} In tegenstelling tot Freud (die, vanuit welk motief ook, duidelijk belangstelling had gekregen voor het paranormale) stelde Rogers vast dat er geen beest in de mens is (Freud had het over een gevaarlijk beest dat hij id noemde - the id, a primitive, nonrational beast demanding immediate pleasure), maar alleen maar mens.

{102} C. Rogers, A way of being, Houghton Mifflin Company, Boston, Massachusetts 1980, p. 90.

{103} Zie Garcia zoals geciteerd bij Wood - J.K. Wood, 1997. Garcia zoals geciteerd bij Wood.

{104} Een conferentie over wetenschap en de menselijke geest vanuit postmodern perspectief, gehouden op 12 en 13 oktober 2005 in Wuhan, China en georganiseerd door The Center for Scientific Progress and Human Spirit, de Huazhong University of Science and Technology (HUST) en The Institute for Postmodern Development of China.

{105} John Buchanan, Openness: Spirituality in a Proces Psychology. Paper voor de Conference on Science and Spirituality, oktober 2005 Wuhan, China (zie vorige noot). Buchanan is niet de enige die Rogers onder de noemer transpersoonlijke psychologie noemt. Ook bijvoorbeeld Pieter Schreiner en John J. Prendergast e.a. koppelen hem, zoals we in een van de eerdere noten zagen, aan de transpersonele psychologie. Dat er zich intussen een tendens voordoet richting integratie van wetenschap en religie, cq. de oosterse religie, wordt ook vermeld door C. Townes (The convergence of science and religion, California Monthly, February, 1976, p. 10-19) bij Bruce Schweigerdt. Wat hierin zichtbaar wordt en hierna in de tekst aan de orde komt, is de invloed van de gnostiek. Vgl. o.a. Bruce Schweigerdt, The Gnostic Influence on Psychology: Effects of the Common Heresy, The Journal of Psychology and Theology (Rosemead School of Psychology, Biola University), 1982, Vol. 10, no. 3, p. 327.

{106} John Prendergast, The Sacred Mirror: Being together, hoofdstuk 4 (p. 89 (27)) in John, J. Prendergast, Peter Fenner, Sheila Krystal, (eds.), The Sacred Mirror: Nondual Wisdom and Psychotherapy, Paragon House, St. Paul, Minnesota 2003.

{107} Martin en Deidre Bogan, Prophets of psychoheresy I, EastGate Publishers, Santa Barbara California 1989 (digitaal hfdst. 3 p. 6 http://www.psychoheresy-aware.org/bkchapts/Prophets_I.pdf).

{108} Zo bijv. William Coulson, A Dangerous Trip: The Encounter Dynamicthoughts samenvatting van een artikel getiteld Repentant Psychologist: How I Wrecked the I. H. M.. Nuns verschenen in 1994 in een bijzondere uitgave van The Latin Mass, Chronicle of Catholic Reform en geredigeerd door Don Matzat. Vgl. ook Harris Friedman, Toward Developing Transpersonal Psychology as a Scientific Field. Een paper (wetenschappelijke tekst - jgh) gepresenteerd tijdens de Old Saybrook 2 conference, 11–14 mei, 2000, State University of West Georgia.

{109} Een opmerkelijk gegeven doet zich voor. God is ‘doodverklaard’, het geloof wordt voor de autonomie van het ik en de zelfontplooiing beschouwd als belemmerend, maar tegelijkertijd wordt er opengestaan voor een spirituele dimensie van, volgens de Bijbel, volstrekt tegengestelde aard: de duisternis.

{110} Vgl. wat het laatste aangaat, ook Richard Winter, 2005, p. 21. Winter geeft aan dat Jung als de brug tussen de humanistische en de transpersoonlijke psychologie kan worden gezien.

{111} Mead noemt de gnostici de grondleggers van wat wij het occultisme noemen. Zie bij Bruce Schweigert, 1982, p. 325. De gnostiek is volgens Mead te zien als een ‘trechter’ waardoor de culturen ‘stromen’, dat wil zeggen, het oosten naar het westen. Zie Mead bij Bruce Schweigerdt, 1982, p. 322. Schweigerdt (p. 327) concludeert dat het gnosticisme een syncretistisch systeem is dat de esoterische religies van het oosten verbindt met de logica van het westen.

{112} Vgl. Bruce Schweigert, 1982, p. 325 v.

{113} Vgl. S. van Wersch, 1990, p. 176 (verwijzing naar Jung bij hem in noot 3. Vgl. ook wat Schweigert m.b.t. Jung schrijft in Schweigert, Bruce, 1982). 'De harde kern van de moderne gnostiek wijkt niet af van die van de Oudheid: kennis krijgen van het ‘hogere Zelf’ is gelijk aan het ontdekken van het goddelijke oerprincipe en betekent verlossing’. Ligt ‘het goddelijke paradijs kant en klaar’ op de bodem van de ziel? p. 177.

{114} P.C. Vitz, Psychology as religion: The cult of self-worship, Eerdmans, Grand Rapids, 1997, p. 67. Vitz citeert (op p. 68) Feuerbach’s The Essence of Christianity (vertaald): ‘De historische voortgang van religie bestaat hierin, dat wat in een vroeg stadium van religie werd beschouwd als iets objectiefs nu wordt herkend als iets subjectiefs, zodat wat vroeger gezien en vereerd werd als God nu herkend wordt als iets menselijks. Maar dat wat in religie voorop staat -namelijk, God - als het er op aankomt in werkelijkheid, zoals ik heb aangetoond, op de tweede plek staat; want God is feitelijk niet meer dan de projectie van het wezen van de mens… Derhalve moet, wat in religie op de tweede plek komt - namelijk de mens - als eerste beschouwd en erkend worden. Wanneer de natuur (het wezen) van de Mens het Hoogste Zijn van de mens is, als het mens-zijn zijn hoogste bestaan is, dan moet de liefde van de mens voor de Mens in de praktijk de eerste en belangrijkste wet worden. Homo homini Deus est - de God van de mens is de Mens. Dit is de hoogste ethische wet. Dit is het keerpunt van de geschiedenis van de wereld’.

{115} Vgl. Bruce Schweigert, 1982, p. 325, 326.

{116} Vgl. S. van Wersch, 1990, p. 176. Dat er in dezen niets nieuws onder de zon is, wordt duidelijk bij Schmithals. Hij stelde al ten aan zien van de oudheid dat de beslissende draai naar het gnosticisme ligt in het gegeven dat de mens zijn werkelijke zelf, zijn ziel, als een deel van de god ‘mens’ herkende. W. Schmithals, Gnosticism in Corinth: An investigation of the letters to the Corinthians (J.E. Steely, vert.), Abingdon Press, Nashville, Tennessee 1971,  p. 33.

{117} Onder het motto ‘Ken u zelf’ vinden we dit ook terug binnen de maçonnieke ordes als Vrijmetselarij en Odd Fellows. Vgl. J.G. Hoekstra, De Keten Gebroken, een boekje open over de Odd Fellows, Importantia Publishing, Dordtrecht 2005.

{118} Vgl. S. van Wersch, 1990, p. 177.

{119} Zo C. Rogers, 1961, p. 23-24. Rogers verdedigde dat de cliënt ten diepste weet wat er met hem aan de hand is en dat hij, dankzij in hem aanwezige gezonde krachten, in staat is zijn problemen op te lossen. Daarbij geldt: zijn ervaring is zijn realiteit.

{120} Rogers schijnt na een heel leven van counseling gezegd te hebben dat ‘liefde’ voor hem in dezen de bekronende ontdekking is geweest (Carl Rogers: “Some Personal Learnings about Interpersonal Relationships,” 16mm film developed by Dr. Charles K. Ferguson, University of California Extension Media Center, Berkeley, CA, film #6785). Maar met de uitschakeling door hem van God gaat het slechts om menselijke liefde en ontbreekt het kenmerkende van Gods liefde zoals weergegeven in bijvoorbeeld 1 Corinthe 13. Feitelijk is ‘liefde’ bij hem door het zich richten op het ‘zelf’ niet meer dan eigen-liefde. Vgl. Martin en Deidre Bobgan, The End of “Christian Psychology”, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1997, p. 211.

{121} Vgl. Martin en Deidre Bobgan, 1997, p. 211.

{122} Vgl. ook Gay Leah Barfield van het Carl Rogers Institute for Peace: http://www.carlrogers.info/aboutCarl-Barfield.html.

{123} Rogers had al vastgesteld dat alle cliënten zonder twijfel hetzelfde probleem hebben: wie ben ik werkelijk, hoe kan ik in contact komen met mijn echte zelf waaraan mijn uitwendig gedrag ten grondslag ligt? Volgens Rogers is het onvermogen om in contact te komen met mijn werkelijke zelf de universele psychopathologie (voor uitleg zie begrippenlijst).

{124} Felt sense duidt een lichamelijk gevoelde betekenis aan. Het naar deze gewaarwording luisteren, wordt dan een luisteren naar het nieuwe dat ter plekke wordt gevormd (Gendlin’s theorie van ‘experiencing’ - innerlijke beleving/belevend (zie in de tekst hierna p. 27, 32 e.v.)). Gendlin spreekt in dezen ook wel van de  small still voice (zie in de tekst hierna o.a. p.30). Bij deze ‘experientiële methode’ is de aandacht met name gericht op de lichamelijke (gevoelsmatige) beleving (bodily felt sense) en vormen dus niet allereerst de verbale uitingen van de cliënt het uitgangspunt. Gendlin laat hier, in tegenstelling tot Rogers, de cliënt meer over aan zichzelf en stuurt minder. Deze gevoelde zin/betekenis (felt sense) is er volgens Gendlin al gedurende ons hele leven, telkens veranderend. We voelen in ons lichaam de betekenis van bijvoorbeeld een schoen, of van een appel, of van een vriend etc. vóór we bewust nadenken over hun zin/betekenis (Hier ligt filosofisch een verbinding naar Wittgenstein en de taalfilosofie.) We ervaren onze gevoelde zin/betekenis totaal, wanneer ze vaag en onduidelijk zijn, voordat we ze duidelijk maken met behulp van woorden of gedachtevoorstellingen (symboliseren). Wanneer we focussen op een totaal gevoelde zin/betekenis en die symboliseren (dit is koppelen aan een woord of mentaal beeld), maken we gebruik van de lichamelijk felt sense (gevoelde ervaring) als een directe referent en zetten het om in een duidelijke gevoelde zin/betekenis (Hier is een vergelijking met Maslow mogelijk). Zie ook onder meer de volgende noot. T.a.v. felt sense valt ook te verwijzen naar hoofdstuk 3 (bijv. paragraaf 3.1.3 en 3.3).

{125} Ook wel omschreven als ‘het geheel van gevoelsgewaarwordingen’. Hoewel niet gelijkwaardig aan emoties kunnen deze er bij betrokken zijn, ze maken deel uit van de ‘felt sense’. Felt sense verbindt de geest met het lichaam, taal met gevoel, ontdekken met weten. Een verandering in gevoelservaring heet ‘shift’ (verschuiving) en is een ‘prettige ervaring van opluchting’ aldus een focustherapeut. De ‘perspectiefwisseling van een onbegrepen spanningsgevoel naar opluchting [wordt] de ‘body-shift’ [genoemd]’.

{126} Implicit meaning = onderliggende, er in opgesloten mening. Vgl. o.a. E.T. Gendlin, Experiencing: a variable in the process of Therapeutic change, American Journal of Psychotherapy, 15 (2), 1961, p. .237 e.v. en E.T. Gendlin, A theory of personality change, in: J.T. Hart, en T.M. Tomlinson (Eds.), New directions in client centered therapy, Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, Boston, Massachusetts 1970, p.140, 148. Het laatste ook aanwezig op: http://www.focusing.org/personality_change.html.

{127} Akira Ikemi, Carl Rogers and Eugene Gendlin on the Bodily Felt Sense:   What they share and where they differ, Person-Centered and Experiential Psychotherapies (PCEP Journal of the World Association for Person-Centered and Experiential Psychotherapy and Counseling Edited by Robert Elliott, Dave Mearns and Peter F. Schmid,  Ross-on-Wye Engeland) Volume 4, Number 1, 2005, p. 277 e.v.

{128} Aanvullend: Denk aan Rogers’ idee dat de mens ‘een aangeboren vermogen [heeft] tot ervaren (cursivering jgh)’ en ‘de gave van een vrij en onvertekend bewustzijn’ heeft, de grote waarde die hij vervolgens hecht aan bewustzijn, dat ‘de mens door denken en voelen (cursivering jgh) tegenstrijdige reacties kan organiseren tot één patroon’ en niet in de laatste plaats het aangeboren verlangen van de mens om zijn ‘Ik’ te handhaven en te verheffen. Vgl. Robert A. Liston, 1981, respectievelijk p. 57, 59 en 60. De vraag die volgens Liston (p. 62,63) van de kant van critici t.a.v. Rogers wordt gesteld, namelijk of hij ‘eenvoudigweg zijn eigen ethiek - de mens moet zijn eigen keuze kunnen maken - [heeft verheven] tot een vorm van psychologie’, kan m.i. ook t.a.v. Gendlin worden gesteld.

{129} Subjectief hier in de betekenis van aanduiding van een waarneming/ervaring die samenhangt met de gedachte of de gevoelens van een individu. Het spreken van een symbolisch proces bedoeld aan te geven dat het bij communicatie niet draait om pure informatieoverdracht, maar om een proces waarbij een via symbolen ‘voorgeïnterpreteerd’ werkelijkheidsbeeld wordt geproduceerd en onderhouden. Het is een proces, waarbij betekenis wordt gegeven aan de werkelijkheid, de realiteit. Betekenisgeving aan de werkelijkheid.

{130} E.T. Gendlin, How philosophy cannot appeal to experience and how it can, in Levine, D. (Ed.) Language Beyond Post-Modernism: Saying and Thinking in Gendlin’s Philosophy (Fourteen Commentaries and his replies), Northwestern University Press, Evanston, Illinois 1997, p. 9.

{131} Meindert Gijzen, Gendlin’s visie op het onbewuste, aangevuld met die van Welwood, Projectverslag in het kader van het project focusing, Rijksuniversiteit Groningen, Vakgroep Klinische Psychologie, 1983, p. 7 (http://www.mindessence.nl/gendlin's %20visie%20op%20het %20 onbewust %20aangevuld%20met% 20die%20van%20welwood.pdf).

{132} ‘Er zijn’ (het in de wereld zijn), bestaan (dasein) is altijd verbonden met ‘situatie’. De ‘situatie is een ervaren’. Hier is het begrip ‘bevinden’ (van bevindelijkheid) toepasbaar - hoe iemand zich ervaart in situaties. Het gaat om een innerlijk ervaren (dit raakt zoals we zullen zien het religieuze).

{133} E.T. Gendlin, 1997 p. 4. Zeker met het ‘daar buiten’ wordt het transpersoonlijke geraakt, terwijl het ‘met’, ‘onder’ en ‘achter’ ons al een religieuze geladenheid aangeeft. Een logisch gevolg als blijkt dat de filosofie, zoals volgens hem geconstateerd wordt, vandaag aan zijn eind is gekomen? Rest alleen nog relativisme? Of ontkenning van beide (p. 30)? Opmerkelijk is vervolgens Gendlin’s ingaan op de betekenis van ‘woorden’. Deze zijn niet direct vanzelfsprekend in de zin van hun betekenis: qua betekenend effect zijn ze gerelateerd aan de omstandigheid waarbinnen we ze uitspreken. Hier blijkt (aangegeven) de ‘invloed’ van Wittgenstein. Spraak noemt hij betrokken bij elk menselijk ervaren, (vertaald:) ‘zelfs zonder woorden’ (p.17). Elders geeft hij aan dat hij ‘ervaring’ in een dergelijk geval door middel van (andere) symbolen, bijvoorbeeld religieuze, wil weergeven. ‘Feeling without symbolization is blind; symbolization without feeling is empty’. - E.T. Gendlin, Experiencing and the Creation of Meaning: A Philosophical and Psychological Approach to the Subjective, The Free Press of Glencoe, New York, New York 1962, p. 1. (Dit boek wordt wel gezien als een poging van Gendlin om een brug te slaan van de filosofie naar de psychotherapie van Rogers. Vgl. Herbert Spiegelberg, Phenomenology in Psychology and Psychiatry: A Historical Introduction, Northwestern University Press, Evanston, Illinois 1986, p. 154). Wanneer Gendlin op p. 7 stelt: ‘Not only does experience (….) not come in cognitive units; we will also recognize that it is always open for futher living and action’, dan raakt dit opnieuw het transpersoonlijke.

{134} E. T. Gendlin, 1962, p. 1.

{135} Vgl. C. Rogers, 1961, p. 23-24.

{136} Vgl. Akira Ikemi, 2005.

{137} M. Denayer, Hoe de psychotherapie de mens vervreemd van zichzelf, terug bij zichzelf helpt brengen, eindverhandeling (thesis) (2.1.4. De experiëntiële invalshoek), apr. 2006, Academie voor Integratieve Psychologie AIP Gent; zie website voor integratieve psychologie: http://psy.cc/psy/wiki/pmwiki.php?n=Main.5938.

{138} Zie http://www.livingforwardwhole.com/bio.htm.

{139} Zie t.a.v. de nieuwe geestelijke werkelijkheid ook paragraaf 2.2.

{140} Deze gevoelde zin/betekenis is er al ons hele leven, telkens veranderend. We voelen bijvoorbeeld in ons lichaam de betekenis van een schoen, of van een appel, of van een vriend etc. vóór we bewust nadenken over hun zin/betekenis (Hier ligt filosofisch een verbinding naar Wittgenstein en de taalfilosofie). We ervaren onze gevoelde zin/betekenis totaal, wanneer ze vaag en onduidelijk zijn, voordat we ze duidelijk maken met behulp van woorden of gedachtevoorstellingen (symboliseren). Wanneer we focussen op een totaal gevoelde zin/betekenis, en die symboliseren (koppelen aan een woord of mentaal beeld), maken we gebruik van de lichamelijk felt sense (gevoelde ervaring) als een directe referent en zetten het om in een duidelijke gevoelde zin/betekenis. (Hier is een vergelijking met Maslow mogelijk.)

{141} Dat hier wel degelijk het begrip ‘introspectie’ kan worden gebruikt en, in tegenstelling tot het door Monsuur beweerde (vgl. E. Monsuur, http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=36, als zodanig samenvalt met (synoniem is aan) focussen, wordt bevestigd door Ann Weiser Cornell die naast Gendlin als een van de belangrijkste bronnen van de focustherapie wordt beschouwd. Zij gebruikt het begrip ‘introspectie’ uitdrukkelijk in een interview met Van Nuys. (Transcript #214 van:) http://www.shrinkrapradio.com/?s=Ann+Weiser+Cornell, terwijl ook Leijsen, zie in de tekst hierna, nadrukkelijk spreekt over een ‘introspectieve discipline’.

{142} Vgl. M. Leijsen, Het focusingproces op http://www.focusing.org/focusingproces.html.

{143} Prof. dr. M. Leijssen is psychotherapeut, staflid van de afdeling Cliëntgericht-experiëntiele psychotherapie en docent beroepsethiek aan de Katholieke Universiteit van Leuven, maar vooral een zodanig bewonderaarster van Gendlin dat ze hem min of meer als goeroe beschouwt. Zij spreekt namelijk van ‘de meester’, vgl. M. Leijssen, Focussen als innerlijk luisteren, KERN v.z.w. centrum voor psychotherapie en relatievorming, maart 2008, p. 9.

{144} Vgl. M. Leijssen, 2008, p. 4.

{145} ‘Mensen hebben al eeuwen lang toegang tot de wereld van de ziel gezocht met behulp van introspectieve disciplines‘, aldus Leijssen. M. Leijssen, 2008, p. 1.

{146} M. Leijssen, 2008, p. 1. Zie ook M. Leijssen, Tijd voor de ziel, Lannoo Tielt, 2007.

{147} M. Leijssen, 2008, p. 2 met verwijzing naar noot ii in het betreffende artikel p. 13. Zie ook E. Maex, Mindfulness in de maalstroom van je leven, Lannoo Tielt, 2006. De oorsprong van mindfulness is terug te vinden in het boeddhisme. Het was Jon Kabat-Zinn die als hoogleraar verbonden aan het Universitair Ziekenhuis van Massachusetts vanuit zijn fascinatie voor meditatie een op vipassana (letterlijk: helder zien) gebaseerde techniek ontwikkelde om stress van zijn patiënten te verminderen.

{148} Katje Wagner, Inside Out: Focusing as a Therapeutic Modality, Journal of Humanistic Counseling, Education & Development, 45 (Spring 2006), The American Counseling Association, p .49.

{149} Ann Weisser Cornell, The Power of Focusing, A Practical Guide to Emotional Self-Healing, New Harbinger Publications Inc., Oakland, California 1996, p. 3.

{150} Meindert Gijzen spreekt hierbij van een ‘duidelijk merkbare fysieke ontspanning’. Vgl. Meindert Gijzen, 1983, p. 11. Gendlin omschrijft felt shift als ‘the body talking back’, het lichaam dat terugspreekt (om duidelijk te maken wat het lichaam ervaart, voelt - weet (verborgen wijsheid/weten)). Vgl. E.T. Gendlin, Focusing-oriented Psychotherapy: A Manual of the Experiential Method. New York: Guilford, 1996, p. 97 en E.T. Gendlin, The Client’s client: The Edge of Awareness,  http://www.focusingtherapy.org/resources/articles/GeneCC.pdf en/of http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2149.html.

{151} Het blijkt dat het zes-stappenplan aangepast kan worden, dat wil zeggen dat sommige punten kunnen samen vallen of iets anders en compacter kunnen worden geformuleerd.

{152} Zie M. Leijssen, 2008, p. 4, 5.

{153} Vgl. o.a. M. Leijssen, 2008, p .6.

{154} Vgl. E.  Monsuur, http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=128.

{155} Meestal aangehaald en weergegeven als ‘still, small voice’. Naar analogie van 1 Koningen 19:11-12. Vgl. E.T. Gendlin, & C. Tavris, A small, still voice, Psychology Today, 1970, 4, New York, New York p. 57-59. Op de site van het Focusinstituut in Spring Valley is een bijdrage te vinden van rabbi Goldie Milgram onder de noemer ‘Judaism and Focusing Technique’ waarin deze een toelichting geeft op ‘the small still voice’. Wat Milgram aandraagt komt rechtstreeks vanuit de joodse mystiek en kabbala. Zie http://www.focusing.org/spirituality/judaism.html.

{156} Zie E.T. Gendlin, Focusing-oriented psychotherapy: A manual of the experiential method, Guilford Press, New York New York 1996, p. 21, 22. Gendlin zegt: ‘...when a person's central core or inward self expands...it strengthens and develops, the "I" becomes stronger’  - vertaald: wanneer iemands innerlijk of innerlijke zelf zich laat gelden…wordt het sterker en ontwikkeld zich, het ‘IK’ wordt sterker.

{157} Zie M. Leijssen, 2008  p. 9 en zie ook daar noot vi: ‘It (the felt sense) comes between the conscious person and the deep universal reaches of human nature where we are no longer ourselves. It is open to what comes from those universals, but it feels like “really me”’ (p. 81). E.T. Gendlin, 1984, The client's client: The edge of awareness. In: R.F. Levant & J.M. Shlien (Eds.), Client-centered therapy and the person-centered approach: New directions in theory, research and practice (p. 76-107). New York: Praeger. Citaat in deze noot is ook te vinden op http://www.focusing.org/client_one_a.htm.

{158} Marilyn Ferguson schrijft namelijk in het voorwoord van E. T. Gendlin, Focusing, Bantam (New Age) Books New York, 1981 onder meer: ‘Focusing is at once richly complex and surprisingly simple. It is mental and kinesthetic, mysterious in its capacity to summon buried wisdom, holistic in its respect for the felt sense of a problem. An effective method in itself, it is also valuable in conjuncttion with a variety of psychotherapies, with biofeedback, with meditation, to unblock the creative process and define problems’. En: ‘Focusing moves inward, drawing on information from the deeper, wiser self ("the body")’. Ten aanzien van wat er tijdens het focussen gebeurt, verwijst ze naar Gendlin die zegt: ‘The ideas are so new we don’t have a way to talk about them’.

{159} Vgl. Jobe Ralph Martin, A Theological analysis of the New Age Movement, A Thesis Presented to the Faculty Department of Systematic Theology Dallas Theological Seminary, April 1985 - Hfdst. IV Current Trends - The Utopian New Age Future.

{160} Vgl. wat hiervoor over New Age en humanistische psychologie is gezegd. Zie daarbij M. Hoekstra,  2001 (hfdst. 8 (8.6)) en Gary North, 1986 (bijv. p. 5).

{161} L. Louanne Ellison-Cole, Focusing with adolescents: Discerning self-identity and cultivating self-determination, dissertatie Institute of Transpersonal Psychology Palo Alto, California 21 november 2003, p. 1, 2. Zij verwijst voor de onderbouwing van haar visie naar: W. Braud, Integral inquiry: Complementary ways of knowing, being, and expression. In W. Braud & R. Anderson (Eds.), Transpersonal research methods for the social sciences (p. 35-68). Sage, Thousand Oaks, California 1998. E. T. Gendlin, Focusing oriented psychotherapy: A manual of the experiential method, The Guilford Press, New York, 1996. E. M. McMahon, Childhood wonder: A doorway to the spiritual in Focusing. Sheed & Ward, Kansas City, Missouri 1991. Als quote vermeldt ze: Transpersonal experiences may be defined as experiences in which the sense of identity or self extends beyond (trans) [and across] the individual or personal to encompass wider aspects of humankind, life, psyche or cosmos. . . . Transpersonal practices are those structured activities which focus on inducing transpersonal experiences. (uit: R. Walsh & F. Vaughan, On transpersonal definitions, The Journal of Transpersonal Psychology, 25(2) 1993, p. 203).

{162} Een ‘probleem’ dat ook kenmerkend is voor het postmodernisme. Soms wordt gesteld dat Gendlin’s filosofie zelfs verder gaat dan het relativisme en postmodernisme. Dit zou ondermeer naar voren komen in de verhouding ‘impliciet’ en ‘experience’. Vgl. E.T. Gendlin, How philosophy cannot appeal to experience, and how it can. In D.M. Levin (Ed.), Language beyond postmodernism: saying and thinking in Gendlin's philosophy,. Northwestern University Press, Evanston, Illinois 1997, p. 3-41, 343 en E.T. Gendlin, The Wider Role of Bodily Sense in Thought and Language op: http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2067.html.

{163} Is het waar(heid) dat het basisprobleem is dat alle ‘waarheid’ slechts ontwikkelingen zijn van een specifieke cultuur en geschiedenis? Is waarheid dus aan cultuur en tijd gebonden? Dat is wat Robert Parker beweert in: The Philosophy of the Implicit, An Introduction to the Work of Gene Gendlin - http://www.lifeforward.org/id2.html. Geldt dit eveneens voor het beweerde? Het tegenovergestelde, c.q. alternatief van relativisme wordt ook wel dogmatisme genoemd. Is het dogmatisme om vanuit het christendom hier te stellen dat er één absolute waarheid is, niet cultuur- en tijdgebonden, maar boven cultuur en tijd verheven? Vgl. hier Josh McDowell and Bob Hostetler, The New Tolerance, Tyndale House Publishers, Wheaton, Illinois 1998, p. 19 en Francis A Schaeffer, Hij is er en Hij spreekt, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1979, p. 54. Voor wat het relativisme betekent ten aanzien van het normen- en waardenproces vgl. Francis A. Schaeffer, How Should We Then Live, Fleming H. Revell Co. Old Tappan, New Jersey 1976, p. 145.

{164} Zie http://www.focusing.org/spirituality.html.

{165} Zie bijv. http://www.focusing.org/focusingbk_intro_uk.html waar Gendlin aangeeft dat de therapie gecombineerd kan worden met alles dat de mens als persoon kan ontwikkelen: ‘…focusing adds a deeper bodily level to other methods and can improve them. It cuts across the others and should be combined with anything else that can develop us as persons  (onderstreping jgh)’. Bijv. een reden voor British Fcusing Teachers Association om een ‘pleidooi’ voor een boeddhistische inbreng te houden. Gendlin zelf ziet mogelijkheden voor de focustherapie in relatie tot/met meerdere religieuze systemen, van boeddhisme tot soefisme, vgl. zijn zogenaamde Vision Statement waarin hij tegelijk pleit voor ruimte voor de therapie op scholen, in ziekenhuizen en kerken: http://www.focusing.org /social_issues/ vision_statement_for_focusing. html.

{166} Enkele voorbeelden daarvan: Astrid Schillings: Focusing: A Path between East and West? http://www.focusing.org/buddhism_path_between_east_and_west.html; David Rome: Searching for the Truth that Is Far Below the Search Hij schrijft o.a.: ‘Focusing can be a wonderful companion practice to Buddhist meditation’ (vertaald: ‘de focustherapie kan een schitterend samengaan met de praktijk van Boeddhistische meditatie’) en: The parallel with Buddhist meditation is apparent (vertaald: de parallel met het boeddhisme is duidelijk)  http://www.focusing.org/spirituality/searching _for_truth_rome.html; Greg Walkerden: Focusing, Enlightenment, and the Presence of God Within, Crossing traditions with each other - a workshop http://www.focusing.org/enlightenment-background-notes.html en diens Crossing the Process Model and Tibetan Buddhism - Background paper for the post-TAE conversation http://www.focusing.org/crossing.htm; boeiend is het om kennis te nemen van de op de site aanbevolen boeken: http://www.focusing.org/recommended-books.html. Zie ook: Manjudeva (Focusing Trainer, England) Focusing meets Buddhism in: Staying In Focus - The Focusing Institute Newsletter, Volume IX, number 2, Applications of Focusing, May 2009, (zie ook op p. 4 de opmerking van Ricki Morse , the design editor van deze nieuwsbrief).

{167} Vgl. Barbara Chutroo On Focusing and Buddhism http://www.focusing. org/spirituality/ chutroo_buddhism.html.

{168} Vgl. bijv. http://www.itp.edu/academics/faculty/katonah.php.

{169} Zij schrijft in een mailwisseling: ‘…I experience many resonances. One of the many aspects of Focusing is that it interacts with other processes. "Crossing" is a key concept in Gendlin's philosophy and highlights this point.’ (mail van 09-04-2011). Vgl. de volgende noot.

{170} Vgl. Robert Parker, The Philosophy of the Implicit, An Introduction to the Work of Gene Gendlin  - http://www.lifeforward.org/id2.html. Hij spreekt nadrukkelijk van ‘reunites’. Zie ook C. Townes bij Bruce Schweigerdt, 1982, p. 327.

{171} Zeker als het gaat om de functie van taal*): ‘As in all speech, a word makes sense only as its use-family "crosses" with an actual situation in the actual spot in a sentence’. Vgl. E. T. Gendlin, Crossing and Dipping: Some Terms for Approaching the Interface between Natural Understanding and Logical Formulation http://www.focusing.org/gendlin.html. Gendlin stelt op ervaringsgerichte noties voor als bruggen tussen fenomenologie en logisch formuleren. Het impliciete weten zou je kunnen omschrijven met: weten (ervaren) wat iets is (en eventueel hoe te gebruiken) maar (nog) niet in (het juiste) woord of symbool kunnen weergeven - dit ‘weten’ (ervaren) is op een of ander manier onafhankelijk van woorden, een ‘voorwoordelijk’ kennen. We raken hier de analytische filosofie die zich kenmerkt door een streven naar helderheid in verwoording en argumentatie en deze wordt nota bene wel als ‘tegenhanger’ gezien voor de fenomenologie en het existentialisme (van m.n. Satre) alsook de filosofie van Heidegger. Lag niet juist daar voor Gendlin een voorkeur? Maakt Gendlin dan van datgene gebruik wat hem goed uitkomt om zijn ideeën te ‘verdedigen’ of te promoten? Een doordenken op de door Robert Parker ‘aangeleverde’ voorbeelden zal tot de conclusie moeten leiden dat deze mank gaan. Autorijden ‘voel’ je niet aan en evenmin het gebruik van de telefoon - beide zul je moeten leren, terwijl je daar vooaf niets van wist. Het volgen van instructies is allerminst gelijk aan voorwoordelijk kennen/ervaren. Zelfs lopen moesten we aanleren… Toont het artikel van Parker niet juist de zwakte aan van de filosofie van het impliciete? Wat Genlin en Wittgenstein betreft, is o.a. te wijzen op: E.T. Gendlin, Thinking Beyond Patterns, http://www.focusing.org /tbp.html.

*) (Ludwig Wittgenstein (1989-1951) bekend van de uitspraak: ‘Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen’ – ‘Waarover men niet spreken kan, zou men beter zwijgen’).

{172} Vgl. Robert Parker, The Philosophy of the Implicit, An Introduction to the Work of Gene Gendlin - http://www.lifeforward.org/id2.html. Volgens Parker hoopt Gendlin op een verandering/verschuiving (shift) in het denken die ons in staat stelt om op een nieuwe en productieve manier te denken over wetenschap, spiritualiteit, en leven. Grofweg: een pleidooi voor ruimte voor het oosterse denken, een zaak die in dit verband sowieso door de Japanners in kwestie wordt voorgestaan. Vgl. de volgende noot en zie ook noot 56 m.b.t. het artikel van Townes waarbij het volgende van hem hier toepasbaar is: ‘For they both (wetenschap en religie/spiritualiteit - jgh.) represent man's efforts to understand his universe and must ultimately be dealing with the same substance’.

{173} Wat betreft de Japanse aanhang vgl.: http://www.focusing.org/fot/murasato_theory.html - met name: Yoshihiko Morotomi enTadayuki Murasato t.a.v. boeddhisme. Zie ook van de laatst genoemde: On a Book of Hope: A Process Model p. 83 pdf op: http://www.focusing.org/folio/ Vol21No12008/08_OnABookTRIB.pdf en Akira Ikemi, 2005, p.277-288. Ikemi geeft t.a.v. ‘felt sense’ nadrukkelijk aan: ‘…we are very Buddhist…’ zo Ikemi aangehaald in Lisa Tsoi Hoshmand (Ed),Culture, Psychotherapy, and Counseling: Critical and Integrative Perspectives, Sage Publications, Inc. Thousand Oaks, California 2006, p. 68.

{174} Vgl. http://www.focusing.org.uk/practising_presence.html. Zij citeert uit een aan haar gerichte brief van Maura Sills (van het Karuna Instituut in Devon, Engeland) uit 2002. Het is Ann Weiser Cornell die op haar site onder andere dit artikel van harte aanbeveelt, zie: http://www.focusingresources.com/english.htm.

{175} Drumond laat duidelijke overeenkomsten zien tussen boeddhisme en de focustherapie. Zo concludeert hij: ‘What we are looking at here gives solid credence to the view that the Buddha had himself discovered a thoroughly relevant 'embodied mind' therapeutic truth. Furthermore, this meditation practice of the observation of feelings on the body appears to be equally consistent today in its therapeutic power, as it was 2500 years ago’. Michael Drumond*), The observation of bodily feelings in early Buddhism and in experiential psychotherapy, Trans - Internet-Zeitschrift für Kulturwissenschaften, 3.8. Well Being. Integrating Eastern Knowledge in Western Culture and Western Knowledge in Eastern Culture nr. 15, August 2004, http://www.inst.at/trans/15Nr/03_8/drummond15.htm.

*) Drummond - Promovendus in de Boeddhistische Studies aan de Faculteit Godgeleerdheid van de Universiteit van Utrecht. Eveneens boeiend is in dezen eveneens het artikel van Tadayuki Murasato dat te vinden is op de site van het Focusinstituut waarin er op geduid wordt dat sommige auteurs (bijv. Steven William Laycock en Charles B. Guignon) gewezen hebben op de overeenkomsten tussen de boeddhistische opvatting van ‘niets’ en de ideeën van Martin Heidegger en existentialisten als Sartre.

{176} M. Leijssen, maart 2008, p. 4.

{177} Robert Parker, The Philosophy of the Implicit, An Introduction to the Work of Gene Gendlin  - http://www.lifeforward.org/id2.html.

{178} Zie http://www.focusing.org/biospirit.htm.

{179} Zie: http://www.biospiritual.org/ voor meer informatie en literatuur etc.

{180} Interessant is de beschrijving die in dezen wordt gegeven door Kate Brightwell van de British Focusing Teachers Association in Caring Feeling Presence, met name het slot van het artikel. Vgl. http://www.focusing.org.uk/cfp.html - de schrijfster geeft voor correspondentie het volgende e-mailadres: Katebright@aol.com. Onwillekeurig kan hier gedacht worden aan een, binnen de New Age wereld bekende, geleidegids. Men denke niet dat dit typisch past binnen een katholieke setting. Wie de moeite neemt en de site van Integro bezoekt en het daar gebodene op het punt van de focustherapie doorneemt, ontdekt onherroepelijke parallellen. In plaats van CFP wordt er daar bijvoorbeeld gesproken over Innerlijk Compas en Wijze Liefhebbende Begeleider. (Zelfs de Heilige Geest wordt hierbij genoemd.)

{181} Zo o.m. Kate Brightwell vgl. http://www.focusing.org.uk/cfp.html.

{182} Hoe zonder schroom en met het grootste gemak (ook) deze manier van focussen gelinkt schijnt te kunnen worden met occulte meditatie, droominterpretatie, reiki, het enneagram etc. wordt bijvoorbeeld duidelijk bij een therapeute als Gretchen Meyer http://www.listeningtosoul.org/.

{183} Door Jurg werd, tijdens een door de schrijver afgenomen interview in mei 2010, bevestigd dat hij de therapie in ons land binnen christelijke kring heeft geïntroduceerd en gepromoot. Voor een nauwkeurig verslag van het interview kan worden verwezen naar http://www.bijbels-perspectief.nl.

{184} De toenmalige theologische hogeschool van Kampen, gevestigd aan de Koornmarkt en Oudestraat, heet nu de Protestantse Theologische Universiteit. VU staat voor de Vrije Universiteit van Amsterdam.

{185} Mogelijk moet intussen gesproken worden over ‘organiseerde’. Hoewel namelijk het centrum onder de noemer Tabitha voor therapie of opleiding tot pastoraal-therapeut nog steeds gelokaliseerd is aan de Anerweg Noord in Lutten en zich presenteert door middel van onder meer een ambitieus ogende site op internet, waarop zelfs trots gesproken wordt over Tabitha Hogeschool, blijkt een en ander nog amper te functioneren en is intussen het accent qua inkomsten, naast een nog enkele therapeutische sessie, komen te liggen op het op dezelfde site vermelde item ‘bed and breakfast’.

{186} Zo Jurg in het in noot 134 genoemde interview met de schrijver in mei 2010. In dit interview gaf Jurg te kennen dat er drie levels (niveaus) zijn in het trainingsprogramma. We zien dit ook naar voren komen bij het Center for Integrative Counseling in Malibu, Californië. Anderen echter spreken van vier levels, niveaus, bijvoorbeeld de Werkgroep Focussen Vlaanderen. Dit spreken over ‘levels’ doet denken aan de Reiki-opleiding. Ook daar wordt namelijk gesproken over het behalen van ‘graden’ - vgl. het spreken van Jurg (in het afgenomen interview) over ‘het door hem behalen van de hoogste graad’ (in het afgenomen interview). Ook de reiki-student kan zich op drie levels bekwamen, terwijl level drie dan weer is onder verdeeld in A, B en C en ook hier spreken sommigen echter nadrukkelijk van vier niveaus. (Saillant detail is dat focussen soms nadrukkelijk in combinatie met reiki wordt aangeboden, in reiki wordt geïntegreerd – vgl. FocusNetwerk Nederland & België, bijvoorbeeld Barbara Rolsma die nota bene een van de trainers voor kinderfocussen is en verbonden aan stichting Kinderfocussen.) Naast de te behalen ‘levels’ zijn er nog specialisaties mogelijk en schijnt men in overleg met het Focusinstituut in Spring Valley een eigen traject te kunnen uitzetten.

{187} RINO = Regionaal Instituut voor Nascholing en Opleiding. In het midden van de jaren tachtig werden door de overheid zeven Regionale Instituten voor Nascholing en Opleiding ingesteld en gefinancierd met als doel, door het verzorgen van opleiding en nascholing, een efficiënte deskundigheidsbevordering van hulpverleners in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) en aangrenzende terreinen. Het kent een gevarieerd aanbod van cursussen, workshops en opleidingen onder leiding van praktijkdocenten. Door fusie van de RINO’s Utrecht, Zuid-West Nederland, Oost Nederland en Randstad Midden ontstond in 1993 de RINO Groep.

{188} Zo Jurg in het afgenomen interview in mei 2010.

{189} De betrokken medewerker, die volgens Jurg de visie van het focussen in dienst stelt van het metafysisch ideaal en aan het boeddhisme verwante terminologie gebruikt, is destijds tezamen met enkele collegae in Hardenberg een christelijk centrum voor therapie en trainingen begonnen onder de naam Integro (zie noot 92 en 105). Met het ‘onder bedenkelijke leiding verder bekwamen’, doelt Jurg op Ann Weiser Cornell die volgens hem werkt vanuit de Egyptische filosofie en staat voor een invulling van de focustherapie die boeddhistisch en New Age-georiënteerd zou zijn, een variant die ondermeer vertegenwoordigd wordt door het focuscentrum in Den Haag. Dit centrum heeft op de praktijk van de therapie in ons land grote invloed.

{190} Wel geeft Jurg sinds de genoemde interne problematiek aan dat hij op het geven van een enkele kleine cursus na, weinig meer met focussen doet. De vraag is, dunkt mij gerechtvaardigd hoe zelfs dit te rijmen is met de het naar zijn zeggen van God ontvangen inzicht (dat het focussen een doodlopende weg is).

{191} De therapie heet toepasbaar op allerlei gebieden, zoals gezondheidszorg, onderwijs, management, pastoraal-, sociaal- en kunstzinnig werk. Wat de toepassing in het onderwijs aangaat, verwijs ik graag naar J.G. Hoekstra, Pas op uw kind! - Focussen in het onderwijs, Bijbel & Onderwijs Amersfoort, 13e jrg., nr.2,  april 2010.

{192} Vgl. Robert A. Liston, 1981, p. 55.

{193} Voor het inhoudelijke en/of de waarde van ‘wetenschappelijk’ neme men slechts kennis van de eerder in noot 113 genoemde dissertatie van L. Louanne Ellison-Cole ten behoeve van haar promotie in filosofie en transpersoonlijke psychologie.

{194} Zie ondermeer Harald Merckelbach, Een postbode wordt gerechtspsychiater, autobiografie van een vakkundige oplichter, Skepter 17 (3), herfst 2004.

Noten hoofdstuk 3

{195} Zie W.C. van Dam, Tussen Geest en Antigeest, J.N. Voorhoeve, Den Haag 1988, p. 42,43. Hij verwijst even verder op naar Kurt Koch, die aangeeft dat wie zich met dergelijke zaken inlaat de deur opent voor onbekende geestelijke machten, p. 69.

{196} Vgl. Gordon R. Lewis, The Church and the new spirituality, Journal of the Evangelical Theological Society (JETS) 36/4 December 1993 p. 435.

{197} Men leze H. Hanegraaff, Christianity in Crisis, Haverst House Publishers, Eugene, Oregon 1993. De gedachte dat het zonde is over zonde(n) en zondaar te spreken (een uitspraak van een aanhanger van de New Age) wordt intussen door menig evangelisch voorganger gedeeld. Vgl. Gordon R. Lewis, 1993, p. 437.

{198} Vergelijk ook hoofdstuk 2 paragraaf 2.4 en wat daar gezegd is over de relatie new age en humanistische psychologie en zie de verwijzing daar naar Jobe Ralph Martin, 1985. Zie eveneens M. Hoekstra, 2008 en Gary North, 1986.

{199} Vgl. Elliot Miller, Tracking the “Aquarian Conspiracy”(Part One), CRI Statement DN065, Christian Research Institute, Rancho Santa Margarita, California (nu: Charlotte, North Carolina), (ook in: Christian Research Journal vol. 9. no. 02 1986), p. 4. (Zie voor part two Christian Research Journal vol.9. no.03, 1987.)

{200} Ferguson schreef op verzoek van Gendlin het voorwoord voor diens boek: Eugene T. Gendlin, Focusing, Bantam (New Age) Books New York, 1981. Een dergelijke keuze van Gendlin mag niet toevallig heten zoals uit het vervolg in de tekst zal blijken. Het verraadt duidelijk zijn sympathie met haar ideeën. Het is Marilyn Ferguson geweest die een duidelijk gezicht aan de New Age-beweging heeft gegeven en dat vooral met het van haar bekend geworden boek: Marilyn Ferguson, The Aquarian Conspiracy, J.P. Archer, Los Angeles 1980. Op de site van The Focusing Institute wordt het boek van Gendlin gepromoot door het weergeven van een excerpt van Ferguson’s voorwoord (vgl. http://www.focusing.org/focusingbook.html); dit onderstreept het hiervoor in deze noot beweerde. Gelet op de verbinding tussen New Age en het nationaal-socialisme (vgl. W.C. van Dam, 1988, p.43,44) wekt de buitengewone belangstelling van Gendlin voor de New Age juist vanwege zijn Joodse achtergrond en het samen met zijn ouders voor de Nazi’s moeten vluchten tijdens WOII op zijn minst verbazing.

{201} Vanuit navraag (mailcorrespondentie mei/juni 2011) blijkt Ferguson niet, zoals in een review van Paul Caubet onder Amazon werd beweerd, zitting te hebben gehad in het bestuur van ATP. Wel wordt door diverse bronnen melding gemaakt van het gegeven dat ze deel heeft uitgemaakt van de bestuursraad van The Institute of Noetic Sciences (IONS). Het IONS is een in feite spiritueel, New Age-gefundeerd/georiënteerd instituut opgericht door de voormalige astronaut Edgar Mitchell.

{202} Vgl noot 9 hfdst. 2 Gary North, Unholy Spirits, Occultism and New Age Humanism, Dominion Press, Fort Worth, Texas 1986. De genoemde betrokkenheid van Ferguson bij AHP, een betrokkenheid die o.m. wordt vermeld op haar Wikipedia-pagina, is bij navraag door AHP bevestigd (mailcorrespondentie mei/juni 2011).

{203} Zo was zij, zoals blijkt uit onderzoek (en mailcorrespondentie mei 2011 met het ATP), onder meer betrokken bij publicatie in the Journal of Transpersonal Psychology in 1978, wat ook elders vermelde affiniteit onderstreept.

{204} Vgl. W.C. van Dam, 1988, p. 43 en zie ook noot 59 in hoofdstuk 2.

{205} Vergelijk Marjolein Hoekstra in haar bespreking van de relatie tussen Roger en New Age. Marjolein Hoekstra, Externe coaching in theorie en praktijk, tweede deel scriptie, Universiteit Utrecht, Utrecht 2001.

{206} Vgl. bijvoorbeeld: Gale Encyclopedia of Occultism & Parapsychology: Marilyn Ferguson http://www.answers.com/topic/marilyn-ferguson#ixzz1MbcSF51v. Carl Rogers zou bijvoor-beeld gesteld hebben dat het boek van Ferguson de pioniersgeest de moed geeft om voort te gaan.

{207} In dit verband is zeker boeiend en verhelderend wat Elliot Miller (1986 (en part two 1987)) aangeeft ten aanzien van onder andere de ‘innerlijke wijsheid’ zoals opgevat binnen de New Age, en in relatie tot Ferguson. Het blijkt van groot belang ‘te weten’ hoe die ‘innerlijke wijsheid’ ‘aan te boren’. Als een van de mogelijkheden kan daarbij gedacht worden aan meditatie. Vgl. het vervolg in de tekst. (Opmerkelijk is de plek die in dit verband aan het onderwijs wordt gegeven - juist het onderwijs werd/wordt namelijk door de New Age als belangrijk speerpunt gezien. Het woord ‘onderwijs’ komt van het Latijn ‘educare’ wat doelt op een ‘van binnenuit naar buiten brengen’, waarbij het volgens de New Age dan gaat om het tot expressie brengen van het ‘zelf’ (vgl. Jack Canfileld, Paula Klimek, Education in the New Age, New Age Journal, Feb. 1978, Vol. 3, no. 9 , p.28)). Wat de invloed van Ferguson op het onderwijs betreft, zie het artikel De Integrale School, Bijbel en Onderwijs, januari 2010, http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=86:deintegrale-school&catid=49:alle artikelen& Itemid=86.  Zoals in het volgende hoofdstuk aan de orde zal komen, is dit een zaak die ook speelt ten aan zien van de focustherapie. Vgl. in dezen ook Focussen in het onderwijs,  Bijbel en Onderwijs, mei 2010 http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content &view=article&id=1047%3 Afocussen&catid=37%3Aalgemeen&Itemid=86.

{208} Vgl. Eugene.T. Gendlin 1981, p. ix.

{209} Vgl. Ivan Ellingham, Carl Rogers’ ‘Congruence’ As An Organismic, Not a Freudian Concept (in G. Wyatt (ed) Congruence: Rogers’ Therapeutic Conditions, PCCS Books Ltd., Ross-on-Wye - UK 2001).

{210} ‘The ideas are so new  we don’t have a way to talk about them.’ bij Eugene.T. Gendlin 1981, p.ix. We vinden een soortgelijke opmerking terug in het transcript van Gendlin’s Templeton Lecture p.2, Transcript of Gendlin Templeton Lecture, page 1 of 43,  Psychology of Trust and Feeling Conference, Stony Brook University, November 17-18, 2006 zie http://www.focusing.org/docs/gendlin_templeton_transcript.doc.

{211} M. Leijssen, Focussen als innerlijk luisteren, KERN v.z.w. centrum voor psychotherapie en relatievorming, maart 2008, p. 8.

{212} Vgl. W.C. van Dam, 1988, p. 43.

{213} Vgl. W.C. van Dam, 1988, p.43 Voor een nadere toelichting op dit fenomeen zie bij hem p. 67 e.v.

{214} Zo J. Bos van ‘Bosconsulting diaconaal advies’ uit Eindhoven in een e-mail van 22 december 2010. Dhr. Bos, die rechten studeerde, claimt o.a. ‘pastoraal psychologische expertise’ en in zijn ‘praktijk’ past hij in dat kader o.m. de focustherapie toe. Bos was leerling van Jurg.

{215} Ter verduidelijking verwijst Ellingham (voor bron zie noot 15) naar: Eugene T. Gendlin, On emotion in therapy. In L.S. Greenberg & J.D. Safran (Eds.), Emotion, Psychotherapy & Change, Guilford Press, New York 1991, p. 255-279. Zie wat is gezegd bij noot 14. Wat het ‘kennen van dieren’ aangaat, wordt dan wel verwezen naar hun gedrag voorafgaand aan bijvoorbeeld een naderend onheil.

{216} Ellingham (voor bron zie noot 15) verwijst dan namelijk naar Eugene T. Gendlin, The client’s edge: the edge of awareness. In R. F. Levant & J. M. Shlien (Eds.), Client-Centered Therapy and the Person-Centered Approach, Praeger, New York 1984, met het accent op p. 76-107.

{217} M. Leijssen, 2008, respectievelijk p. 1 en 2. T.a.v. het introspectieve schrijft zij: ‘Mensen hebben al eeuwen lang toegang tot de wereld van de ziel gezocht met behulp van introspectieve disciplines‘ . T.a.v. ‘betrouwbare ingang tot de ziel’ leze men ook M. Leijssen, Tijd voor de ziel, Lannoo, Tielt, 2007. (Zie ook M. Leijssen, 2008, p.1).

{218} M. Leijssen, 2008, p.9 (en zie ook daar de verwijzing naar noot vi). Vgl. ook S. van Wersch, 1990, p.176 en zie hoofdstuk 2 paragraaf 2.2.

{219} Vgl. Marilyn Ferguson, 1980, p.89-93. Martin spreekt in dit verband over een manier van je inlaten met o.m. occulte krachten. Jobe Ralph Martin, A Theological analysis of the New Age Movement, A Thesis Presented to the Faculty Department of Systematic Theology Dallas Theological Seminary, April 1985 - Hfdst. IV Current Trends - The Seduction of Children.

{220} M. Leijssen, 2008, p. 1.

{221} ‘Focusing is at once richly complex and surprisingly simple. It is mental and kinesthetic, mysterious in its capacity to summon buried wisdom, holistic in its respect for the felt sense of a problem. An effective method in itself, it is also valuable in conjunction with a variety of psychotherapies, with biofeedback, with meditation, to unblock the creative process and define problems.’ Marilyn Ferguson (voorwoord) bij Eugene T. Gendlin, 1981.

{222} Zie ook W.C. van Dam, 1988, p. 43.

{223} J.W. Becker e.a., Secularisatie en alternatieve zingeving in Nederland, Sociale en Culturele Studies - 24, Sociaal en Cultureel Planbureau/Vuga Uitg. Den Haag, 1997, p.23,25. Zij wijzen er daarbij op dat er geput wordt uit hindoeïstisch gedachtegoed, gnostische tradities, het neo-paganisme, alsook de theosofie. De relatie tussen de Humanistische Psychologie/Gendlin en de New Age wordt ook vastgesteld door Marjolein Hoekstra, terwijl zij zich zelfs op zeker moment waagt af te vragen, waar nu de grens ligt tussen humanistische psychologie en spiritualiteit. Vgl. Marjolein Hoekstra, (Externe coaching in theorie en praktijk, tweede deel scriptie, Universiteit Utrecht), 2001. Zie ook W.C. van Dam, 1988, p. 43.

{224} Jobe Ralph Martin,  A Theological analysis of the New Age Movement, A Thesis Presented to the Faculty Department of Systematic Theology Dallas Theological Seminary, April 1985 - Hfdst. IV Current Trends  - The Utopian New Age Future.

{225} Zo Jurg in een interview met de schrijver in mei 2010. Het mag duidelijk zijn dat de door Jurg uitgesproken angst in tegenspraak is met de bewering over twee stromen binnen de focuswereld.

{226} ‘Focusing-Oriented Psychotherapy (FOT) is an emerging family of experiential psychotherapies based on the pioneering work of Eugene Gendlin.’ Zie The Focusing Institute onder de kop: What is Focusing-Oriented Psychotherapy? Op: http://www.focusing.org/eShop/10Expand.asp?ProductCode=W-091111-WC.

{227} Intussen spreken Weiser Cornell en McGavin (vanuit jarenlange ervaring en vanuit met name eigen problematiek (o.a. het drankprobleem van Weiser Cornell)) liever wat hun aanpak betreft over Treasure Map to the Soul (zie vermelding in pragraaf 3.1.3). Treasure Maps zou tot doel hebben het focusproces te verdiepen en deelnemers te helpen om moeilijke levensproblemen aan te pakken.

{228} Deze opsomming naast de FOT is naar analogie van het apart vermelden van de verschillende nuances en benadering naast de FOT in de aankondiging van de 23ste International Focusing Conference 2011, http://www.2011intlconference.com/ presentations.asp.

{229} Dit zou aanvankelijk door het Focuscentrum in Den Haag zijn meegedeeld aan de focustherapeut Bos uit Eindhoven, aldus een van hem ontvangen e-mail van 22 december 2010: ‘Door Focuscentrum Den Haag werd ik geattendeerd op ‘Recovery Focusing’, zoals Suzanne Noel, een focustrainer in Costa Rica, dat toepast bij Anonieme Alcoholisten.’ Vanuit zijn focusachtergrond heeft Bos ‘actief in de leiding meegedaan’ voor het ontwikkelen van het Celebrate Recoveryprogramma binnen de Lichtstad gemeente van Eindhoven. Inmiddels heeft Bos voor zich het focussen en Celebrate Recovery geïntegreerd in een ‘eigen programma’: Focussen in pastorale toepassing Recovery Focusing (aldus van hem ontvangen informatie per mail van 06-08-2011). Bestudering laat echter nadrukkelijke overeenkomsten zien met het werk van Noel, slechts zijn hier de o.a. bij Celebrate Recovery gebruikte Bijbelteksten toegevoegd. Voor nadere informatie over Celebrate Recovery valt te verwijzen naar een door P. en M. Slager samengesteld dossier o.m. te vinden op de site van bijbels perspectief. Zie ook de begrippenlijst achterin dit boek. Ook het door Bos ontwikkelde programma voor recovery focusing  is compleet  te vinden op de site van bijbels perspectief.

{230} Wie kennis heeft van de New Age-beweging zou wellicht kunnen aandragen dat de nu volgende te behandelen flirts evengoed onder de noemer New Age geplaatst hadden kunnen worden aangezien ze qua inhoud ook daar - althans in een of andere vorm - voorkomen. Vanuit praktische overwegingen, zoals streven naar overzichtelijkheid, is bewust gekozen voor afzonderlijke behandeling. Daarenboven valt de New Age-beweging moeilijk af te bakenen, het gaat daarbij om een - in lijn met de titel van het hoofdstuk - complex wortelgestel.

{231} Vgl. hoofdstuk 2 paragraaf 2.4.

{232} Vlg. o.a. W.C. van Dam, 1988, p. 39, 40. Geheel passend in lijn voor de New Age kenmerkende begrippen monisme en holisme. Vooral het laatste begrip komt men meer dan eens in geschriften betreffende de focustherapie tegen.

{233} Eugene T. Gendlin The difference between focusing and self-hypnosis. Unpublished manuscript (1979) p. 15 zie http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2033.html. De even verderop in de tekst genoemde therapeute Bala Jaison geeft aan dat Gendlin (al in 1983) in zijn focustraining sprak over een ‘’going down in your body’ and ‘being friendly’ with whatever was ‘there’ (cursivering jgh) - vertaald: een ‘afdalen in je lichaam’ en ‘vriendelijk zijn’ tegen wat ‘daar’ ook maar was. Bala Jaison staat niet alleen open voor het spirituele als zodanig, maar in het bijzonder voor het esoterische (vgl. gegevens hierna in de tekst en onder noot 49 en 88). http://www.focusing.org/cfp-page/452/jaison_bala.html.

{234} Interessant is de even verderop in de tekst door Ann Weiser Cornell geuite constatering, waar het gaat om ‘de vergelijking’ tussen meditatie en de focustherapie en het resultaat.

{235} Zo Welwood bij Susan Jordan, (van de British Focusing Teachers Association), Practising Presence: Focusing, Buddhist Understanding and Core Process psychotherapy, vgl. http://www.focusing.org.uk/practising_presence.html.

{236} Zie Meindert Gijzen, Gendlin’s visie op het onbewuste, aangevuld met die van Welwood, Projectverslag in het kader van het project focusing, Rijksuniversiteit Groningen, Vakgroep Klinische Psychologie, Groningen 1983, p. 6.

{237} Volgens een briefwisseling uit 2002 tussen Maura Sills (van het Karuna Instituut in Devon, Engeland) en Susan Jordan (van het British Focusing Teachers Association) (http://www.focusing.org.uk/practising_presence.html#top). Boeiend is in dit verband het artikel van Tadayuki Murasato dat te vinden is op de site van The Focusing Institute (http://www.focusing.org/folio/Vol21No12008/08_OnABookTRIB.pdf). In dit artikel wordt aangegeven dat sommige auteurs (bijv. Steven William Laycock en Charles B. Guignon) gewezen hebben op de overeenkomsten tussen de boeddhistische opvatting van 'niets' en de ideeën van Martin Heidegger en existentialisten als Sartre. Opmerkelijk, maar in deze context begrijpelijk, is Gendlin’s positieve verwijzing naar de Japanse tak van het focussen.

{238} Vgl. hoofdstuk 2 paragraaf 2.4. Met betrekking tot de filosofie van het impliciete mag de in het betreffende hoofdstuk gemaakte verwijzing naar Robert Parker nogmaals worden onderstreept.

{239} Vgl. in het vorige hoofdstuk de verwijzing naar Michael Drumond en zijn bevindingen.

{240} Hier mag nogmaals verwezen worden naar haar visie op de relatie tussen boeddhisme en de focustherapie - hoofdstuk 2 paragraaf 2.4, p. 31 (en de verwijzing naar Barbara Chutroo On Focusing and Buddhism http://www.focusing.org/spirituality/ chutroo_buddhism.html).

{241} Zoals valt op te maken uit respectievelijk http://www.focusing.org/cfp-page/511/klagsbrun_joan.html (Beschikbaar op 4 januari 2011) en Susan Gere (Director, Institute for Body, Mind and Spirituality), Introduction to Special Issue on the Institute for Body, Mind, and Spirituality (IBMS), Journal of Pedagogy, Pluralism, and Practice (JPPP), Lesley College, Cambridge, Massachusetts, Issue 12, Summer 2007, p. 2, 3.

{242} Zoals valt op te maken uit diens profiel op http://therapynext.com/Profile.aspx?pid=1748.

{243} Schrijfster van het in het Nederlands vertaalde boek Experiëntiële en kortdurende therapie geïntegreerd - Praktijkboek voor het verkorten van diepwerkende therapie en het verdiepen van kortdurende therapie, De Toorts, Haarlem 2006. Zij schreef o.a. het artikel Meta-Focusing: Grounding the Spirit in The Focusing Connection, Vol.XII, No.2, March 1995 Focusing Resources, 2336 Bonar Street, Berkeley, CA. Focusing Resources is een zes maal per jaar verschijnend tijdschrift waarvan Ann Weiser Cornell redactievoorzitter is terwijl Bala Jaison deel uitmaakt van de redactieraad. Ook schreef zij enkele artikelen voor de Journal of Esoteric Psychology, uitgave van The Seven Ray Institute, Rutherford, New Jersey. Daarnaast schreef zij samen met Carol Bellin (een focustherapeute die readings geeft middels een geestelijke entiteit - een engelachtig wezen (zie onder 3.3) met de naam Mira - NB tijdens The 10th International Focusing Conference!) diverse redactionele artikelen voor The Folio, A Journal for Focusing and Experiential Therapy. Zie http://www.focusing.org/folio-back-issues.htm. (The 10th International Focusing Conference moet vermoedelijk - volgens correspondentie met Weiser Cornell (mail van 8 juni 2011) - in 1998 zijn geweest.)

{244} Men hoeft hiervoor slechts het fenomeen van de focustherapie op internet te volgen.

{245} Verhelderend is hier m.i. haar verwijzen naar Eckhart Tolle in een van de op haar site voorkomende artikelen: Presence meets ‘ego’ - http://www.focusingresources.com/ articles/presence_ego.html, een artikel dat ook verschenen is in The Focusing Connection, januari 2009. De geestelijke merites van Tolle worden voldoende duidelijk vanuit zijn publicaties. In het licht van het hierna te noemen fenomeen alchemie, is zijn spreken over ‘spirituele transformatie’ (voor wat zijn eigen ervaring aangaat) nogal opmerkelijk. Zijn boek ‘A New Earth’ wordt wel omschreven als brandstof voor een revival van de New Age. Hij combineert oosterse en westerse mystiek, vermengd met onder andere de kabbala. Het accent ligt bij hem op het boeddhisme. De kern van zijn boodschap is te komen tot wat hij zelf ervaren heeft, namelijk een verschuiving in bewustzijn (waarbij hij duidelijk aansluit bij Jungs idee van een collectief bewustzijn). Vgl. Eckhardt Tolle, A New Earth: Awakening tot Your Life’s Purpose, Plume Books/The Penguin Group, New York, New York 2005, respectievelijk p. 6-7, 14-17.

{246} Vgl. http://www.focusingresources.com/lwf.html. Zonder meer is een en ander te verifiëren bij Ann Weiser Cornell.

{247} Vgl. http://www.focusingresources.com/irf/teachers/jane_bell.htm. Vanuit deze link is het gemakkelijk meer rond haar te ‘ontdekken’.

{248} Vgl. voorgaande link alsook o.a. http://www.shamanicjourneys.com/staff.php.

{249} Zie http://www.focusing.org/intlabstracts.html. Nadere informatie is in te winnen bij The Focusing Institute.

{250} ‘Alchemie’, zegt Rita Houthuijzen in een theosofische lezing in Blaricum op 18 april 2009, ‘is in zijn diepste betekenis innerlijke transformatie’, terwijl ze erop wijst dat het een duidelijk esoterische kant heeft. Men kan ook stellen: een ‘geestelijke’ kant. Het gaat om een transmutatie, een vorm van veredeling, omzetting, het tot stand brengen van een zuivering in de ziel zodat het Godsbeeld kon worden weerspiegeld om zo tot een mystieke vereniging met god, het goddelijke te komen. Het doel was, is: het komen tot een godservaring - te denken valt aan the small, still voice van Gendlin. Jung zag de alchemie als een onderstroom van het christendom. Vgl. http://www.theosofie.net/impuls/2009/ alchemie.html en zie ook http://www.jungs psychologie.nl/artikelen-over-cg-jung/alchemie-in-overzicht/.

{251} Uit correspondentie met Ann Weiser Cornell kwam naar voren dat wegens afwezigheid van degene die de yoga zou verzorgen er gekozen is voor… tai chi: ‘Actually we didn't do yoga because the person who does the yoga couldn't come. We started instead with Tai Chi.’ Zo in een mail van 8 juni 2011. Wie bekend is met de achtergrond van Tai Chi zal weten dat het hier om een Chinese bewegingsleer die is gebaseerd op yin en yang en de vijf-elementenleer. Ofwel: het ene oosterse fenomeen maakte plaats voor het andere. Let op het gegeven dat Weiser Cornell nadrukkelijk spreekt over ‘we’. Tai chi is voortgekomen uit het eerder in de tekst genoemde qi gong. In principe heet er tussen tai chi en qi gong geen verschil te zijn.

{252} Te wijzen valt op de in de vorige noot genoemde mail van 8 juni 2011 waarin Weiser Cornell nadrukkelijk spreekt over ‘wij’ - ‘[we] started instead with Tai Chi’.

{253} Vgl. haar website: http://www.focusingresources.com/. In een confrontatie hiermee stelt ze: ‘I was looking for things that would help’ (vertaald: ‘ik was op zoek naar zaken die konden helpen’) en merkt vervolgens op: ‘I neglected to mention that I also tried prayer’, terwijl ze aangeeft dat gebed haar nog steeds helpt. (zo in een mail van 8 juni 2011). Een opmerkelijke uitspraak in het licht van wat in de tekst is aangegeven.

{254} W. Jurg in afgenomen interview, mei 2010. Graag verwijs ik naar een verslag van het betreffende interview op http://www.bijbels-perspectief.nl.

{255} Vgl. Susan Jordan, Practising Presence: Focusing, Buddhist Understanding and Core Process psychotherapy - een verkorte en aangepaste versie van een afstudeerscriptie in 2004 voor het masters in Core Proces psychotherapie, opgenomen op de site van British Focusing Teachers Association: http://www.focusing.org.uk/practising_presence.html. De Core Proces psychotherapie is gefundeerd op de boeddhistische psychologie en mindfulness.

{256} Vgl. transcript Andrea Johnson, Focusing with Ann Weiser Cornell, David Van Nuys, Ph.D., aka “Dr. Dave” interviews Ann Weiser Cornell, Ph.D – ShrinkRapRadio, July 30, 2009, p. 15. http://www.shrinkrapradio.com/214.pdf.

{257} Vgl. http://www.bristolmeditation.org.uk/index.html.

{258} Vgl. o.a. de verwijzing naar Katje Wagner (2006, p. 49) in hoofdstuk 2 paragraaf 2.4 en met name de relatie die Wagner ziet tussen het stappenplan van Gendlin en mindfulness.

{259} Vgl. voor mindfulness het vorige hoofdstuk noot 98. Binnen het bestek van dit boek gaat het te ver om uitgebreid aandacht te schenken aan het verschijnsel van mindfulness en de relatie met en tot het christelijk geloof. Verwezen kan worden naar publicaties binnen christelijke kring - bijv. Robb Ludwick in het blad Lev, tijdschrift uitgegeven door de stichting L’Abri - Nederland jaargang 14, nr. 3, 2010 en Gerard Feller in het blad Promise, okt. 2007, Stichting Promise Oudewater. Wat betreft het transcendente mag worden onderstreept wat t.a.v. Gendlin in het vorige hoofdstuk is opgemerkt.

{260} Vgl. transcript Andrea Johnson van 30 juli, 2009, p. 4. Een opmerkelijk gegeven doet zich wat dit aangaat voor bij een van de focustherapeuten onder christelijke noemer in ons land. Hoewel de betreffende therapeut (vertrouwd met het gedachtegoed van Weiser Cornell) beweert  afstand te nemen van mindfulness (zie: http://christelijkegevoelsoefeningen.blogspot.com/), biedt hij middels een doorlink een download aan van ‘een oefening in opmerkzaamheid’ als zijnde een mindfulness-oefening (zie: http://christelijketherapie.blogspot.com/).

{261} Zo Carol J. Sutherland bij Ann Weiser Cornell op: http://www.focusingresources.com/articles/strengthening_attachment.htm. In het vorige hoofdstuk is vermeld dat bijvoorbeeld ook Leijssen de focustherapie vergelijkbaar acht met mindfulness - zie hoofdstuk 2 paragraaf 2.4. Ook Dave Cole omschrijft de focustherapie als één van de op mindfulness gebaseerde experimentele therapieën en merkt op dat het niet uitmaakt of we nu spreken van ‘being in Self’ of ‘mindful’. Dave Cole, Modified Hakomi: Coaching Clients with IFS  (Internal Family Systems Therapy - jgh) and Hakomi Skills, Hakomi Forum, Issue 16-17, Summer 2006, p. 89, 90.

{262} Vgl. bijvoorbeeld 1 Corinthiërs 10:19-21 en Efeze 6:10 v.v.

{263} Vgl. Gordon R. Lewis, 1993, p.441. Zie voor Wilbur ook hoofdstuk 2 paragraaf 2.2.

{264} Van het gehouden referaat zou volgens Weiser Cornell (mail 01-07-2011) geen geschreven versie o.i.d. voorhanden zijn…Wel werd door haar verwezen naar The Treasure Maps Story - So Far (zie hierna bij noot 72). Op concreet aan haar gestelde vragen, teneinde helderheid te verkrijgen over waar zij bijvoorbeeld staat e.d., wordt door haar, evenals in eerdere instantie, helaas niet ingegaan of uiterste ontwijkend geantwoord. Slechts geeft ze aan, dat bijvoorbeeld yoga en meditatie zaken zijn waar niets tegen behoeft te zijn, aangezien ze niet in een religieuze setting worden toegepast. Aan de lezer het oordeel…

{265} Zie L. Louanne Ellison-Cole, Focusing with adolescents: Discerning self-identity and cultivating self-determination, dissertatie Institute of Transpersonal Psychology Palo Alto, California 21 november 2003, p. v.

{266} Volgens een mailbericht van 08-06-2011 van Weiser Cornell, waarin zij als reactie iets dergelijks aangeeft. De door haar en McGavin gebruikte terminologie voor het gekozen onderwerp zou toen wijzen op een proces dat aan de logica voorbijgaat. Maar hun werk heeft zich sindsdien verder ontwikkeld. Een ietwat opmerkelijke reactie, gelet op wat er vervolgens door haar (in een mail van haar van 01-07-2011) naar aanleiding van een daarop doorvragen op hetzelfde punt (mail van 26-06-2011) wordt gezegd. In relatie tot het door haar en McGavin gekozen onderwerp voor de betreffende conferentie verwijst Weiser Conell dan, zoals in noot 70 al aangegeven, namelijk naar The Treasure Maps Story - So Far (o.m. te vinden in het boek The Radical Acceptance of Everything). Het betreffende onderwerp komt ook in artikelvorm voor in een nummer van The Focusing Connection (uitgave van het Weiser Cornell’s Focusing Resources, Berkeley California). In het nummer van november 1997 (vol. XIV No. 6) schrijft Weiser Cornell onder de betreffende titel dat McGavin en zij zich sinds 1994 op een bijzondere tocht hebben begeven in het diepere innerlijk en dat deze tocht hen adembenemende theoretische inzichten en een diepe verbinding met honderden mensen op hun levensweg heeft opgeleverd. Het werk dat zij doen, benoemen ze dan (vertaald) ‘schatkaart van de ziel’. Let wel, aan deze reis zijn zij een jaar voor de bewuste conferentie begonnen! ‘De verdere ontwikkeling’ waarover in noot 74 wordt gesproken, kan dan slechts een nader ‘verdiepen’ van deze op de innerlijke reis opgedane inzichten inhouden. Opmerkelijk is dat men ook binnen de alchemie het begrip schatkaart schijnt te kennen. In een folder voor een zogenaamde Retreat, te houden in onder meer Lochem (Gelderland; van 30 augustus - 5 september 2011) wordt door Weiser Cornell en McGavin aangegeven dat het in deze Retreat verder gaat dan het ‘gewone focussen’ en dat deelnemers moeten beschikken over een behoorlijke ervaring met de focustherapie en zij een hoge mate van eigen verantwoordelijkheid dienen te bezitten. Contact vooraf met Weiser Cornell heet wellicht raadzaam. Vgl. de flyer - http://www. focusingresources.com/ down loads/ tmaps-2011-flyer.pdf. Het gegeven van de Retreat geeft het resultaat, een verfijning, aan van de ontwikkeling tot op vandaag. Het blijkt dat de door Weiser Cornell en McGavin gegeven titel voor de presentatie op de Tenth International Focusing Conference in feite niets minder dan een soort omslagpunt markeert in de focuspraktijk van Weiser Cornell en McGavin. Vgl. Barbara McGavin and Ann Weiser Cornell, Treasure Maps to the Soul, The Folio, A Journal for Focusing and Experiential Therapy, The Focusing Institute, Spring Valley, Vol. 21, no. 1, 2008 p. 41-60.

{267} Vgl. http://www.focusingresources.com/irf/teachers/jane_bell.htm. Vanuit deze link is het gemakkelijk om meer rond haar te ‘ontdekken’.

{268} Vgl. voorgaande link alsook o.a. http://www.shamanicjourneys.com/staff.php. Een merkwaardige figuur doet zich hier voor. Onder de noemer ‘Weekly Tips and Support for Focusers and People Interested in Focuing’ van 20 juli 2010, #238 (te vinden op de site van Integro Hardenberg onder de noemer: Focussen versus sjamanisme) lijkt Weiser Cornell afstand te nemen van het sjamanisme en stelde ze in de originele tekst (beschikbaar voor ‘leden’): ‘Just don't follow them down the rabbit hole’ of, zoals Integro vertaalt: ‘Kom hierdoor alleen niet in een gevaarlijk doolhof terecht!’ Wijst dit er niet op dat er binnen de focustherapie met vuur wordt gespeeld? Leg dit naast de waarschuwing t.a.v. de retraite rond The Treasure Maps to The Soul. Al in 1972 schreef Torry t.a.v. de psychiatrie dat toegepaste technieken, enkele uitzonderingen daargelaten, zich wetenschappelijk op hetzelfde niveau bevinden als die welke worden toegepast door toverdokters. En hij noemde daarbij specifiek medicijnmannen en sjamanen. Vgl. E. Fuller Torrey, The Mind Game: Witchdoctors and psychiatrists, Emerson Hall Publishers Inc., New York, New York 1972, p. 8.

{269} Zo volgens mailcorrespondentie 08-06-2011: ‘Jane Bell presented on those subjects’.

{270} Rita Houthuijzen, Alchemie - een bron van wijsheid voor het dagelijks leven; een Theosofische lezing gehouden in Blaricum op 18 april 2009 en opgenomen in Impuls (Nieuwsbrief voor leden van het Theosofisch Genootschap), september 2009, nr. 48. Vgl. ook http://www.theosofie.net/ impuls/ 2009/ alchemie.html.

{271} Vgl. Jacques van Lennep, Alchemie. Bijdrage tot de geschiedenis van de alchemistische kunst, Gemeentekrediet, Brussel 1984 p. 10.

{272} Volgens Weiser Cornell werd de 23rd International Focusing Conference van 1-5 juni 2011 die zij mee organiseerde nota bene elke dag met Tai Chi in plaats van met yoga begonnen. (Vgl. het verwijzen van Cornell naar het beginnen met tai chi in plaats van yoga in mail van 8 juni 2011).

{273} Prof. dr. Maarten Timmer schrijft: ‘De kennis van Jung betrof onder meer een grondige bijbelkennis, kennis van de Griekse, Germaanse, Egyptische, Indiase en Perzische mythologie, kennis van sprookjes, sagen en legenden, alchemie, gnostiek, primitieve geestesgesteldheid, religieuze symboliek, geneeskunde, patientendromen, geschiedenis van de filosofie, de grote godsdiensten en de kerkgeschiedenis, Vedische en Upanishad geschriften, letterkunde, culturele anthropologie en de bekende bewustzijnspsychologieën’. Zo Timmer in De analytische psychologie van C.G. Jung op http://www.jungs psychologie.nl/artikelen-over-cg-jung/analytische-psychologie-van-c-g-jung/.

{274} Zie C.G. Jung, Verlossing in de Alchemie, (Verzameld werk - deel 6) Lemniscaat, Rotterdam 1986.

{275} Zo bij Jane Bell: http://www.presenceofheart.com/jane.php.

{276} De totale zwartheid wordt binnen het alchemisme ook wel omschreven als ‘het graf van Osiris’, dit in verband met de genoemde spreuk boven de website van Jane Bell.

{277} C.G. Jung, (deel 6) 1986 p. 12.

{278} Zie Marie-Louise von Franz, C.G. Jung: His Myth in Our Time, Inner City Books, Toronto 1998.

{279} Mc.Gavin en Weiser Cornell spreken hierbij over ‘het verbeteren/ontwikkelen/genereren’ (Engels: cultivate) (lees: transformatie*)) van ‘Self-in-Presence’ (hier raken zij het alchemisch concept van ‘wat buiten is, is binnen’, analoog aan de kosmische wet: ‘zoals boven, zo beneden’ (volgens De Smaragden Tafel)) - ‘Presence is a state of being’ ‘acting with the flow’ - en let op wat zij daarbij aanraden: Sensing the qualities of a person you admire (your therapist, your Focusing partner, a fictional character, or spiritual being (Buddha, Kwan Yin, Jesus), vertaald: het je bewust zijn van een persoon die je bewondert (je therapeut, je focuspartner, een fictief karakter, of een geestelijk wezen (Boeddha, Kwan Yin, Jezus). Vgl. Barbara McGavin en Ann Weiser Cornell, The Folio, Vol. 21, no. 1, Spring Valley, New York 2008, respectievelijk p. 44, p. 45. Leg hiernaast (met in gedachten wat er al gezegd is over de focustherapie ten aanzien van symbolisatie e.d.) het volgende: ‘In Jungian Psychology, this symbol-forming power of the psyche is called the transcendent function. Before the transforming power of the higher Self is perceived in imagination (personified through one's Angel, Guide, or Guru), it is known as a symbol-forming function’. Zo Richard and Iona Miller in de introductie van hun boek, The Modern Alchemist: A Guide to Personal Transformation, Phanes Press, Grand Rapids, Michigan 1994. Vervolgens wordt er gewezen op: ‘one feels a sense of Presence’. Duidelijk wordt de analogie met de alchemie (en Jung!). Naast de paradox schijnt het symbolische beeld typerend voor de taal van de alchemisten en duiden beide op de ongrijpbare aard van zowel het leven als de onbewuste psyche. Laat de verwijzing naar Boeddha en Kwan Yin niet tegelijk opnieuw zien dat zij wel degelijk weet hebben van het oosterse gedachtegoed? M.b.t. Kwan Yin, zie begrippenlijst. Men leze ook de toelichting bij het door McGavin en Weiser Cornell gekozen en in de tekst besproken thema voor de Tenth International Focusing Conference op: http://www.focusing.org/intlabstracts.html.

*) Weiser Cornell spreekt volgens Ellison-Cole (2003, p. 2) in haar boek The power of Focusing, New Harbinger, Oakland, California 1996 over ‘allowing inner transformation’.

{280} Leg hiernaast de volgende opmerking van een focustherapeut in Amerika en we zitten midden in het oosterse denken: 'Focusing helps us develop a healing relationship with the parts of the subconscious that arise when kundalini is activated’ (Vertaald: ‘Focussen helpt ons een helende relatie te ontwikkelen met delen van het onderbewuste dat wakker wordt wanneer de kundalini geactiveerd is’). Bevestigt een en ander niet het gelijk van Van der Ven als deze zich afvraagt of zelfwording, wat Jung individuatieproces noemt, niet een spelen is met kundalini-kracht? Jung noemt het individuatieproces een uiterst gevaarlijk proces zegt Van der Ven: ‘De menselijke ziel komt in contact met krachten, waaraan zij kan bezwijken’. R. van der Ven, Sluiers over de Schrift. Uitkomen in een andere wereld?, Johannes Multimedia, Doorn 2006, p. 141.

{281} Vgl. Ellison-Cole 2003, p. 2.

{282} Zo Weiser Cornell in de mailcorrespondentie van 08-06-2011. Vermeldenswaard is hier zeker het gegeven dat Carol Bellin en de in de tekst genoemde Bala Jaison, beiden met duidelijk spiritistische interesses, meerdere redactionele stukjes hebben verzorgd voor The Folio, A journal for focusing and experimental therapy, The Focusing Institute, Spring Valley.

{283} Vgl. http://www.focusing.org/intlabstracts.html.

{284} Vgl. Ellison-Cole 2003, p. 2.

{285} Zie E. T. Gendlin, Focusing, Bantam Books New York, New York 1978, p.17.

{286} Vgl. E.T. Gendlin, The client’s client edge: the edge of awareness. In R. F. Levant & J. M. Shlien (Eds.), Client-Centered Therapy and the Person-Centered Approach: new directions in theory, research, and practice. Praeger, New York, New York, 1984 p. 76-107.

{287} Martin en Deidre Bobgan geven in hun boek Prophets of psychoheresy aan dat juist onder de noemer transpersoonlijke psychologie diverse combinaties te vinden zijn met de oosterse religies, sjamanisme, astrologie en andere occulte praktijken. Zie Martin en Deidre Bobgan, Prophets of psychoheresy, EastGate Publishers, Santa Barbara California 1989, hoofdstuk 3. De voormalige redacteur van Psychology Today, Daniel Goleman, besteed nadrukkelijk aandacht aan deze zaak in zijn boek The Meditative Mind. Zie Daniel Goleman, The Meditative Mind, Jeremy P. Tarcher Inc., Los Angeles 1988.

{288} E.T. Gendlin, Focusing oriented psychotherapy: A manual of the experiential method. The Guilford Press, New York New York 1996, p. 17.

{289} Vgl. http://www.focusingresources.com/irf/faq.htm#14.

{290} Vgl. E.T. Gendlin, The difference between focusing and self-hypnosis. Unpublished manuscript (1979). Zie http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2033.html.

{291} Zo J. Bos in mailcorrespondentie 22-12-2010.

{292} E. Fuller Torrey, 1972, p. 72. Torrey wijst er op dat de negatieve effecten van technieken als suggestie*) en hypnose zwaar worden onderschat (p.107). David Haddon stelt dat hypnose de geest opent voor valse ideeën over God en werkelijkheid, terwijl hij daarbij het gevaar van demonische beïnvloeding onderstreept. Vgl. David Haddon bij Martin and Deidre Bobgan, Hypnosis: Medical, Scientific or Occult?, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 2001, p.84 - verwijzing naar David Haddon, Meditation and the Mind. Spiritual Counterfeits, Project Newsletter, January 1982, p. 2. Earnest Hilgard geeft aan dat hypnose zonder meer een poort is tot een verregaande vorm van gebondenheid. Earnest Hilgard, Divided Consciousness: Multiple Controls in Human Thought and Action, John Wiley & Sons Inc. New York, New York 1977, p. 168.

*) Er wordt wel gezegd dat het echt werkzame element van alle psychotherapie, inclusief de psychoanalyse, van suggestieve aard is. Vgl. de Leidse psychiater Carp bij Leendert Groenendijk, Onder invloed van Coué. Psychotherapie en opvoeding door (auto)suggestie tijdens de eerste helft van de twintigste eeuw, Pedagogiek 23e jaargang 2, Koninklijke Van Gorcum BV, Assen 2003 (p.109 -121), p. 111.

{293} William Kroger, Clinical and Experimental Hypnosis, J.B. Lippincott Company, Philadelphia 1977, p. 126.

{294} William Kroger, William Fezler, Hypnosis and Behavior Modification: Imagery Conditioning, J. B. Lippincott Company, Philadelphia, Pennsylvania 1976, p.412. Opmerkelijk is de volgende hier te noemen uitspraak van beiden (vertaald): ‘Iedere psychotherapeut is het aan zijn patiënten verplicht gebruik te maken van zijn onbetwiste placebo van het hoogste niveau – hypnose’. Zo William Kroger, William Fezler, 1976, p. 138.

{295} D. Goleman, R. Davidson (eds.), Consciousness: Brain, States of Awareness, and Mysticism, Harper and Row New York, New York 1979, p. 46.

{296} Peter Francuch, Principles of Spiritual Hypnosis, Spiritual Advisory Press, Santa Barbara, California 1981, p. 79. Ten aanzien van de context van hypnotherapie mag er gewezen worden op de grote waardering die Rogers had voor Milton Erckson, de grondlegger van de ‘moderne hypnotherapie’, als het gaat om het ‘onbewuste als de positieve en betrouwbare kern van de persoon’.

{297} Een vorm van verslaving is bijvoorbeeld de alcoholverslaving. Een verslaving die ook duidelijk een psychische achtergrond kan hebben. Opmerkelijk moet in dit geval het gegeven genoemd worden dat de therapie, als het gaat om het zelfhelend karakter, bij Weiser Cornell geen baat heeft gehad en er nu de nadruk door haar en Mc.Gavin wordt gelegd op Treasure maps to the Soul bij dit soort problematiek.

{298} Gerard Feller, Elektrosound farmaceutica, 1992 http://www.stichting-promise.nl/artikelen/techniek-en-occultisme/elektrosound-farmaceutica.htm.

{299} Vgl. Arthur C. Bohart, An Implicational View of Self-Healing and Personality Change Based on Gendlin's Theory of Experiencing, Paper presented at the Annual Conference of the American Psychological Association (Boston, MA) August 20-24, 1999.

{300}  Vgl. hiervoor Rob Nanninga, Occulte karaktertypen. De doodzonden van het enneagram, Skepter, jaargang 13, no.2, 2000.

{301} Voor een nadere toelichting van de genoemde zaken wordt verwezen naar de begrippenlijst.

{302} Vgl. o.a. http://www.bijbels-perspectief.nl/pagina83.html.

{303} In het betreffende gesprek gaf hij aan de hoogste graad, (‘level’) te hebben behaald. Vgl. W. Jurg  tijdens afgenomen interview, mei 2010.

{304} Zie http://www.bevshoenberger.com/focusing.html.

{305} Vgl. http://focussenvlaanderen.be/content/focussen-vlaanderen.

{306} Vgl. FocusNetwerk Nederland & België, bijvoorbeeld Barbara Rolsma die nota bene een van de trainers voor kinderfocussen is en in die hoedanigheid verbonden is aan stichting Kinderfocussen.

{307} Neale Donald Walsch, Een ongewoon gesprek met God, Kosmos uitgevers, Utrecht 2009.

{308} Vgl. http://www.uf-coaching.com/particulier/home/wie.htm.

{309} E.T Gendlin, Phenomenology as Non-Logical Steps. In: E.F. Kaelin & C.O. Schrag (Eds.), Analecta Husserliana. Vol. XXVI. American phenomenology. Origins and developments, Kluwer, Dordrecht 1989, p. 404-410.

{310} Men leze ter verduidelijking bijvoorbeeld het in de vorige noot genoemde artikel van Gendlin - E.T. Gendlin, 1989.

{311} 'I went on to develop a teaching', E.T. Gendlin, 1989, p.407.

{312} Bijvoorbeeld de transcendentale, de existentiële, de hermeneutische, de ethische en de linguïstische fenomenologie. Men zou zich kunnen afvragen of het niet gaat om een filosofie met duidelijk ontologische pretenties, d.w.z. dat de wezensvraag van ‘het zijn’ wordt geraakt. Heeft deze filosofie (mede daardoor) niet tegelijk iets vaags en mystieks, bijna esoterisch? Is een ergens gelezen opmerking als: ‘Ik heb niet het idee dat het Transcendentale Ego van Husserl zoveel verschilt van de in de Zen literatuur beschreven Boeddha Mind‘ niet de moeite van onderzoek waard is? Zijn er overeenkomsten tussen begrippen uit de klassieke yoga en de transcendentale fenomenologie? (Vgl. James Morely, Inspiration and Expiration: Yoga Practice Through Merleau-Ponty's Phenomenology of the Body, Philosophy East and West, Vol. 51, No. 1, January 2001 (University of Hawaií Press), p. 73-82.

{313} Een gedachte die terug te vinden is bij Franz Brentano (leermeester van Edmund Husserl). Vgl. K.J. Schuhmann, Edmund Husserl en de fenomenolgie, inleiding p. 18 - archief universiteits bibliotheek Universiteit Utrecht. ‘Zo is de filosofie in feite psychologie’.

{314} Naar een uitspraak van de econoom en socioloog Max Weber in een door hem uitgesproken voordracht in 1919 in o.a. München. Vgl. Max Weber, Wissenschaft als Beruf, Alfred Kröner Verlag, Stuttgart 2002, p. 488.

{315} ‘My reform of phenomenology was not taken up.’ E.T. Gendlin, 1989, p. 409.

{316} Wat hier te denken van de verschillende invullingen van het door hem ontwikkelde systeem van de focustherapie: van neutraal tot en met ronduit occult? En t.a.v. van het ‘overstijgen’ van de logica: ‘… there is more specificity and precision than logic permits’, Aldus E.T. Gendlin 1989, p. 406.

{317}  Gendlin merkt op: ‘My new "Process Model" retains logical power, and non-logical moves.’ E.T. Gendlin, 1989, p. 408.

{318} R. Welten, Fenomenologie als houding, in: Subjectiviteit in Strafrecht en Psychiatrie (red. Frans Koenraadt), Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen, in samenwerking met Boom Juridische Uitgevers, Den Haag, 2010, p. 3-14. Pompe reeks deel 63, Amsterdam: Boom Juridische Uitgevers.

{319} Zie Ellison-Cole 2003, p. 2.

{320} E.T. Gendlin, 1978, p. 17 en E.T. Gendlin The politics of giving therapy away: Listening and focusing. In D. Larson (Ed.), Teaching psychological skills: Models for giving psychology away, Brooks/Cole Publishing Company, Monterey 1984 p. 290 (p. 287-305). In E.T. Gendlin, 1996, p. 16 betitelt hij deze ‘border zone’ als een (vertaald) ‘plaats tussen het bewuste en onbewuste’. Voor het bewuste gebruikt hij hier ‘the conscious’.

{321} Letterlijke vertaling: Het zit tussen de gewone bewuste persoon en het diepe, universele bereik van de menselijke natuur, waar we niet langer onszelf zijn. E.T. Gendlin, 1984, p. 81. We zijn volgens Gendlin ‘niet langer onszelf’ en toch spreekt hij tegelijkertijd over ‘het centrum van de persoonlijkheid’. Raken we hier niet ‘het god’ zijn in je diepste kern - een religieuze ervaring bij uitstek: ‘[alsof] een Hogere Werkelijkheid zich openbaart…’. M. Leijssen, 2008, p. 9 (en zie ook daar de verwijzing naar noot vi). Elders zegt Leijssen: ‘During their focusing process, people can experience a surge of spiritual energy, the presence of a force greater than their own self, something that stands above time and space, a mystery which some call 'God' or contact with their 'Soul' or a 'Higher Reality'’. Vertaald: ‘Gedurende het focusproces kan men een golf van spirituele energie ervaren, de aanwezigheid van een kracht groter dan jezelf, iets dat boven tijd en ruimte staat, een mysterie dat sommigen ‘God’ noemen of contact met hun ‘Ziel’ of ‘een Hogere Realiteit’’. Zie M. Leijssen, Focusing: interpersonal and intrapersonal conditions of growth, in: B.Thorne & E.Lambers (eds), Person-Centred Therapy: a European Perspective, Sage Publications, London 1998, p. 131-158. Leijssen vermeldt bij de quote de volgende bronnen: Hinterkopf, E. (1990). Focusing and spirituality in counseling. The Focusing Folio, 9 (3), p. 81-96; Hinterkopf, E. (1996). A Process Definition of Spirituality: Implications for Focusing Therapy; Jaison, B. (1991). Focusing and spirituality. The Focusing Folio, 10 (4), p. 54-58; Lukens, L. (1991). Focusing: Another way to spirituality. The Focusing Folio, 10 (4), p. 65-72; Leijssen, M. (1995). Focusing: psychotherapeutisch proces en religieuze ervaring. Tijdschrift voor Psychotherapie, p. 21, 24-36.

{322} Te verwijzen is hier naar de eerder vermelde uitspraak van Maslow in hoofdstuk 2 paragraaf 2.1. en de daarbij horende verwijzing naar: A. Maslow, Toward a Psychology of Being, Van Nostrand Company New York, New York 1968, p. iv.

{323} Vermeldenswaard is dat (ook) Leijssen hier een concrete overeenkomst vaststelt met mindfulness. Leijssen bij Bart Raymaekers (red), Lectures for the XXIst Century, Universitaire Pers Leuven 2008-2009, Leuven 2008, p. 119.

{324} Zie ook hier Leijssen bij Bart Raymaekers (red), 2008, p. 119 ‘mysterieus als het gaat om de mogelijkheid begraven wijsheid op te roepen, holistisch… waardevol in relatie tot … meditatie, om creatieve processen en het benoemen van problemen te ontsluiten’. ‘Focusing is at once richly complex and surprisingly simple. It is mental and kinesthetic, mysterious in its capacity to summon buried wisdom, holistic in its respect for the felt sense of a problem. An effective method in itself, it is also valuable in conjunct-tion with a variety of psychotherapies, with biofeedback, with meditation, to unblock the creative process and define problems.’ Ferguson, Marilyn bij (voorwoord) E.T. Gendlin, 1981.  Marilyn Ferguson schrijft namelijk in dit voorwoord ondermeer: ‘Focusing is at once richly complex and surprisingly simple. It is mental and kinesthetic, mysterious in its capacity to summon buried wisdom, holistic in its respect for the felt sense of a problem. An effective method in itself, it is also valuable in conjuncttion with a variety of psychotherapies, with biofeedback, with meditation, to unblock the creative process and define problems. En: Focusing moves inward, drawing on information from the deeper, wiser self ("the body")’. Ten aanzien van wat er tijdens het focussen gebeurt, verwijst ze naar Gendlin die zegt: ‘The ideas are so new we don’t have a way to talk about them’. (Er is in deze noot volstaan met het weergeven van alleen de Engelse tekst(en).)

{325} ‘The process of focusing touches into a level of humanity united in asingle evolving world, a 'gifted' or 'graced' unity that is not caused by ego efforts but rather by surrender to this common underlying process... As one moves more deeply into it, every event, every 'felt meaning' can become a religious event’. Zie P.A. Campbell, & E.M. McMahon, Bio-spirituality: Focusing as a way to grow.. Loyola University Press, Chicago 1985, p. vi en p. vii.

{326} Zie Leijssen bij Bart Raymaekers (red), 2008, p. 118.

{327} E.T. Gendlin, D. Grindler, & M. McGuire, Imagery, body, and space in focusing. In A.A. Sheikh (Ed.), Imagination and healing, Farmingdale, New York 1984 p. 259-286.  Op p. 264 is ook hier sprake van ‘new space’. (Men geve in dit verband acht op het gegeven dat Grindler Katonah zoals eerder aangegeven het zen boeddhisme aanhangt en actief meditatie beoefent, terwijl McQuire naast meditatie eveneens, in relatie hiermee, vertrouwd blijkt te zijn met guided imagery.) Het is daar waar de small, still voice valt te horen.

{328} Zie Ann Weiser Cornell The Radical Acceptance of Everything http://www.focusingresources.com/articles/radicalacceptance.html; zij stelt dat wij zonder meer eigenaren zijn van de open ruimte.

{329} Vgl. o.a. Ellen Kirschner, Focus on: Akira Ikemi op de site van The Focusing Institute http://www.focusing.org/newsletter/sif_5-2001/sif_5-2001-6.html.

{330} Vgl. E. Monsuur op de site van het christelijk centrum voor therapie en trainingen Integro Hardenberg: http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=158.

{331} Vgl. Leijssen bij Bart Raymaekers (red), 2008, p. 118.

{332} Westers gezien raakt een en ander de fenomenologische ontologie (denk aan Startre’s Being and Nothingness, Citadel Press, New York 2001 (een vertaling van:   J.P. Sartre, L'être el le néant. Essai d'ontologie phénoménologique, Gallimard, Parijs 1943)), maar het raakt eveneens het boeddhisme. Het is in de ‘gemaakte ruimte’ - de ‘new space’, de ‘inner space’, de ‘open space’, ‘innerlijke vredesruimte’, ‘sanctuary’ - dat de ‘small, still voice’ te horen valt. Een zaak die dicht komt bij wat bijvoorbeeld in het zen boeddhisme ‘verlichting’ heet en een duidelijk meditatief en mystiek karakter heeft. Vgl. E.T. Gendlin, A Theory of Personality Chance. In P. Worckel & D. Byrne (Eds.), Personality Change, John Wiley and Sons, New York 1964, p. 139. Dit mystieke en spirituele vinden we al terug bij Gendlin’s leermeester Carl Rogers. Vgl. C.R. Rogers, A way of Being, Houghton Mifflin, Boston 1980, p. 129. Leg hiernaast het spreken van Weiser Cornell c.s. over ‘healing’ en het gebruik van het begrip ‘presence’ - Self in Presence (vgl. Barbara McGavin & Ann Weiser Cornell, Treasure Maps to the Soul, http://www.focusingresources.com/articles/treasure-maps-to-the-soul.html en A. Weiser Cornell, Presence Meets ‘Ego’, http://www.focusing resources.com/articles/presence_ego.html). Bij ‘clearing a space’ speelt het door Gendlin gebruikte ‘deliberate letting’ (fenomenologisch: "letting be", of "happening"*)) een rol, er wordt ruimte gegeven aan de innerlijke wijsheid om naar voren te komen. ‘Deliberate letting’ (dat in elk geval passiviteit inhoudt) is een begrip dat ook thuishoort in de wereld van de meditatie en leidt naar ‘awareness’. Vgl. Welten, 2010, p. 3-14.

*) E.T Gendlin. In: E.F. Kaelin & C.O. Schrag (Eds.), 1989.

{333} Zie haar bijdrage  tijdens de ‘3rd Annual Focusing Institute Summer School in het Garrison Institute in Garrison, New York’ op 21-27 augustus 2008.

{334} Vgl. Joan Klagsburn, Finding Sanctuary in a Stressful Environment, The Use of Clearing a Space to Enhance Learning for College and Graduate Students The Folio Vol.21, no. 1, 2008, p. 220.

{335} Zie E.T. Gendlin, 1981, p. 71 (lees p. 71-82). De benadering die bij de een werkt, hoeft dit niet te doen bij de ander, aldus Gendlin.

{336} Astrid Schillings, Stillness and Awareness from Person to Person, een artikel te vinden op de site van The Focusing Institute: http://www.focusing.org/spirituality/stillness.htm.

{337} De focustherapeute Karin Bundschuh-Müller van het Focusing Zentrum Frankfurt geeft als voorbeelden daarvan: B. Chutroo, On Focusing and Buddhism, 2003, http://www.focusing.org /spirituality/chutroo_buddhism.html; T. Kuno, An Interpretation of Unconditional Positive Regard from the Standpoint of Buddhist-based Psychology. In J.D. Bozarth & P. Wilkins (Eds.), Rogers’ Therapeutic Conditions: Evolution, Theory and Practice (Volume 3: Unconditional positive regard), PCCS-Books, Ross-on-Wye 2001; J. Moore, Acceptance of the Truth of the Present Moment as a Trustworthy Foundation for Unconditional Positive Regard. In J.D. Bozarth & P. Wilkins (Eds.), Rogers’ Therapeutic Conditions: Evolution, Theory and Practice (Volume 3: Unconditional positive regard): PCCS Books, Ross-on-Wye 2001; J. Moore, Letting go of what I think I am (Manuscript of a presentation, held at the PCEPC-Kongress 7/2003 in Egmond/Netherlands); A. Schillings, Focusing? – ein Weg zwischen Ost und West. In H. Feuerstein, D. Müller & A. Weiser Cornell (Hrsg.), Focusing im Prozess, ein Lesebuch (p. 288–295), GwG-Verlag, Köln 2000.

{338} Vgl. R. Welten, Religious inwardness: a challenge for contemporary phenomenology, in: L. Boeve, J. Schrijvers (ed.) Faith in the Enlightenment? The Critique of Enlightenment Revisited. Editions Rodopi B.V., Amsterdam/New York 2006, p. 231-242. M.n. vanaf p. 233.

{339} Zie ook hoofdstuk 2.2 en de verwijzing daar naar C. Rogers 1961, p. 23-24. Onwillekeurig doet een en ander denken aan het volgende: tijdens een college merkte een student van Hegel op dat diens denken op gespannen voet stond met de werkelijkheid. Hegel antwoordde dat dit dan jammer was voor de werkelijkheid… Maar ach, zoals Darwin aangaf, we hebben ook maar het verstand van een aap.

{340} Vgl. Francis A. Schaeffer, De God Die Leeft, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1970, p. 17.

{341} E.T. Gendlin, The responsive order: A new empiricism. In Man and World (nu: Continental Philosophy Review - Springer), vol.30 - no.3, Kluwer Academic Publishers, Dordrecht 1997, p. 383-411.

{342} Vermeldenswaard is hierbij dat de door Gendlin bewonderde fenomenoloog Husserl zich niet alleen verzette tegen het rationalisme maar ook tegen het empirisme. Blijkt (ook) hier niet het doordacht selectieve van Gendlin, een ondergeschikt maken en aanpassen van stelsels aan zijn concept?

{343} Vgl. Francis A. Schaeffer, De God Die Leeft, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1970, p. 23.

{344} Met kinesthetisch wordt hier bedoeld dat de normale begrenzingen van de door God gegeven zintuigen worde doorbroken. Het gaat hier duidelijk om het gebruiken van ongewone krachten (de latente kracht van de ziel - PSI vermogen; vgl. Deuteronomium 29:29). Niet voor niets dat Ferguson hierbij tegelijk het begrip mysterieus gebruikt. Zie ook W.C. van Dam, 1988, p. 42,43 en diens verwijzen naar Kurt Koch op p. 69.

{345} Zo Marilyn Ferguson in het voorwoord van  E.T. Gendlin, 1981.

{346} Vgl. bijvoorbeeld E.T. Gendlin, 1981, p. 10. We zien dit ook bij Weiser Cornell en McGavin. Vgl. Treasuremaps to the Soul, The Folio 2008 Vol. 21, no. 1. Gendlin heeft het zelfs over ‘een formuleren van totaal nieuwe concepten’ en dat ‘wat we met ‘body’ bedoelen, geherformuleerd moet worden’. E.T. Gendlin, Imagery is more powerful with focusing: Theory and practice. In J.E. Shorr, G.E. Sobel, P. Robin, J.A. Connella (Eds.), Imagery. Its many dimensions and applications, Plenum Press, New York/London 1980, p. 65-73. Zie ook http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2148.html.

{347} ‘Implicit: What is consciously experienced but not yet symbolized, not yet explicitly formed. Not unconscious, also not ‘buried’, not already formed contents that we ‘discover’ or ‘uncover’. Met het volgende als resultaat: ‘When Focusing uses the word "body" it includes a lot: chakras, energy fields, intuition, sensory perception, as well as the body parts listed in medical books. Depending on their background, individual Focusers may or may not use the specific words in that list, but the sense, the idea of "all that" is what we mean when we say "body," or "B/body"‘. Zie op: http://cleansince1988.blogspot.com/2011/06/bio-spiritual-more-than-just-focusing.html.

{348} 'Wovon man nicht sprechen kann, darüber muss man schweigen’. Zo Ludwig Wittgenstein, Tractatus Logico-Philosophicus, eBook (Project Gutenberg-tm) Edinburgh Press, Eidinburgh p. 162. Onwillekeurig doet dit denken aan de uitspraak die de godsdienst fenomenoloog G. van der Leeuw volgens zeggen veelal trachtte te gebruiken: 'Eerst luisteren en dan spreken, anders weten we niet waarover we spreken'.

{349} Vgl. D.H. Lajoie en S.I. Shapiro, Definitions of transpersonal psychology: The first twenty-three years, The Journal of Transpersonal Psychology, 24(1), 1992 (p. 79-98 m.n. p. 91) en zie ook Alicia Danforth, Focusing-oriented psychotherapy as a supplement tot preparation for psychedelic therapy, Journal of Transpersonal Psychology 41(2), 2009, p. 151-160. Chutroo geeft aan, zoals eerder is opgemerkt, dat de focustherapie ‘veelvuldig beschreven wordt als een religieuze praktijk’. (Vgl. vermelden van Chutroo in hoofdstuk  2 paragraaf 2.4.) In de meest ‘recente variant’ binnen de focustherapie, recovery focusing, spreekt Noël, verwijzend naar het 12-stappenplan van de AA, over het ervaren van ‘a Higher Power’ - vgl. http://www.focusing.org/addictions/recovery_focusing_simpe.doc.

{350} Vgl. wat hierover aan de orde kwam in hoofdstuk 1.4. Aanvullend: Szasz geeft aan dat religie een van de basis elementen van de psychotherapie is. Zie Thomas Szasz, The Myth of Psychotherapy, Anchor Press/Doubleday, Garden City, New York 1978, p.25. London stelt dat de psychotherapeuten te vergelijken zijn met een stel geestelijken, het priesterschap. Zie Perry London, The Modes and Morals of Psychotherapy, Holt, Rinehart & Winston Inc., New York, New York 1964, p. 11, p. 160. Vitz stelt dat het religieuze karakter kenmerkend is voor de psychologie als zodanig. Zo Paul C. Vitz. Psychology as Religion: The Cult of Self Worship, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan 1977. Jung zag al dat psychotherapie de plaats van religies innam en de psychotherapeut de rol van de priester kreeg. Vgl. het volgende wat hij schreef: ‘Religions are systems of healing for psychic illness. . .. That is why patients force the psychotherapist into the role of a priest, and expect and demand of him that he shall free them from their distress. That is why we psychotherapists must occupy ourselves with problems which, strictly speaking, belong to the theologian’. Zie Carl G. Jung, Psychotherapists or the Clergy, Modern Man in Search of a Soul, Harcourt Brace, New York 1933, p. 240, 241.  Wat opvalt is zijn spreken over religies en het niet enkel verwijzen naar het christendom. Mogelijk heeft dit te maken met zijn afwijzen van het christendom en zijn belangstelling voor het religieuze in algemene zin tot en met het occulte. Ligt, zoals Jung doet voorkomen, de schuld bij de kerk, de theoloog dat de psychotherapie religie is en de therapeut de pastor?

{351} Zie hoofdstuk 2 paragraaf 2.4 de laatste alinea.

{352} Vergelijk wat hierover eerder is opgemerkt in hoofdstuk 2 paragraaf 2.4. Ten aanzien van Gendlin’s pleidooi voor openheid zie hoofdstuk 2.4, p. 32 en daarbij de verwijzing naar noot 117. Gendlin’s ‘small still voice’ wordt ook wel het Innerlijk Kompas genoemd (staand tegenover de Innerlijke Criticus) en door sommigen nota bene ook wel de Heilige Geest of een Wijze Liefhebbende Begeleider genoemd. We zien dit laatste bijvoorbeeld bij de focustherapeut van Integro Hardenberg, terwijl op de site te lezen staat: ‘Christenen kunnen door goed te luisteren hierin de wil van God, zoals ook in de bijbel beschreven, ontwaren’. Wordt aan de ervaring, felt sense, niet een religieus karakter toegekend wanneer er wordt beweerd dat het focussen een stimulans is voor een ‘positieve en dieper gaande spiritualiteit’? http://www.christelijketherapie.nl/index.php? mod=1&p=128.

{353} Vgl. op de site van The Focusing Institute bijvoorbeeld Hinterkopf: Elfie Hinterkopf, Defining the Spiritual Experience op http://www.focusing.org/defining.htm. Zo geeft (ook) Leijssen aan dat een psychotherapeut meegaat met de termen die de cliënt gebruikt om zijn ervaring te benoemen, ongeacht de eigen religieuze overtuiging. Zie M. Leijssen, 2008, p. 9.

{354} Als bron voor het betreffende artikel op de site van The Focusing Institute verwijst Hinterkopf naar het door haar geschreven boek Integrating Spirituality in Counseling: A Manual for Using the Experiential Focusing Method, the American Counseling Association, Alexandria Virginia, 1988. Hinterkopf spreekt in hoofdstuk 7 van het betreffende boek (zie vorige noot voor verwijzing naar excerpt) in relatie tot ‘felt sense’ en ‘shift’ over een transcendent groeiproces waarbij het ‘Ik’ sterker wordt. Met andere woorden het gaat om een spirituele, zelfs religieuze ervaring (zie hierbij ook E.T. Gendlin, 1996, p. 21,22). Mia Leijssen stelt in dit verband dat naarmate iemand loskomt van de problemen, er de mogelijkheid ontstaat om een eigen vorm van zelftranscendentie te vinden. Zie Leijssen, M, 2008, p. 8. Even verder op stelt zij dat bepaalde elementen van het focussen overeenkomen met wat binnen religieuze tradities wordt beschreven als een weg naar zelftranscendentie en verlichting. Zie M. Leijssen, 2008, p. 11.

{355} Volgens de beschrijving bij het door E.M. McMahon & P.A. Campbell&Cassandra Campbell geschreven boek Bio-Spirituality, Focusing as a Way to Grow, Loyola Press, Chicago 1997.

{356} Zo Integro Hardenberg op haar website: http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=158.

{357} Vgl. Thomas Szasz, 1978, p. 28.

Noten hoofdstuk 4

{358} Het begrip ‘dopen’ vinden we bijvoorbeeld terug bij Paul C. Vitz, in: Lynne Morris, ed., The Christian Vision: Man in Society, Hillsdale College Press, Hillsdale, Michigan 1989, p. 80 en ook bij W. Barrett en J. de Vriese, Helpen met de Bijbel: Inleiding tot pastorale counseling, Gideon Hoornaar 1986, p. 16.

{359} Vgl. bijvoorbeeld H. Fortmann, Heel de mens: Reflecties over de menselijke mogelijkheden, Ambo, Baarn 1972, p. 29-37.

{360} Integrationisme is het tot één geheel willen samenvoegen (een soort synthese) van verschillende componenten. Er is echter voorzichtigheid geboden ten aanzien van het begrip component, aangezien dit begrip veelal een onderling verband, een onderlinge afhankelijkheid suggereert. In de onderhavige tekst betekent het integrationisme het streven/de poging om de seculiere psychologie en de theologie samen te voegen - theologie en psychologie niet enkel vreedzaam naast elkaar maar tevens elkaar aanvullend. Voorbeelden van voorstanders van het integrationisme zijn: Gary Collins, Clyde Narramore, Bruce Narramore, John Carter, H. Newton Maloney, Harold Ellens, Larry Crabb, David Seamands etc. Om meerdere redenen is de vraag gerechtvaardigd of integrationisme wel mogelijk is. Er behoeft slechts gewezen te worden op het verschil in mensbeeld dat zich in de diverse seculiere psychologische/psychotherapeutische modellen dominant voordoet. Gelet op het belang van een duidelijk bijbels mensbeeld zal hierop expliciet worden ingegaan in paragraaf 4.2. Er kan zeker niet zondermeer gesproken worden van een directe onderlinge afhankelijkheid tussen psychologie en theologie. Barret en de Vriese spreken over ‘een aantal ‘integratiemodellen’’ onder Bijbelgetrouwe christenen - ‘van volledige integratie tot volkomen apartheid tussen de seculiere methoden en een christelijk model’. Hoewel er binnen het integrationisme onderlinge nuances zijn vast te stellen,zijn bij de door hen voorgestane onderverdeling, in ieder geval al vanuit taalkundig oogpunt, enkele kritische vragen te stellen. Immers, een model dat valt onder ‘volkomen apartheid’ kan toch niet gevat worden onder het begrip ‘integratie’. Ook Adams, vader van de nouthetische counseling, kan toch met de beste wil van de wereld niet integrationist genoemd worden. Binnen dit bestek gaat het echter te ver om hier nader op in te gaan. Vgl. W. Barret en J. de Vriese, 1986, respectievelijk p. 16 en p. 18 e.v.

{361} Zie bijv. Bruce Narramore e.a., Geloof in de hulpverlening, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam 1982, p. 38 - de toonzetting bij Narramore is tamelijk relativerend.

{362} Er wordt in dat verband ook wel gewezen op Psalm 19. Deze Psalm is namelijk wel ‘de Psalm van de twee boeken’ genoemd. God zou zich volgens deze visie in de eerste helft van de Psalm openbaren op het terrein van de schepping (algemene openbaring) en in de tweede helft door het Woord (bijzondere openbaring). Maar een zorgvuldige studie zal doen blijken dat David in het midden van deze Psalm allerminst van ‘onderwerp’ verandert. Deze Psalm is een Psalm van één boek en niet van twee boeken. (Vgl. John Street in: John MacAthur, Wayne Mack and The Master’s College faculty, Counseling: How to Counsel Biblically, Thomas Nelson Inc., Nashville Tennessee 2005). In hoofdstuk 5 zal hierop nader worden ingegaan (vgl. de volgende noot).

{363} Of Calvijn bedoeld heeft wat in deze gedachtegang wordt beweerd, is maar (zeer) de vraag. In hoofdstuk 5 wordt hierop teruggekomen (zie ook de vorige noot) terwijl nu wordt volstaan met slechts het verwijzen naar de woorden van 1 Corithiërs 2:6-16. Wat de bedoelde verwijzing naar Calvijn aangaat, zie Johannes Calvijn, Institutes of The Christian Religion (in two volumes), edited by John T. McNeill, Westminster John Knox Press, Louisville, Kentucky 1960, deel 1 p. 273 (Institutie 2.2.15). Behalve dat er naar de Institutie wordt verwezen, wordt ook vaak gewezen op de door Calvijn gemaakte onderscheiding tussen bijzondere en algemene genade, met het laatste aangevend dat er ook buiten het geloof goeds te vinden is. Vgl. G. Heitink, Pastorale zorg: theologie, differentiatie, praktijk, Kok, Kampen 1998.

{364} Enkele andere voorbeelden zijn: Stanton L. Jones and Richard E. Butman, Modern Psychotherapies: A Comprehensive Christian Appraisal, InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 1991, p.24. Zie ook William T. Kirwan, Biblical Concepts for Christian Counseling, Baker Book House, Grand Rapids, Michigan 1984 p. 26-29.

{365} Vgl. Romeinen 1:18vv.

{366} Vgl. Richard Winter, The Search for Truth in Psychology and Counseling, Presbyterion Covenant Seminary Review 31/1 Spring 2005, p. 18. In een Christocentrische integratie dient de Schrift volgens hem het referentiepunt te zijn. Zie Winter op p. 28.

{367} Bijvoorbeeld: Martin and Deidri Bobgan, Psycho Heresy: The Psychological Seduction of Christianity, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1987 (van hen verschenen meerdere boeken); J. Owen, Christian Psychology’s War on God’s Word, Eastgate Publishers, Santa Barbara, California 1993; Ed Bulkley, Why Christians Can’t Trust Psychology. Harvest House Publishers Inc., Eugene, Oregon 1994.

{368} David Powlison, Integrating Psychology and the Bible. Bij Eternal Perspetive Ministries (EPM) March 28, 2010 op http://www.epm.org/resources/2010/Mar/28/integrating-psychology-and-bible/. (Excerpted from “Integration or Inundation?” in Power Religion -The Selling out of the Evangelical Church, p. 205-207).

{369} Randy Alcorn in Eternal Perspectives, Quarterly Newsletter, Sandy, Oregon September 1993.

{370} Nouthetisch is afgeleid van het Griekse werkwoord noutheto dat te vertalen is met onderwijzen, vermanen en waarschuwen. Voor Jay Adams is er een directe relatie tussen algemene menselijke, dus ook psychische problemen en zonde.

{371} Vgl. Jay E. Adams, Bijbels Pastoraat - Basis van Christelijke hulpverlening, J.N. Voorhoeve (Verbo), Den Haag 1982, p. 53 (Nederlandse vertaling van Competent to Counsel - zie de volgende noot).

{372} Jay E. Adams, Competent to Counsel, Baker Book House, Grand Rapids, Michigan 1970.

{373} Zie voor dit model het in noot 1 genoemde - W. Barrett en J. de Vriese, Helpen met de Bijbel: Inleiding tot pastorale counseling, Gideon, Hoornaar 1986. Bij hen ligt het accent op navolging en heiliging.

{374} O. Hobart Mowrer, The Crisis in Psychiatry and Religion, Van Nostrand Company, Princeton 1961, p. 60 en zie Jay E. Adams, 1970, p. xvi.

{375} Zie David Powlison in John MacAthur, Wayne Mack and The Master’s College faculty, 2005 en zie eerdere verwijzing naar Adams, 1970.

{376} Zie M. Leijssen, Focussen als innerlijk luisteren, KERN v.z.w. centrum voor psychotherapie en relatievorming, maart 2008, p. 9.

{377} Zo W. Jurg tijdens een afgenomen interview in mei 2010 - zie ook hoofdstuk 2 paragraaf 2.4.1.

{378} Barret en De Vriese tonen aan dat het integrationisme niet zonder problemen is: Als het niet de bedoeling is om onchristelijke inhouden over te planten in het christelijk model, moeten ook de termen niet in het christelijk model gebruikt worden. We moeten er als christenen onze eigen terminologie op na houden. Zie W. Barret en J. de Vriese 1986, p. 24. Ook Ouweneel laat de noodzaak van zorgvuldig filteren zien. Vgl. W.J. Ouweneel, Psychologie: Een christelijke kijk op het mentale leven,  Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1984, p. 340.

{379} Vgl. Martin and Deidre Bobgan, PsychoHeresy: The Psychological Seduction of Christianity, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1987, p. 140.

{380} Zie W. Barret en J. de Vriese 1986, p. 36. Barret en de Vriese wekken de indruk dat er ergens ruimte is voor de seculiere psychologie en psychotherapie. Vgl. p. 38. Op dit punt wordt in het slothoofdstuk nader ingegaan.

{381} Els Nannen in Bezwaren tegen de universiteitspsychologie in Bijbel en Onderwijs 17 maart 2010 (onder: Universiteitspsychologie). Zie http://www.bijbelenonderwijs.nl/.

{382} Don Matzat, The Great Psychology Debate, Christian News, June 20, Lutheran News Inc., New Haven, Missouri 1988, p. 6.

{383} Vgl. David A. Powlison onder Cure of Souls (and the Modern Psychotherapies) uit diens boek: The Biblical Counseling Movement: History and Context, New Growth Press, Greensboro, North Carolina 2010, p. 271. De voorkeur van Powlison ligt duidelijk niet bij de integrationisten.

{384} Een term die ooit eens gebezigd werd door de theoloog prof. G.P. Hartvelt waarmee hij doelde op het oeroude principe van de Katholieke Kerk om zich haar plek waar en hoe dan ook toe te eigenen. Zo paste de Rooms Katholieke kerk zich bijv. in missiegebieden veelal aan aan de omstandigheden en bestaande gewoonten aan. Heiligen namen wat gemakkelijk de plaats in van vereerde goden en veel rituele gebruiken zouden zijn terug te voeren op heidense gewoonten. En wat te denken van bepaalde hoogtijdagen en feesten? Als het gelijk van Hartvelt ergens blijkt dan wel in BioSpiritual Focusing, culminerend in hun spreken over een Hogere Orde of Kracht die voor uiteindelijk elke ‘god’ kan staan.

{385} Vgl. enkel de site van BioSpirtual Focusing: http://www.biospiritual.org/.

{386} Een dergelijke gedachtegang, dat het bestaan binnen een Hogere Orde etc. is, komt gevaarlijk dichtbij het pantheïsme.

{387} Zie Carolyn Mutz in een review over The Body Search for Spirit - een viertal DVD disc’s van McMahon en Campbell op http://www.biospiritual.org/pages/video_one.html.

{388} Een dergelijke visie komt men tegen bij de moderne theologische idee dat Jezus in de mens is opgestaan.

{389} The scriptures are explored with a whole new understanding through the process of Focusing. Although many theological terms are referred to… their interpretation is from the Focusing process and their meaning is extended to a description of the growth process and basic psychological truths which are common to all human beings. Zie Carolyn Mutz op de site van BioSpiritual Focusing.

{390} Vgl. Richard Winter 2005, p. 32.

{391} Het Grieks gebruikt: splanchnizomai dat wel wordt vertaald met ‘met barmhartigheid bewogen’ (NBG), ‘met barmhartigheid innerlijk bewogen’ (SV) of ‘vol deernis’ etc. Van Leeuwen geeft aan dat enkele belangrijke getuigen in plaats van ‘vol deernis’ een ander woord lezen, namelijk ‘toornig geworden’. Mogelijk wekte namelijk ‘de stoutmoedigheid van de melaatse, die in strijd met de voorschriften der wet, niet op afstand bleef en zijn nabijheid kenbaar maakte door te roepen: “onrein” toorn op’. Zie J.A.C. van Leeuwen, Korte Verklaring Der Heilige Schrift (Met Nieuwe Vertaling), Marcus, Kok Kampen 1979, p. 34, 35. Vers 43, dat aangeeft dat Jezus hem terstond met een strenge vermaning wegzond, zou een dergelijke vertaling kunnen ondersteunen. In het Grieks wordt in dat vers een werkwoord, namelijk embrimasthai, gebruikt dat vertaald kan worden met ‘uitdrijven’ of ‘er uit zetten’ (uit een publieke omgeving, mogelijk een woning of synagoge). Vgl. Jacob van Bruggen, Marcus, Het evangelie van Petrus, Kok, Kampen 1988, p. 62. Van Bruggen vindt een reactie van toorn passend, aangevend dat het werkwoord embrimasthai duidt op het snuiven of briesen van een paard en ook gebruikt kan worden voor een uitbarsting van verontwaardiging. Zie Bruggen van, Jacob, 1988, p. 63. De gebeurtenis in Marcus 1 is ook opgetekend in Mattheüs 8:1-4 en Lucas 5:12-16. Het helpen van Jezus vond zijn grond in  barmhartigheid. Een andere mogelijkheid is dat, omdat melaatsheid bij uitstek in Gods Woord beeld van de zonde is, de toorn en of bewogenheid daarmee verbonden is. Wanneer het gaat om toorn, dan plaatst ‘uitdrijven’ of ‘er uit zetten’ het geheel bijna in een confrontatie met het demonische. Vgl. hiervoor William L. Lane, The New International Commentary On The New Testament, The Gospel of Mark, Wm.B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan  1979, p. 86, 87.

{392} Voor het gebruik zie wat Marcus aangaat ook Marcus 6:34;8:2;9:22. In het laatste geval is het als vraag aan Jezus gesteld: ‘heb medelijden met ons’. Het gaat om een werkwoord dat gewoonlijk vertaald wordt met ‘medelijden hebben met’. Daarbij gaat het zeker niet om iets oppervlakkigs, nee het appelleert aan betrokkenheid, barmhartigheid. Opmerkelijk is het gegeven dat het oorspronkelijk verwijst naar de ‘innerlijke delen’ van een offer. Gaf Jezus zich niet ten offer voor de mens? Het onderstreept dan ook de goddelijke aard van Zijn handelen. Het gaat om niets meer dan een uitdrukkingswijze die aangeeft hoe diep Jezus bij de mens betrokken kan zijn. Ook Mattheus en Lucas zijn met het werkwoord vertrouwd. Men moet er evenwel niet meer van willen maken dan er staat en zeker een en ander niet als bewijs voor de legitimiteit van de focustherapie in christelijke zin willen aanvoeren. Vgl. ook W.E. Vine, An Expository Dictionary of New Testament Words, Thomas Nelson Inc., Publishers, Nashville, New York p. 210; CWSDNT -The Complete Word Study Dictionary - New Testament (KJV), (edited by) Spiros Zodhiates, AMG Publishers, Chattanooga Tennessee, 1993 p. 1306 en TDNT - Theological Dictionary of the New Testament, Vol.VII, Gerhard Kittel (edited by), Wm.B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, Michigan 1975 p. 553vv.

{393} Volgens een therapeut in een mail van 13 juni 2011. Hij verwijst hierbij naar Gendlin: ‘In the western tradition we have a notion that only reason and perception are in touch with reality. We ignore sensation. Experiential feeling, which does include sensation, is another way of apprehending reality. It's holistic, smarter and richer than our limited 'normal' consciousness. By the time parts of it emerge as reason, the patterns are already grosser—split off from that more finely structured, more ordered global sense’. Zie Eugene Gendlin op http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2131.html. De betreffende therapeut draagt, teneinde  een relatie met enerzijds de bijbelse begrippen yada en ginoosko en anderzijds Gendlin’s ‘kennen’ en het ‘lichameleijk gewaarworden’ aan te tonen, de volgende tekstplaatsen aan: Joh. 10:14, 27 en Marc. 5:29.

{394} Voor een uitgebreide invulling en uitleg hiervan kan verwezen worden naar J.G. Hoekstra, Geopende Ogen - dit geheimenis is groot, Teologia, Dordrecht 2008.

{395} Leg hiernaast de ideologie van de humanistische psychologie en filosofie. Daar staan zelfhandhaving en zelfrealisatie centraal.

{396} Vgl. o.a. B. Davidson, The Analytical Hebrew & Chaldee Lexicon, Samuel Bagster & Sons Ltd., London, p.298 en CWSDOT -The Complete Word Study Dictionary - Old Testament (KJV), Warren Baker, Eugene Carpenter, AMG Publishers, Chattanooga Tennessee, 2003 p. 420v. Het kennen over de grens van het bewustzijn is iets dat pas later ons deel zal zijn: Nu ken ik onvolkomen, maar dan zal ik ten volle kennen, zoals ik zelf gekend ben (1 Cor.13:13). Gaat niet juist deze tekst lijnrecht in tegen de gedachtegang van de focustherapie en het kennen van jezelf?

{397} Vgl. o.a. W.E. Vine p. 627vv.; CWSDNT 1993 p. 372 vv. en TDNT Vol.I 1976, p. 689vv.

{398} Zo bijv. J. Bos van ‘Bosconsulting diaconaal advies’ uit Eindhoven in een e-mail van 22 december 2010.

{399} Het is hier voldoende om te verwijzen naar de verhelderende verhandeling van Martin Lloydd-Jones: Studies in the Sermon on the Mount, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids, Michigan 1982.

{400} Deze en deels de voorgaande beweringen waren tot voor kort ondermeer te lezen op de website van Integro Hardenberg. Na het verschijnen van het artikel over focussen in Bijbel & Onderwijs is een en ander verwijderd.

{401} Francis A. Schaeffer, Leven Door De Geest, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1976, p. 67. Hoe tegengesteld is dat aan het te rade gaan in en bij je ‘Ik’.

{402} Francis A. Schaeffer, 1976, p.69. Hoe tegengesteld is dit aan het passieve ‘letting’ van Gendlin. Een dergelijke passieve passiviteit is een open deur voor de boze.

{403} Tegen de achtergrond van wat tot nu toe van de oorsprong, inhoud en ‘Sitz im Leben’ van deze psychotherapie is aangetoond, is hier en nu de vraag gerechtvaardigd of het wel zo’n gelukkige zaak is geweest een dergelijke therapie op het christelijk erf te promoten en toe te passen. Heeft Jurg daarmee de geestelijke gezondheid van therapeuten en christenconfidenten niet, zij het onbedoeld maar toch zeker ondoordacht, in gevaar gebracht?

{404} Vgl. Els Nannen in Bezwaren tegen de universiteitspsychologie in Bijbel en Onderwijs 17 maart 2010 (onder: Universiteitspsychologie). Zie http://www.bijbelenonderwijs.nl/.

{405} Vgl. bijvoorbeeld Charles Taylor, Source of the Self: The Making of the Modern Identity, Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts 1989.

{406} Wanneer elk ‘mens in diepste wezen goddelijk is, is de hardste kern bij iedereen identiek en gaat de uniciteit van de menselijke persoon in wezen verloren’ Zie S. van Wersch, De Gnostisch-occulte vloedgolf, van Simon de Tovenaar tot New Age, een kritische beoordeling, Kok, Kampen 1990, p. 182. De mens stijgt dan dus niet in waarde, maar boet aan status in.

{407} ‘Mensen hebben al eeuwen lang toegang tot de wereld van de ziel gezocht met behulp van introspectieve disciplines‘, aldus Leijssen. M. Leijssen, 2008,  p. 1.

{408} De monistische gedachte zien we al terug bij Aristoteles, die stelde dat een levend wezen een samenstel is van vorm en materie (ziel en lichaam) en die één onlosmakelijk geheel vormen. Het monistische mensbeeld verwerpt het idee dat de mens een niet-materiële ziel heeft. De begrippen ziel en geest worden hier als hetzelfde beschouwd, tegenwoordig wordt vaak gesproken over ‘mind’ en ‘body’. Er wordt door aanhangers van dit mensbeeld wel beweerd dat het Hebreeuwse denken monistisch zou zijn. Het Hebreeuwse denken zou er namelijk van uitgaan dat de mens alléén een lichaam is, en wel een ‘bezield’ lichaam.

{409} Het dichotomische mensbeeld dat al binnen het Griekse denken voorkwam (de ziel, psuchè los van het lichaam, soma), werd met name verdedigd door René Descartes en wordt regelmatig binnen christelijke kring gepropageerd. Bij Descartes verwerd de mens tot machine. De gedachte dat de mens een twee-eenheid van lichaam en ziel vormt, treffen we bijv. ook aan bij Abraham Kuyper. Vgl. A. Kuyper, Dictaten dogmatiek, deel II (locus de homine - par. 3,36),  Kok, Kampen 1910. Berkhof gaat eveneens van een dergeglijk mensbeeld uit. Vgl. L. Berkhof, Systematic Theology, Eerdmans, Grand Rapids 1939, p. 192e.v.

{410} Hoewel bijvoorbeeld Chafer aangeeft dat de Bijbel zowel ruimte biedt voor het dichotomische als voor het trichotomische mensbeeld, werd al in de vroegste kerkgeschiedenis uitgegaan van het trichotoische mensbeeld. (Vgl. Lewis S. Chafer, Systematic Theology, Dallas Seminary Press, Dallas, Texas 1947 - vol.2,  p. 181.)

{411} Vgl. ook Veenhof bij S.M. Roozenboom, Academisch proefschrift (VU Amsterdam): Naar een volkomen mensbeeld, Callenbach B.V., Nijkerk 2007, p. 136, 137.

{412} Vgl. het door Marco Blankenburgh vertaalde artikel van T. Schirrmacher en R. Antholzer uit: Psychotherapie – der fatale Irrtum op http://www.stichting-promise.nl/artikelen/pastoraat-en/contra-psychologie/psychotherapie-contra-pastoraat-deel-1.htm.

{413} Er is sprake van een analogie van het zijn - analogia entis, terwijl de duivel de mens verleidde tot een streven om als God te zijn, wat in feite inhoudt kiezen voor zichzelf. Dat is een liefde voor zichzelf en het verlies van liefde voor de Ander. ‘Een kunstwerk verraadt de geest van de meester, maar ze zijn niet gelijk’. Vgl. S. van Wersch, 1990, respectievelijk p. 180 en 178

{414} Zie onder Appendix B van dit boek.

{415} Zijn mensbeeld staat juist in scherp contrast met het Griekse mensbeeld. Het meest invloedrijke Griekse mensbeeld stoelt op het denken van Plato en kenmerkt zich door een scherp dualisme tussen lichaam en ziel. Het lichaam werd daarbij evenwel niet noodzakelijkerwijs als kwaad beschouwd zoals later in de gnostiek, al zou ze wel de ontwikkeling van geest en ziel in de weg staan.

{416} Vgl. A. A. Hoekema, Created in God’s Image, Paternoster Press, Carlisle UK 1986, p. 205. Vanuit de vroege kerkgeschiednis zijn bijvoorbeeld Origines, Clemens Alexandrinus, Gregorius van Nyssa, Tertulianus, Irenaeus en Justinus de Martelaar e.a. te noemen. De laatste sprak vergelijkend: Zoals het lichaam de woning is voor de ziel, zo is de ziel het huis van de geest. De afwijkende ideeën van Apollinaris (310-392 na Chr.) rond de driedeling, waarbij hij stelde dat Christus niet volledig mens zou zijn geweest, zijn in 381 na Chr. ten tijde van het Tweede Oecumenische Concilie in Constantinopel veroordeeld. Soms beweren voorstanders van het dichotomische mensbeeld dat het trichotomische mensbeeld binnen de vroege kerk haar plek heeft gevonden onder de invloed van Plato’s filosofie. Een dergelijke bewering wordt alleen al door het feit dat Plato’s visie volledig verschilt met die van de Bijbel, geloochenstraft. Vgl. bijv. J.B. Heard, The Tripartate Nature of Man, T. & T. Clark, Edinburgh 1875. p. 64. Ook Martin Luther ging uit van een trichotomisch mensbeeld. Vgl. Jaroslar Pelikan ed., Martin Luther, Luther's Works, Concordia Publishing House, St. Louis, Missouri 1956 Vol. 21, The Sermon on the Mount and the Magnificat, p. 303. Eveneens bij Delitzsch zien we deze mensvisie ondersteund worden. Vgl. Franz Delitzsch, Robert Ernest Wallis, A System of Biblical Psychology, T&T Clark, Edinburgh 1867, p. 103-119. Ook in combinatie met Keil zien we hem dit mensbeeld verdedigen in het commentaar op Spreuken 14:30. Vgl. (KDC) C.F. Keil and F. Delitzsch, Commentary on the Old Testament, Vol.VI, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan, p. 310, 311. We zien de trichotomische antropologie ook bij de klinisch psycholoog Collins (vertaald): Er is overvloedig bewijs dat alle menselijke problemen drie componenten kennen: lichamelijk, psychologisch en geestelijk. Vgl. Gary R. Collins, Can You Trust Psychology? InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 1988, p. 114. Andere voorbeelden zijn Andrew Murray, vgl. Andrew Murray, The Spirit of Christ, James Nisbet & Co., London 1888, p. 333 en  Andrew Murray, Abide in Christ. Thoughts on the Blessed Life of Fellowship with the Son of God, Henry Altemus, Philadelphia 1895, p. 83; A. B. Simpson, The Gospel of Healing, Morgan & Scott Ld., London 1915, p. 5, 28, 42; Oswald Chambers, The Complete Works of Oswald Chambers, Discovery House Publishers, Grand Rapids, Michigan  2000 - Biblical Psychology p. 141v: een belangrijke naam uit deze tijd is George Eldon Ladd. Bijv. George Eldon Ladd, A Theology of the New Testament,  Wm. B. Eerdmans Publishing   Co., Grand Rapids, Michigan 1974, p. 457-459 en George Eldon Ladd, I Believe in the Resurrection of Jesus, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan 1975,  p. 44-49.

{417} Jurg gaf aan dat ‘[h]et grote probleem is, dat niet gezien wordt dat de mens niet alleen een ziel maar ook een geest heeft’. Dit betekent ‘een gereduceerd mensbeeld’. Volgens Jurg worden geest en ziel ook binnen het focussen door elkaar gehaald en wodt er volgens hem in dat kader gemakkelijk opengestaan voor het boeddhisme en kabbalisme. W. Jurg, mei 2010. Zoals bijvoorbeeld Enns aangeeft, zijn ziel en geest duidelijk van elkaar te onderscheiden in vorm en functie. Vgl. Paul Enns, The Moody Handbook of Theology, Moody Press, Chicago, Illinois 1989, p. 307.

{418} Zo bij Integro Hardenberg http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=158.

{419} Kent de ziel dan lagen? Zoja, welke en wanneer weet je dat je de diepste laag hebt bereikt?

{420} Innerlijke wijsheid suggereert, in lijn met het gedachtegoed van Gendlin, dat deze wijsheid impliciet is, ofwel al aanwezig verondersteld mag worden. Waarin verschilt de innerlijke wijsheid van de christen en de niet-christen?

{421} Het behandelde citaat doet niet blijken dat er een duidelijk zicht is op/inzicht is in het bijbels trichotomisch mensbeeld. Achterin dit boek is een transcript opgenomen van een, door de hierboven in de tekst genoemde therapeut, opgestelde oefening binnen de focustherapie om in je ‘innerlijk de aanwezigheid van God op te merken’. De originele opname is te downloaden op http://christelijkegevoelsoefeningen.blogspoht.com/. Het zal bij beluistering en/of lezing duidelijk worden dat de hier getrokken conclusie terecht is te noemen. Terwijl vanuit de gegeven link, wat de werking van de Heilige Geest betreft, ook met recht in de tekst de nodige vragen zijn gesteld en meerdere vragen zouden zijn te stellen. Op één van de links wordt namelijk duidelijk affiniteit met het fenomeen ‘soaken in de Geest’ zichtbaar. Een vanuit de Torontobeweging voortgekomen nadrukkelijk te bevragen fenomeen. Voor een duidelijke verhandeling zie A.S.L. Woudenberg, Soaken – christelijk loungen? Op: http://www.aslwoudenberg.nl/columns/columns/soaken-christelijk-loungen-2.html. Zie voor het bedoelde transcript Appendix A van dit boek.

{422}  Vgl. bijvoorbeeld Monsuur van Integro Hardenberg. Hij spreekt over het verdiepen van de geloofsbeleving. Opmerkelijk is daarbij het gebruik maken van wat hij benoemt als ‘Lectio Devina’ wat duidelijke verwantschap laat zien met het gedachtegoed van Elfie Hinterkopf en wel in het bijzonder haar spreken over het gebruik maken van ‘een heilige tekst’ tijdens het focussen (vgl. hoofdstuk 3.4). Zie: http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=175.

{423} Hier past het tekstwoord 1 Corinthiërs 6:17: Maar die zich aan de Here hecht, is een geest met Hem.

{424} Zo kan men stellen dat tot de menselijke geest - in duidelijke relatie tot en in samenhang met de Heilige Geest - de eigenschappen ‘gemeenschap’, ‘geweten’ en ‘intuïtie’ horen. Hier geldt bijvoorbeeld het woord van Jezus uit Johannes 16:14: […] want Hij zal uit het mijne nemen en het u verkondigen… Ook past hier Romeinen 8:16: Die Geest getuigt met onze geest dat wij kinderen Gods zijn. De Heilige Geest werkt, spreekt en manifesteert zich nooit buiten Gods Woord om. Het geweten kan gezien worden als Gods megafoon. C.S. Lewis drukte het ooit als volgt uit: ‘God fluistert tot ons in onze genietingen, Hij spreekt tot ons geweten, maar Hij roept ons in ons lijden. Het is zijn megafoon om een dove wereld wakker te schudden’. Een zuiver geweten is een geweten dat voortdurend staat in de reinigende stroom van het bloed van het Lam. Wat een rein geweten betreft, vgl. bijvoorbeeld Handelingen 23:1 en 2 Timotheüs 1:3. Zie ook 2 Corinthiërs 1:12 en 1 Petrus 3:16. Binnen Gods Woord vallen geweten en hart vaak samen. Vgl. 1 Johannes 3:20.

{425} Vgl. Genesis 2:7 (SV) En de HEERE God had den mens geformeerd uit het stof der aarde, en in zijn neusgaten geblazen den adem des levens; alzo werd de mens tot een levende ziel. Zie Appendix B van dit boek.

{426} Francis A. Schaeffer, 1976, p.31. Belangrijk is het hier op te merken dat je geen zondaar bent omdat je zondigt, maar je zondigt omdat je zondaar bent. Hoe voor zich sprekend is het volgende: ‘de pijn van de erfschuld is niet dat we het beeldschap Gods verloren hebben, maar juist dat we ons diepste wezen - het beeld zijn van de liefedevolle God - door de zelfzucht onthouden van zijn vervulling.’ S. van Wersch, 1990, p. 180.

{427} Rogers ten spijt zegt Jezus dat er maar één goed is, namelijk God alleen (Lucas 18:19). ‘Jezus Christus haat het kwade in de mens en Golgotha openbaart de diepte van zijn haat’, aldus Oswald Chambers. Oswald Chambers, Geheel voor Hem, ten Have b.v., Baarn 1966, p. 338.

{428} Het ‘hart’ kan zowel verwijzen naar de ziel als naar de geest. Dit lijkt verwarrend en zou reden kunnen zijn om toch een dichotomisch mensbeeld te veronderstellen waarbij ziel en geest en hart gelijkwaardig zouden zijn. Echter, ‘hart’ is nauw verwant met wat het Grieks aangeeft met het begrip nous = verstand, denken. De Bijbel kent het denken van de wereld, met de ziel duidelijk als middelpunt, en het veranderde denken, waarbij de geest zijn oorspronkelijk bedoelde plek inneemt. Hierin ligt het verschillend koppelen van hart met ziel en geest. Een vernieuwd denken heeft een veranderd hart als gevolg, dat heel duidelijk gekoppeld blijkt aan de drift en de zogeheten hartstochten.

{429} Zie bijv. G.CH. Aalders, Korte Verklaring Der Heilige Schrift (Met Nieuwe Vertaling), Genesis (1e deel), Kok, Kampen 1960, p. 227 en KDC Vol.I, 1981, p. 151. Bij ‘hart’ passen hier de drift en de hartstochten, zo kenmerkend voor de oude mens en de mens die ondanks vernieuwing toch vanuit de ziel leeft. Het laatste is het gevaar dat een ieder die christen is, loopt. Daarom is het noodzakelijk gehoor te geven aan de oproep om in Hem te blijven.

{430} Daarbij in acht nemend dat binnen de focustherapie ziel en geest samenvallen als gelijkwaardig.

{431} Vgl. hier de bewering van bijv. Integro Hardenberg zoals in de vorige paragraaf behandeld.

{432} Vgl. Els Nannen in Bezwaren tegen de universiteitspsychologie in Bijbel en Onderwijs 17 maart 2010 (onder: Universiteitspsychologie). Zie http://www.bijbelenonderwijs.nl/. De moderne psychologie, en inzonderheid de humanistische psychologie, heeft ‘ons collectief bewustzijn van de God van de Bijbel [overgebracht] naar de ‘god van het ik’’ Vgl. G. van Ginkel in zijn bespreking van: Feiten over psychologie, zelfverwerkelijking en zelfhulp, Ankerberg & Weldon, Middernachtsroep, Doorn. Interkerkelijke werkgroep "Bijbel of New age" - http://bijbelofnewage.info.

{433} Oswald Chambers, 1966, p. 339. A. Kuyper, 1910, locus de homine par. 3,36.

{434} Hoe gevaarlijk hier een en ander kan zijn, wordt duidelijk uit het citeren bij Van der Ven van het bij Ouweneel aangehaalde citaat (Geneest de zieken, p.129) van de spiritualiste Agnes Sanford: ‘Ik bedoel slechts de zachte stem die spreekt in de diepten van onze geest’ Van der Ven hier: ‘Welke stem zich hier uit de letterlijke ‘diepte’ meldt, zou toch wel duidelijk moeten zijn.’ R. van der Ven, Sluiers over de Schrift. Uitkomen in een andere wereld?, Johannes Multimedia, Doorn 2006, p.283. Van der Ven vraagt zich mogelijk met recht af of zelfwording niet een spelen is met kundalini-kracht. Jung noemt het individuatieproces een uiterst gevaarlijk proces zegt Van der Ven: ‘De menselijke ziel komt in contact met krachten, waaraan zij kan bezwijken’. R. van der Ven, 2006, p. 141.

{435} Selwyn Hughes, Every Day with Jesus, nov./dec. 1997, CWR, Farnham, Surrey, England.

{436} Selwyn Hughes, EDWJ, nov./dec. 2010. Hughes geeft aan dat het ‘zelf’ - het ‘Ik’ - zich voor het eerst manifesteerde in de hof van Eden en dat het daarbij gaat om wat wel wordt omschreven als ‘de zonde aller zonden’. Het kwaad ligt, zegt hij, in het gegeven dat we zo worden weggetrokken van God. Maar erger is volgens hem het feit, dat wanneer God niet meer in het centrum staat, wij als God worden. Wanneer een christentherapeut dan ook meent van dusdanig georiënteerde therapieën een gedoopte versie te kunnen maken, dan is hij/zij feitelijk bezig met het maken van een eigen godsbeeld, c.q. een aan de God van de Bijbel vijandige afgod. Cooper vraagt zich af hoe zonde past in een visie waar zelfverwerkelijking centraal staat. Vgl. Terry D. Cooper, Sin, Pride & Self-acceptance:The Problem of Identity in Theology & Psychology, InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 2003, p. 26.

{437} Ofwel zelfverwerkelijking en zelfactualisatie zoals onder andere voorgestaan door de humanistische psychologie en psychotherapie en analoog daaraan en in lijn daarmee de focustherapie. Parker ziet het als een trend dat christenen het ‘zelf’ en het genot boven God liefhebben en constateert dat de mix van populaire psychologie en zogeheten gezond verstand daarbij voorzien is van een flinterdun laagje aan bijbels onderwijs, terwijl het feitelijk duidelijk gaat om een vorm van narcisme. Vgl. J.I. Packer, Keep in Step with the Spirit, Fleming H. Revell, Old Tappan 1984, p. 97. Adams geeft aan dat een en ander allerminst bijbels te rijmen is. Vgl. Jay E. Adams, The Biblical View of Self-Esteem, Self-Love, Self-Image, Harvest House, Eugene 1986, p. 65,66.

{438} Respectievelijk Martyn Lloyd-Jones, Oorzaken en Genezing van geestelijke Depressiviteit, De Banier, Utrecht 2001, p.84 (vrij weergegeven: christenen  moeten niet langer met zichzelf bezig zijn, maar moeten van Christus genieten) en Paul Vitz, Psychology as Religion: The Cult of Self Worship. Eerdmans Grand Rapids, Michigan 1977, p. 91.

{439} John Piper, Is Self-Love Biblical?, Christianity Today, 12 August 1977, p. 6.

{440} Oswald Chambers, 1966, p. 351 ‘…alles wat niet geestelijk is, is gericht op mijn ondergang.’

{441} Francis A. Schaeffer, 1976, p. 69.

{442} ‘…which is me must become the me of God’. Francis A. Schaeffer, No Little People in The Complete Works of Francis Schaeffer, Vol.I Westchester, III. Crossway Books, 1982, p. 8.

{443} De term ‘Innerlijke Criticus’ werd geïntroduceerd door Gendlin, vgl. E.T. Gendlin, Focusing, Bantam Books, New York 1981 en E.T. Gendlin, Process ethics and the political question, The Folio, A Journal fof Focusing and Experiental Therapy, Vol. 5 No. 2, 1986 p. 68-67. Het is niet zo dat hij iets nieuws heeft ontdekt, want hij geeft aan dat de problematiek van de Innerlijke Criticus in diverse therapievormen wordt beschreven, al is het met andere bewoordingen. De Innerlijke Criticus belemmert volgens hem een gezond functioneren. Zie ook o.a. N. Stinckens, G. Lietaer, & M. Leijssen, Working with the inner critic: Fighting ‘the enemy’ or keeping it company. In J. Watson, R. Goldman & M. Warner (Eds.), Client-centered and experiential psychotherapy in the 21st century: Advances in theory, research and practice, PCCS Books, Llangarron, Ross-on-Wye, UK 2002.

{444} Sommigen spreken over ‘super-ego’, ‘animus’ of ‘bad parent’. Gendlin spreekt over de Innerlijke Criticus in E. T. Gendlin, 1981, p.98. Hij beschrijft hem als (vertaald) ‘een vervelende stem’ en raadt aan hem geen respect te tonen en hem gewoon te negeren. Zie ook Focusing ist eine kleine tür, een transcript van de hand van Johannes Wiltschko van een workshop gegeven door E.T. Gendlin tijdens de Focusing Sommerschule 1992 in Achberg, Germany. Würzburg: DAF.

{445} Zie Bala Jaison, Manual Weeklong Intensive Workshop, The Focusing Institute, Chicago, Illinois, 1992. Vgl. ook een gelijkwaardige omschrijving door Ann Weiser Cornell in Ann Weiser Cornell, The Focusing Student’s Manual, Focusing Resources, Berkeley, California 1994, p.37 en 38. Ook McGavin heeft aandacht aan de criticus geschonken in Barbara McGavin, The “victim”, the “critic” and the inner relationship: Focusing with the part that wants to die, in The Focusing Connextion, Vol. XI, no. 5, Berkeley, California 1994, p. 3-5.

{446} Vgl. Ria Hopman in een artikel onder de titel De Innerlijke Criticus: Een ontmoeting op http://www.innerned.org/innerlijkecriticus.html. Van haar verschenen artikelen in het kwartaalblad ZichtOpZin (uitgave van de vereniging Albert Camus in samenwerking met het Nederlands Verbond van Psychologen/Agogen), Religie&Mystiek (dit New Age tijdschrift, dat een bedenkelijk koers volgde, is inmiddels opgeheven), Urania (uitgave van de Stichting Werkgemeenschap van Astrologen in Oosterlittens (Friesland)) enz.

{447} Een begrip dat we eveneens onder de vertegenwoordigers van de focustherapie tegenkomen o.a. bij Ann Weiser Cornell, zie bijv. http://www.focusingresources.com/getbigger.htm en zie ook Heinz-Joachim Feuerstein, Dieter Müller & Ann Weiser Cornell (Ed.), Focusing im Prozess. Ein Lesebuch, GwG-Verlag, Köln 2000, p.27-37.

{448} Ook wordt in plaats van Innerlijk Kompas wel gesproken over geweten. Het mag vanuit het voorgaande duidelijk zijn dat met geweten niet hetzelfde wordt bedoeld als in de trichotomische mensvisie duidelijk werd. Daarnaast is natuurlijk de ‘still small voice’ van Gendlin een veel gebruikt begrip.

{449} Aangezien volgens het Woord van God de Heilige Geest de enig heet te zijn die mij bewust kan maken van goed en kwaad (immers Hij overtuigt van zonde, gerechtigheid en oordeel (Joh. 16:8)) en het daarbij wel om meer moet gaan dan een ‘lichamelijk ervaren gevoel’, lijkt het Innerlijk Kompas te duiden op de Heilige Geest. Ook de gebruikte benaming van Wijze Liefhebbende Begeleider lijkt hierop te duiden. Inmiddels is op de site van Integro onder de link Focussen (en onder sommige daarbij behorende sublinken) wat dit aangaat een en ander ‘bijgesteld’ en/of verwijderd.*) Hetzelfde geldt ook ten aanzien van enkele andere opmerkelijke zaken en uitspraken die werden genoemd in een, op de site van bijbels perspectief verschenen, kritisch artikel over de focustherapie, alsook in ‘een theologische doormeting’ van deze therapie in relatie tot de betreffende therapeut en instelling. Van de oorspronkelijke uitspraken e.d. zijn evenwel o.a. printscreens aanwezig.

*) Wat in de tekst is aangehaald, stond aanvankelijk op de site vermeld onder Focussen, Workshops » De innerlijke criticus met als titel: Tweedaagse workshop op vrijdagavond 11 en 12 juni 2009.

{450} Vgl. M. Leijssen, Gids voor gesprekstherapie, De Tijdstroom, Utrecht 1995, p. 163-165.

{451} Vgl. Ria Hopman in De Innerlijke Criticus: Een ontmoeting op http://www.innerned.org/innerlijkecriticus.html.

{452} Er zijn zekere gelijkenissen met de focustherapie vast te stellen, o.a. met betrekking tot de Innerlijke Criticus.

{453} Voor het verder inhoudelijke van de Voice Dialogue wordt gemakshalve verwezen naar een uitgebreid artikel van de hand van Gerard Feller van de Stichting Promise - zie: http://www.stichting-promise.nl /artikelen/virtualiteit-en-occultisme/voice-dialogue.htm.

{454} Vgl. Monsuur op respectievelijk http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=158 en voor het artikel http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=149.  Taxonomie is een uit de biologie afkomstige term waarmee een classificatieschema wordt bedoeld waarbij onderdelen van een aandachtsgebied, een wetenschap, zijn geordend en gerangschikt op onderwerpniveau. Veel kan als zodanig worden ingedeeld, bijvoorbeeld dingen, gebeurtenissen, levende wezens etc. (De term is afgeleid van het Griekse taxis dat orde, ordening betekent.) Ook Nele Stinckens spreekt over ‘…de verscheidenheid van manifestaties van de innerlijke criticus in concrete situaties en bij diverse cliëntproblematieken’. Nele Stinckens, Werken met de innerlijke criticus: Microtheorie van een procestaak onder 2.2 Een meer gesystematiseerde en integratieve visie (beschikbaar pdf file via https://perswww.kuleuven.be/~u0014529/).

{455} Vgl. bijvoorbeeld Kathleen N. McGuire, Focusing Inner Child Work With Abused Clients, The Folio, Vol. 12, no. 2, 1993 en Christine Langeveld and Erna de Bruijn, On our way with the Critic, The Folio, Vol. 21, No. 1, 2008, pdf.file p. 3 e.v. op: http://www.focusing.org/folio/Vol21No12008/01_OnOurWayTRIB.pdf en onder christelijke noemer E. Monsuur, Het kind in ons en Het kritisch proces op respectievelijk http://www.christelijke therapie.nl/index.php?p=152 en http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=158. Het werken met het innerlijke kind is een binnen de populaire psychologie en psychotherapie bekend gegeven. Als voorbeeld is te noemen Charles White met de theorie van het Kind van Binnen en John Bradshaw die het heeft over het Verwonde Innerlijke Kind. Vergelijkbaar is het spreken van Jung over het Goddelijke Kind. Het innerlijke kind zou refereren naar het Emotionele Zelf of het Ware Zelf. Het Innerlijke Kind wordt ook wel met de laatste term, het Ware Zelf, aangeduid. Dit begrip het Ware Zelf werd aanvankelijk ook gebezigd door Monsuur (vgl. opmerking over de betreffende site hiervoor).

{456} Zowel de Innerlijke Criticus als het Innerlijk Kompas blijken (dus) uiteindelijk deel in en van de mens zelf te zijn, bijkans entiteiten. Bij het Innerlijk Kompas (of de Innerlijke Wijsheid) wordt de latente kracht van de ziel geactiveerd waaraan de duisternis zich maar wat gretig verbindt. Monsuur sprak aanvankelijk over ‘Wijze Liefhebbende Begeleider’ wat tenminste associaties wekte met de geleidegeesten binnen de New Age-wereld (vgl. opmerking over de betreffende site hiervoor). Uiteindelijk gaat het in de focustherapie om manifestaties van de gevallen mens. Wat de genoemde latente kracht van de ziel betreft, kan gewezen worden op Eugene T. Gendlin, The client’s edge: the edge of awareness. In R. F. Levant & J. M. Shlien (Eds.), Client-Centered Therapy and the Person-Centered Approach, Praeger, New York 1984, p. 76-107.

{457} Zo Monsuur onder Focussen, workshops » Het kritisch proces op http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=158.

{458} Zie E. Monsuur, Inleiding christelijke geloofsoefeningen op http://christelijkegevoelsoefeningen.blogspot.com/. Het geheel wordt tenminste enigszins verwarrend wanneer in het in de Appendix opgenomen transcript van de aangeboden oefening van Monsuur, teneinde in je innerlijk de aanwezigheid van God op te merken, gesteld wordt: ‘Merk in je ademruimte de aanwezigheid van de Heilige Geest op. Het is zijn ruimte in je leven, de ruimte waar je vriendelijk en barmhartig kunt opmerken wat er in je leeft en waar je je kunt concentreren op je zielsbesef het lijfelijke gevoel dat je voelt in het gebied van je keel tot en met je heupen, het gevoel van wat er werkelijk toe doet in je leven.’ Gelet op de situering van de ‘ademruimte’ en de verdere duiding heeft het er alle schijn van dat deze ‘ademruimte’ de Godsruimte is, dan wel daarmee samenvalt en tegelijk identiek is aan de Innerlijke Vredesruimte. Let wel gesitueerd in de ziel - is deze voelbaar in je lijf van keel tot heupen? Zie Appendix A van dit boek.

{459} Vgl. Monsuur op http://christelijkegevoelsoefeningen.blogspot.com/.

{460} Zie wat over ‘hart’ in relatie tot ziel en geest hiervoor, in een van de eerdere noten in dit hoofdstuk, is opgemerkt.

{461} Idem Monsuur op http://christelijkegevoelsoefeningen.blogspot.com/.

{462} Bovendien, moeten we God zoeken in onszelf? Zegt Jacobus niet Nadert tot God en Hij zal tot u naderen (Jac. 4:8), waarbij hij duidelijk de ware staat van de ziel omschrijft: onzuiver, reiniging nodig hebbend, innerlijk verdeeld? Allesbehalve een Innerlijke Vredesruimte. De waarachtige vrede is dan ook alleen te vinden bij de Vredesvorst en dan zeker niet in mijzelf. Gods Ruimte is boven, buiten mijzelf, en het geweldige is dat we niet door inademen onder het noemen van de naam van Jezus Christus en het uitademen onder het noemen van de Zoon van God Zijn aanwezigheid ervaren (vgl. Appendix A van dit boek), maar als onze geest zich hecht aan Gods Geest. Wij mogen met een beroep op het gebrachte offer, het gestorte bloed van Jezus Christus, vrijmoedig toetreden tot de troon van genade (Hebr. 10:19-23) en let daarbij op wat de schrijver van de Hebreeënbrief zegt van het hart. We mogen met lof Zijn poorten ingaan! Ofwel, de weg naar boven is volstrekt tegengesteld aan de weg naar binnen, want daar ontmoet je, zoals Jung ervaren heeft, je schaduw, je donkerheid. Je kunt dit net als Jung positief proberen te duiden, maar je raakt, evenals hij, gebonden in en door de duisternis. Met het afdalen in het eigen hart, je ziel, kunnen demonische krachten worden opgeroepen. Uitspraken als: ‘Er dient eerst een veilige, hoopvolle, liefdevolle en genadige plek in onze ziel gecreëerd of gevonden te worden voor het meest authentieke en kwetsbare in ons!’ ‘Het Innerlijke Kind mag echter nooit komen te lijden onder de dominantie van de Innerlijke Criticus! Want anders blijft er te weinig van ons Ware Zelf over.’*), raken in geen enkel opzicht de boodschap van het bevrijdend evangelie van Jezus Christus, maar belichamen niets meer en niets minder dan het tegendeel. Wie Het Ware Zelf ontdekt, zal uitroepen: ik ellendig mens! (Rom.7 :24) en wie dan buigt bij het kruis en zichzelf, zijn ziel, geeft om meegekruisigd te worden, zal ontdekken dat niet de weg van de focustherapie maar Jezus Christus je ‘zelf’ verlost!

*)Zo aanvankelijk op de site vermeld onder Focussen, Workshops » De innerlijke criticus met als titel: Tweedaagse workshop op vrijdagavond 11 en 12 juni 2009.

{463} Zo aanvankelijk op de site van Integro vermeld onder Focussen, Workshops » De innerlijke criticus met als titel: Tweedaagse workshop op vrijdagavond 11 en 12 juni 2009.

{464} Voor herkomst van beide uitspraken zie noot 100. (Inmiddels blijkt de eerste aanhaling ‘bijgesteld’. Het ‘een belangrijke stap om via het focussen dieper in contact te komen met het Ware Zelf en je innerlijke wijsheid’ is gewijzigd in: ‘een belangrijke stap om via het focussen wezenlijk in contact te komen met het diepste van je ziel en de innerlijke wijsheid’. Van de oorspronkelijke ‘versie’ bestaat een PrintScreen.)

{465} C.G. Jung, Herinneringen, dromen, gedachten, Van Loghum Slaterus, Arnhem 1963. De focustherapie toont eveneens verwantschap met Jung als het gaat om introspectie, een weg die voor de christen niet is aan te raden om tot psychische gezondheid te komen.

{466} E.T. Gendlin, Let Your Body Interpret Your dreams, Focusing-Oriented Psychotherapy, Chiron Publications, Wilmette, Illinois 1986.

{467} R. van der Ven,  2006, p. 116

{468} Vgl. (vertaald) Ann Weiser Cornell in transcript Andrea Johnson, Focusing with Ann Weiser Cornell, David Van Nuys, Ph.D., aka “Dr. Dave” interviews Ann Weiser Cornell, Ph.D – ShrinkRapRadio, July 30, 2009.

{469} Zie ook M. Leijssen, Focusing-oriented dream work,  in R. I. Rosner, W. J. Lyddon, & A. Freeman (Eds.), Cognitive therapy and dreams. Springer Publishing Company, New York 2004, p. 137-160.

{470} Zie Integro in een aankondiging van een workshop over dromen - aankondiging is aanwezig. Zie ook Bos http://www.web-log.nl/index.html?bosconsulting/focusing_oriented_counse ling/.

{471} W.J. Ouweneel, Nachtboek van de ziel, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam, 1998, p. 227. Het mag de lezer vanuit een dergelijk citaat duidelijk zijn dat Ouweneel op zijn minst moeite heeft met het bijbels trichotomisch mensbeeld zoals hiervoor beschreven. Evenwel, Ouweneel wandelt wel vaker op het scherpst van de snede. Wat betreft Nachtboek van de ziel,: dit boek lijkt eerder een uiting van frustratie, al of niet vanuit een midlife crisis, en is in plaats van wetenschappelijk verantwoord, eerder een niet bijster kies te noemen afrekening met de Vergadering te noemen en niet getuigend van ‘rijpheid’. Het gegeven dat Ouweneel in dit boek veel ontleent aan C.G. Jung is uiterst bedenkelijk, temeer daar deze, en dat mag ook bij Ouweneel als bekend verondersteld worden, duidelijk demonisch geïnspireerd is geweest. Zo had Jung nota bene zijn eigen persoonlijke familie geest, Philemon genaamd. Hij was actief in het oproepen van geesten en het contact met doden. Vgl. Carl Jung. Memories, Dreams, Reflections. Edited by Aniela Jaffe, translated by Richard and Clara Winston. Pantheon, New York: 1963, p.170-199. Jung die slachtoffer werd van een vijf jaar durende periode van psychose harmoniseerde in die periode zijn gedachtegoed met de gnostische ketterij en communiceerde, door droominterpretatie, met de duivel zelf. Vgl. N. Fodor, Freud, Jung and occultism, University Books, New York 1971, p. 22.

{472} Terecht stelde ook J.A. van Delden deze vraag in een recensie van Ouweneel’s Nachtboek van de ziel. Zie Nederlands Dagblad 30 oktober 1998. Leidt Gods Geest het kind van God ooit op de weg van zelfontplooiing? Hoe in strijd is een dergelijke gedachte met Gods Woord. Het veranderen naar het beeld van Jezus Christus heeft geen enkele relatie met het begrip zelfontplooiing. Dat begrip ademt de sfeer van de hoofdrolspeler in de zondeval, de duivel.

{473} Ven van der, R, 2006, p. 117. Vanuit zijn occult besmette verleden zegt Van der Ven uiterst voorzichtig te zijn op dit punt.

{474} Oswald Chambers, 1966, p.15.

{475} Vgl. B. Schweigert, The gnostic influence on psychology: effects of the common herresy, The Journal of Psychology and Theology Vol. 10, No. 3, Rosemead School of Psychology, Biola University, La Mirada, California 1982, p. 221-229.

{476} Hij mag in de loop der tijd gesteld hebben dat er diverse levensbeschouwelijke toepassingsmogelijkheden zijn (van religieus tot en met nadrukkelijk occult), in oorsprong ligt dit echter niet besloten in de door hem ontwikkelde methode en is door hem als zodanig ook niet beoogd. Zijn oorspronkelijke basis was enkel en alleen humanistisch. Van een, in een persoonlijk gesprek door Monsuur beklemtoond, christen-zijn van Gendlin wordt nergens iets merkbaar en of zichtbaar.

{477} Els Nannen in Bezwaren tegen de universiteitspsychologie in Bijbel en Onderwijs 17 maart 2010. Zie http://www.bijbelenonderwijs.nl/. Dit blijkt een belangrijk te onderstrepen gegeven wanneer er gelet wordt op de bestaande gedachte van een mogelijk ‘huwelijk’ tussen lichaam en ziel, waarbij de ziel gezien wordt als ‘de inspiratie voor het lichaam’ en het lichaam als ‘het instrument van de ziel’. Zie bijv. Richard Shelquist, Wedding of Body and Soul - Embodying your Life's Purpose op http://wahiduddin.net/purpose/wedding_1.htm. Bij hem valt alles samen en blijk alles ‘invulbaar’ en ‘toepasbaar’.

{478} Omdat de New Age beweging als het ware in alle facetten van de samenleving is geïntegreerd, wekt ze nog weinig beroering. Vgl. R.Chandler,Understanding the New Age, Word Publishing, Dallas, Texas 1988, zie m.n. p. 20-21.

{479} Ook Raschke verwijst voor de oorsprong van ‘de belangstelling’ voor het bewustzijn (het zelf) terug op de gnostiek. Hij ziet wat dit betreft overeenkomsten met spiritisme, mysterie religies, neo-Platonisme, middeleeuwse mystiek en theosofie etc. Vgl. C.A Raschke, The Interruption of Eternity: Modern Gnosticism and the Origins of the New Religious Consciousness, Nelson-Hall, Chicago, Illinois 1980, p. 271. Vgl. voor o.a. gnostische sporen ook J.W. Becker, e.a., Secularisatie en alternatieve zingeving in Nederland, Sociale en Culturele Studies - 24, Sociaal en Cultureel Planbureau / Vuga Uitg., Den Haag, 1997, p. 23, 25. Becker c.s. wijzen hierbij ook op een putten uit hindoeïstisch gedachtegoed, het neopaganisme en de theosofie. In dit verband mag ook worden opgemerkt dat Davis naast andere technieken om tot bewustworden te komen Gendlin’s focustechniek, die volgens hem is afgeleid van de fenomenologische filosofie en psychotherapie, duidelijk onder de noemer ‘transpersoonlijk’ plaatst. John Davis We Keep Asking Ourselves, What is Transpersonal Psychotherapy? In Guidance and Counselling, the Guidance Centre, North York, Ontario, Spring 2000, vol. 15, no. 3,  p. 3-8.

{480} Zo bijvoorbeeld bij http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=128 waar gesteld wordt: ’Het is een stimulans voor een positievere en dieper gaande spiritualiteit’. En vgl. Elfie Hinterkopf, Integrating Spirituality in Counseling: A Manual for Using the Experiential Focusing Method, the American Counseling Association, Baltimore 1998, hoofdstuk 7. En vergelijk, als het gaat om de focustherapie als zodanig, het spreken van Leijssen over onder andere een ‘spiritueel proces’ - zie hoofdstuk 3 paragraaf 3.1.1.

{481} Vgl. hoofdstuk 3 paragraaf 3.1.1.

{482} M. Leijssen, 2008, respectievelijk p.1 en 2. Een opmerkelijk voorbeeld van afgoderij is te vinden op http://www.focusinginthelearningzone.com/rituals.html. N.B. van hieruit wordt de 8e International Children Focusing Gathering georganiseerd op 27 sept. - 2 okt. 2012 in Toronto Canada, met ruimte voor yoga en meditatie (gepromoot door The Focusing Institute van Gendlin http://www.focusing.org/conference.html). Leg dit naast paragraaf 4.4.1.

{483} Vgl. M. Dieperink, Jezus of de Goeroe? Kok, Kampen, pag. 81.

{484} Vgl. W. James,Varieties of Religious Experience, Modern Library, New York, New York 1902, p. 371.

{485} M. Buber, Between Man and Man, Routledge and Kegan Paul, London 1947, p. 14,15 en 88 aangehaald bij W.T. Stace, Mysticism and Philosophy, Lipincott, Philadelphia, Pennsylvenia 1960, p.155-160. Het verschil mag toch significant genoemd worden!

{486} Denk aan Gendlin’s opmerkingen rond ondermeer bodily felt sense.

{487} Ten overvloede: Het concept van het ‘zelf’ komt voornamelijk van Freud, terwijl de zelfverwerkelijking van Jung model stond voor de actualisatie bij Maslow en Rogers. Rogers voegde een fenomenologische dimensie aan het ‘zelf’ toe waarop Gendlin voortborduurt. Vgl. Yazon Dirk Mosig, Conceptions of the Self in Western and Eastern Psychology, Journal of Theoretical and Philosophical Psychology 2006, Vol. 26 (No. 1-2), p. 39-50.

{488} Ook laat Gods Woord weten dat de gezindheid van het vlees de dood is (Rom. 8:6).

{489} De eerste conferentie van deze aard was in 1998 in Salgótarján in Hongarije onder de titel Focusing with children. De 8e internationale conferentie is gepland voor 2012, van 27 sept. - 2 okt. in Toronto Canada. Ook op de agenda van deze conferentie staan, zoals enkele noten hiervoor al aangegeven, yoga en meditatie vermeld.

{490} Deze stichting stimuleert het focussen op basisscholen door een speciaal project aan te bieden, namelijk: FOCUSSEN OP SCHOOL - Luisteren naar je binnenkant kan je school veranderen. Opmerkelijk gegeven hierbij is, dat de stichting Kinderfocussen kenbaar maakt dat de basis-focuscursus en de gehele specialisatie A, B en C geaccrediteerd*) zouden zijn door de volgende instellingen: Nederlands Verbond van Psychologen, Psychotherapeuten en Agogen, Federatie voor Additief Geneeskundig Therapeuten, Vereniging ter Bevordering van Alternatieve Geneeswijze, UWV Werkbedrijf, Federatie Vaktherapeutische Beroepen. De accreditatie van de kant van bijvoorbeeld de Vereniging ter bevordering van Alternatieve Geneeskunst is, gelet op tot wat tot nu toe t.a.v. de focustherapie is gebleken, niet verwonderlijk, maar dat een overheidsinstelling als UWV Werkbedrijf haar vertrouwen uitspreekt, mag tenminste als bevreemdend worden aangemerkt.*) Accreditatie van het Latijn ad credere = te geloven, erkennen als geloofwaardig, erkennen van de deugdelijkheid.

{491} Al in 2008 (31 mei) en 2009 (16 mei) was dit thema door haar aan de orde gesteld tijdens de Netwerkdagen van Stichting KinderFocussen in Breda. Het secretariaat van deze stichting is te vinden in Nijeholtpade - http://www.kinderfocussen.info.

{492} Voor antecedenten zie http://www.kinderfocussen.info/marta_stapert.htm.

{493} Te wijzen valt op: M. Stapert, Focusing in school. A manual for ‘clearing a space’ and focusing in the classroom The Folio, Vol. 16, no. 1-2, 1997; M. Stapert & E. Verliefde, Focusing with Children - The art of communicating with children at school and at home, PCCS Books Ross-On-Wye, UK., 2008. Vooral ook van belang ten aanzien van de focustherapie onder kinderen en jongeren zijn binnen de focuswereld de bijdagen van de psycholoog-kindertherapeut B. Santen. Vgl. bijvoorbeeld: B. Santen, Beyond Good en evil: Focusing with early traumatized children and adolescents. In: G.Lietaer, J.Rombouts, R.van Balen (Eds.), Client-centered and Experiential psychotherapies in the nineties, Leuven University Press, Leuven 1990; B. Santen, Focusing as a Therapeutic Technique with Children and Young Adolescents In: Charles E. Schaefer (Ed.), Innovative Psychotherapy Techniques in Child and Adolescent Therapy, John Wiley & Sons Inc., New York 1999; B. Santen en G. Koopman, Symmetrische symbolisering bij kinderen. Een aanvulling op Gendlin’s ‘Experiential Psychotherapy’ Tijdschrift voor psychiatrie, 1975, nr. 10-11, Jaargang 17 (Redactiebureau Utrecht); B. Santen, Focusing with a borderline adolescent In: Person-Centered Review, Vol.3 nr.4, November 1988, Sage Publications Inc., p. 442-462; B. Santen, Into the Fear Factory: Treating Children of Trauma with Body Maps, The Folio, Vol. 20. no. 1 2007. Het focusinstituut van Gendlin kent op haar site een aparte Children Focusing Corner onder: http://www.focusing .org/chfc/index.html.

{494} Vgl. de omschrijving van het basisidee voor de in 2010 gehouden conferentie in Heemskerk.

{495} E. T. Gendlin, 1981.

{496} Marilyn Ferguson, De Aquarius Samenzwering, Ankh-Herrnes, Deventer 1982. Al in 1973 verscheen Marilyn Ferguson, The Brain Revolution: The Frontiers of Mind Research, Taplinger Publishing Company, New York 1973. Een opmerkelijke, maar voor zich sprekende quote uit dit boek: ‘Verlies van de grenzen van je eigen ik, en een plotselinge eenheidservaring met alle leven Ge versmelt met de kosmos, lichten, een veranderde waarneming van licht, opwinding, electrische prikkels, het besef dat je als een zeepbel uitdijt of omhoog zweeft, het verdwijnen van angst, met name voor de dood, een donderend geluid, wind, een gevoel alsof je van je lichamelijke zelf wordt losgemaakt, gelukzaligheid, ....een oceanisch gevoel, een geloof dat men is ontwaakt, dat de ervaring de enige werkelijkheid is, vergeleken hiermee; en een besef dat men de grenzen van tijd en ruimte overstijgt’. Marilyn Ferguson, 1973, p. 60. Felt sense?

{497} Marilyn Ferguson, 1982, p. 203.

{498} Vgl. Russel Chandler, 1993, p. 34-39.

{499} Zo kennen wij het begrip transpersoneel onderwijs, waarbij transpersoneel doelt op het transcendente = geestelijke, bovennatuurlijke en net als bij de transpersoonlijke psychologie gaat het om wat voorbij je ego gaat. Zie wat hiervoor over transpersoonlijk is gezegd. De rechter hersenhelft.

{500} Zo (kritisch) omschreven door Showalter. Vgl. Elaine Showalter in een recensie over Anne Harrington’s boek getiteld Medicine, Mind, and the Double Brain. A Study in Nineteenth-Century Thought (Princeton University Press, Princeton 1987) in New York Times Book Review, October 11, 1987, p. 39. Zij spreekt in het vervolg t.a.v. het betreffende boek zelfs over het gebruik van pseudo-wetenschappelijk vocabulaire (p. 69). Showalter wordt als erudiet criticus in de Verenigde Staten uiterst serieus genomen.

{501} Marilyn Ferguson, 1982, p. 206. Ook wat zij schrijft op p. 287 is opmerkelijk en onthullend.

{502} Het transpersonele onderwijs past dus in feite esoterische (occulte) principes toe, een zaak die evident mag heten binnen de Vrije School. Dergelijk onderwijs benadrukt, evenals de humanistische psychologie dat doet in haar visie t.a.v. de mens als zodanig, de ervaring, in dit geval de ervaring van het kind. Men spreekt in dergelijk onderwijs wel over ‘de leraar van binnen’. Overeenkomsten met de gedachtegang binnen de focustherapie zullen de opmerkzame lezer inmiddels mogelijk zijn opgevallen.

{503} En dat zelfs in onverdachte hoek. Zie bijvoorbeeld L.B. Visser, Wil je met je hoofd leren, dan moet je bij je voeten beginnen! DRS Magazine, jaargang 39 nr. 07, september 2011, p. 14v. Door aanhangers van de visie van de twee hersenhelften wordt het onderwijs wel omschreven als ‘hersenvijandig’. Er zou te veel nadruk liggen op de linkerhersenhelft, en daarmee is er geen ruimte voor het intuïtieve en creatieve van de rechter hersenhelft. We bevinden ons hier op holistisch, New Age-terrein.

{504} Zie Eugene T. Gendlin, Gendlin: experience is richer than psychological models Brain-Mind Bulletin, 4(10), 2, 1979. Zie: http://www.focusing.org/gendlin/docs/gol_2131.html Saillant detail is dat Marilyn Ferguson van 1976-1996 uitgever en redacteur was van deze nieuwsbrief Brain-Mind Bulletin. Ook Ann Weiser Cornell mag met deze visie op de twee hersenhelften bekend worden verondersteld. In haar blad verscheen een artikel van de hand van Griffin over dit onderwerp. D. Griffin, Right Brain/Left Brain Dialogue, The Focusing Connection, March 1989 Vol. VI, No. 2. Ook tijdens de in hoofdstuk 3.1.2 genoemde Tenth Intenational Focusing Conference kwam het onderwerp van de linker en rechter hersenhelft in relatie tot de focustherapie aan de orde.

{505} Vgl. bijvoorbeeld http://www.cefocusing.com/wordpress/?p=192. Het Focusing Institute van Gendlin biedt 2 cd’s van Mcguire aan. Op cd 1 komt het onderwerp specifiek aan de orde. Zie: http://www.focusing.org/eshop/10Browse.asp?category=Audio%20Tapes.

{506} Ook in de volgende artikelen, verschenen in de onder redactie van Weiser Cornell staande Focusing Connection, kwam het aspect van de linker en rechter hersenhelft aan de orde: Susan Rudnick and Robin Kappy, Softening at the Edge: Focusing into Sleep, The Focusing Connection Vol. XXIII, no. 6, November 2006, p. 2 (is published six times a year by Focusing Resources, Berkeley, California - onder redactie van Ann Weiser Cornell) Karen Wallace, Combining Focusing Teaching with Art Therapy, The Focusing Connection Vol. XXVII, no. 6, November 2010, p. 5  (is published six times a year by Focusing Resources, Berkeley, California - onder redactie van Ann Weiser Cornell).

{507} We zien deze gedachte vooral onder christelijke hulpverleners in de Verenigde Staten naar voren komen. Te noemen zijn counselors als James Dobson, Norman Wright, Donald Joy en John Trent en Gary Smalley e.d. Opmerkelijk mag hier het gegeven genoemd worden dat in de tweede druk van het boek van Gary Smalley and John Trent, The Language of Love, (Uitgave: Focus on the Family Publishing, Pomona) alle verwijzingen naar de theorie van rechter en linker hersenhelften, als gevolg van de vele vraagtekens die ten aanzien van deze theorie vanuit wetenschappelijke hoek worden geplaatst, om cosmetische redenen zijn verwijderd.

{508} Roger Sperry, Some Effects of Disconnecting the Cerebral Hemispheres, Science, Vol. 217, September 24, 1982, p. 1225.

{509} Michael S. Gazzaniga, The Social Brain: Discovering the Networks of the Mind, Basic Books Inc., New York, New York 1985, p. 48,49. Hierbij past de opmerking van de radioloog en neuroloog Georg Deutsch zoals aangehaald bij Kevin McKean in, Of Two Minds: Selling the Right Brain, Discover Magazine, April 1985, (Kalmbach Publishing Co. Waukesha - redactieadres: New York) p. 38 (onvertaald): ‘…differences within a hemisphere account for more than differences between them’.

{510} Vgl. respectievelijk  John Mazziotta aangehaald bij Kevin McKean, 1985, p. 38 en Jerre Levy, Right Brain, Left Brain: Fact and Fiction, Psychology Today, (Sussex Publishers, New York) May 1985, p. 43,44. Kevin McKean, 1985, p. 40. Voor een bespreking van de verschillende studies inzake hersenonderzoek e.d. kan o.a. verwezen worden naar het boek van Sally P. Springer and Georg Deutsch, Left Brain, Right Brain: Perspectives From Cognitive Neuroscience, W. H. Freeman and Company, New York 1985. Met de nodige reserve kan nog gewezen worden op het proefschrift van Stephen E. Wald, Minds divided: Science, spirituality, and the split brain in American thought, The University of Wisconsin 2008.

{511} Hier valt nogmaals te wijzen op het eerder genoemde artikel in het DRS magazine. Zonder dat ouders en personeel precies weet hebben van de achtergronden en gevaren van bepaalde initiatieven in de begeleiding van kinderen, worden deze benaderd vanuit achtergronden die voor de christen, bijbels gezien, niet te accepteren zijn. Ze worden blootgesteld aan niets minder dan invloeden vanuit de duisternis. Het is een kwalijke zaak dat deze praktijken, zonder dat men er erg in heeft, binnensluipen in bijvoorbeeld niet alleen kinderdagverblijven en scholen, maar ook zorginstellingen als een regulier ziekenhuis. Aangezien overheidsinstellingen ongecontroleerd aan deze zaken hun goedkeuring schijnen te verlenen, ligt bij ieder persoonljk de nodige verantwoordelijkheid om waakzaam te zijn. Het is de arts van der Ven die met klem waarschuwt voor dergelijke ontwikkelingen binnen de gezondheidszorg. Vgl. R. van der Ven, Complementaire en alternatieve zorg in de Nederlandse ziekenhuizen. Een beschrijving van een ontwikkeling, Johannes Multimedia, Doorn 2011.

{512} Vgl. J.G. Hoekstra, Focussen in het onderwijs, Bijbel en Onderwijs mei 2010.

{513} Te denken valt aan het eerder genoemde Celebrate Recovery programma dat inmiddels binnen talloze christelijke gemeente kritiekloos haar plek heeft gevonden. De bedoeling is waarschijnlijk zonder meer positief, maar de herkomst uitermate bedenkeljk en bijbels niet te rijmen.

{514} Men biedt bijvoorbeeld hulpverlening aan onder de noemer ‘patners in het pastoraat’. Vgl. http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=27. Zie ook hoofdstuk 5.2.

{515} In relatie tot deze paragraaf kan gewezen worden op wat in hoofdstuk 1 paragraaf 1.4 aan de orde is gekomen en in hoofdstuk 5 paragraaf 5.1 nog aan de orde komt.

{516} Letterlijk: gevalsbeschrijvingen. Het gaat hierbij om een onderzoeksmethode waarbij uitgebreid en meestal voor een langere periode wordt ingegaan op één persoon, groep of fenomeen.

{517} Vgl. Karl Popper, Scientific Theory and Falsifiability in Robert N. Beck (ed.), Perspectives in Philosophy, Holt, Rinehart, Winston, New York 1975, p. 343

{518} Vgl. respectievelijk de in 1996 overleden (n.b. kritische humanist) Sigmund Koch, die al in 1969 in Psychology Today (Psychology Cannot Be a Coherent Science, September 1969, p. 66) (vrij vertaald) schreef: Ik denk dat het onderhand voor eens en voorgoed volstrekt duidelijk is dat psychologie geen samenhangende wetenschap genoemd kan worden. Zie ook Sigmund Koch The Image of Man in Encounter Groups in The American Scholar, Vol. 42, no. 4, 1973, p. 636 en in: Sigmund Koch (David Finkelman & Frank S. Kessel (ed.)), Psychology in human context essays in dissidence and reconstruction, The University of Chicago Press, Chicago and London 1999, p. 313v; Margaret Hagen, Whores of the Court: The Fraud of Psychiatric Testimony and the Rape of American Justice, Regan Books, New York 1997, p. 20; Seth Farber, Unholy Madness: The Church's Surrender to Psychiatry, InterVarsity Press, Downers Grove , Illinois 1999, p. 11.4; Mary Stewart VanLeeuwen, The Sorcerer's Apprentice, InterVarsity Press, Downer's Grove, Illinois 1982, p. 91; Larry Crabb, Basic Principles of Biblical Counseling, Zondervan Publishing House, Grand Rapids 1975, p. 22; Gary Collins, 1988, p. 109 en p. 129,130; Dave Hunt, Beyond Seduction: A Return to Biblical Christianity, Harvest House Publishers, Eugene, 1987, p. 127.

{519} Vgl. wat in hoofdstuk 1 aan de orde kwam ten aanzien van de psychologie. Vgl. ook Martin and Deidre Bogan, Psycho Heresy: The Psychologucal Seduction of Christianity, Eastgate Publishers, Santa Barbara 1987, p. 46.

{520} Zie Popper, noot 160 en vgl. bijv. Morris B. Parloff, Psychotherapy and Research: An Anaclitic Depression, Psychiatry, November 1980, p. 284 (Parloff wordt meermalen aangehaald in het in noot 162 genoemde lezenswaardige boek van Martin and Deidre Bogan, 1987. Hen mag door deze en gene wellicht vooringenomenheid worden verweten, desalniettemin spreken de bij hen aangehaalde bronnen duidelijk voor zich.) Vgl. ook Bernie Zilbergeld, The Shrinking of America: Myths of Psychological Change, Little, Brown and Company, Boston, Massachusetts 1983, p. 122 en 123.

{521} Vgl. hier de pionier en gigant op het terrein van psychotherapeutisch onderzoek Hans Strupp samen met Suzanne Hadley, Beverly Gomes-Schwartz in hun boek Psychotherapy for Better or Worse, Jason Aronson Inc., New York, New York 1977, p. 115-116. Men vergelijke ook Martin and Deidre Bogan 1987.

{522} Vgl. Martin and Deidre Bogan, 1987 en zie o.a. de bij hen gedane aanhaling en verwijzing naar o.a. Allen E. Bergin, Donald Klein en Leslie Prioleau, Martha Murdock en Nathan Brody. Om over de vanwege zijn gedane uitingen bekritiseerde H.J. Eysenck maar te zwijgen. Zie ook T. Byram Karasu et al., Psychotherapy Research: Methodological and Efficacy Issues, APA Commission on Psychotherapies. Washington, District of Columbia 1982, American Psychiatric Association, p. 228.

{523} Morris B. Parloff, 1980, p. 288.

{524} Vgl. bijv. Joseph Durlak, Comparative Effectiveness of Paraprofessional and Professional Helpers, Psychological Bulletin (APA Washington) Vol. 86, No. 1 January 1979, p.  86; Jerome Frank, Mental Health in a Fragmented Society: The Shattered Crystal Ball, American Journal of Orthopsychiatry (AJO) (John Wiley & Sons, Inc. Malden), Vol. 49, No.3, July 1979, p. 406; James Fallows, The Case Against Credentialism, The Atlantic Monthly, (nu The Atlantic) December 1985, p. 65 aangehaald bij Martin and Deidre Bogan, 1987, p. 208.

{525} Vgl. Robyn Dawes, House of Cards: Psychology and Psychotherapy Built on Myth, The Free Press, New York 1994, p. 133; zie ook p. 38 waar hij hij spreekt over de geloofwaardigheid en p. 250 waar hij stelt dat professionals in de psychologie en psychotherapie zondermeer meeliften op het ‘succes’ van de New Age psychologie.

{526} Zonder meer een denken zonder God en zonder openbaring.

{527} R. Welten, Fenomenologie als houding in Frans Koenraadt (red.), Subjectiviteit in Strafrecht en Psychiatrie, Willem Pompe Instituut voor Strafrechtswetenschappen in samenwerking met Boom Juridische Uitgevers, Den Haag, 2010, p. 10.

{528} Dr. Paul Brownback schrijft: ‘…the bottom line of existentialism is esphilosophical selfishness. People have always been selfish, but existentialism provided a philosophical justification for it.’ Paul Brownback, The Danger of Self-Love, Chicago: Moody Press, 1982, p. 33.

{529} Vgl. Francis A. Schaeffer, Hij is er en Hij spreekt, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1979, p. 11. Daarmee we zijn terug op het spoor van het humanisme in de ruimste betekenis. Vgl. Francis A. Schaeffer, De God die Leeft, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1970, p. 17. De niet verbale of symbolisch weer te geven experience is niets meer dan een niet-rationele en niet-logische existentiële ervaring. Vgl. Francis A. Schaeffer, 1970 p. 23.

Noten hoofdstuk 5

{530} Leg hiernaast het parallel gedeelte uit Lucas 11 waar zelfs gesproken wordt over ‘onbeschaamdheid’. Zie ook Lucas 18:1-8 waar Jezus in een gelijkenis van de onrechtvaardige rechter het volharden bijzonder onderstreept.

{531} Wat nu ten aanzien van de psychiatrie, psychologie en psychotherapie aan de orde komt sluit voor een deel nauw aan bij de laatste paragraaf van het vorige hoofdstuk.

{532} Zo de psychiater en jurist Jonas Robitscher, The Powers of Psychiatry, Houghton Mifflin Company, Boston, Massachusetts 1980, p. 8, terwijl hij aangeeft dat het advies van de psychiater meestal blindelings wordt opgevolgd simpelweg vanuit het gegeven dat het de psychiater is die dit advies geeft.

{533} Vgl. Lee Coleman, The Reign of Error, Beacon Press, Boston, Massachusetts 1984, p. ix. Een Britse collega schrijft dat algemeen geloofd wordt dat de psychiater het vermogen bezit om in onze geest te kijken en de werking van onze psyche zodanig begrijpt dat hij zelfs ons toekomstig gedrag zou kunnen voorspellen. Maar, geeft hij dan aan, dergelijke kwaliteiten bezitten zij niet. In werkelijkheid zijn er volgens hem maar heel weinig psychiatrische ziekten en nog minder succesvolle behandelingen. Zie Garth Wood, The Myth of Neurosis, Harper & Row, New York, New York 1986, p. 28-30.

{534} Zie E. Fuller Torrey, The Mind Game, Emerson Hall Publishers Inc., New York, New York 1972, p.8. In Time Magazine werd Torrey omschreven als ‘anti-psychiatrie psychiater’, zie Time Magazine, Psychiatry on the Couch, (Cover Story) Vol. 113, no. 14 April 2 1972, p. 73.

{535} Time Magazine, 1979, p. 74.

{536} Zo de al eerder aangehaalde en volgens Time Magazine ‘de meest uitgesproken luis in de beroepspels’ Thomas Szass, zie Time Magazine, 1979, p.74. In het artikel werd vermeld dat van alle patiënten een derde uiteindelijk ‘geneest’ (nb. let op de gebruikte haakjes bij geneest), een derde een beetje geholpen wordt en een derde totaal geen baat heeft bij de hulp van deze beroepsgroep. Zo op p. 79.

{537} Vgl. Ross Baldessarini in Time Magazine, 1979, p. 82.

{538} Met name mogen genoemd worden de psychiaters van Ree en Bakker. Zie RVU-serie Kijken in de ziel (van 28 juli, 4, 11, 18 en 25 augustus en 1 september), interviewer en presentator van het programma was Coen Verbraak. http://www.nps.nl/page/programma/10026/informatie/ar chief/alle/2009.

{539} Vgl. bijvoorbeeld Sigmund Koch, respectievelijk: The Image of Man in Encounter Groups, The American Scholar, Autumn 1973, p. 636 en Psychology Cannot Be a Coherent Science, Psychology Today, September 1969, p. 66. Terwijl Kilpatrick (hoogleraar onderwijspsychologie) zo ver gaat dat hij stelt (vrij vertaald): We moeten welhaast geloven dat de psychologie en daaraan gerelateerde beroepen, hoewel ze aangeven problemen op te lossen, ze deze zelf mee in het leven hebben geroepen. William Kirk Kilpatrick, Psychological Seduction: The Failure of Modern Psychology, Thomas Nelson, , Nashville, Tennessee 1983, p. 31.

{540} Roger Mills, Psychology Goes Insane, Botches Role as Science, The National Educator, July 1980, p.14. De ontwikkelingen rond de (nu ex) hoogleraar cognitieve sociale psychologie D. Stapel doen het aanzien van de psychologie ook bepaald geen goed en onderstrepen het chaotische binnen deze discipline en het wetenschappelijk te betwijfelen niveau.

{541} Daniel Goleman, The Meditative Mind, Jeremy P. Tarcher Inc., Los Angeles, California 1988.

{542} Respectievelijk: Bernie Zilbergeld, The Shrinking of America: Myths of Psychological Change, Little, Brown and Company, Boston, Massachusetts 1983, p. 5 en Psychoabuse, Science 86,  June 1986, p. 50 (van American Association for the Advancement of Science, Washington).

{543} Kurt Hoeksema, interview with Paul Vitz (bij: Bob and Gretchen Passantino, Psychology and the Church (Part Three) - Can Psychotherapy Be Integrated with Christianity? Op: http://www. equip.org/articles/psychology-and-the-church-part-three-, The Cult of Self: Psychology and the Culture of Narcissism, Cornerstone 23:106, Spring 1995, p. 13: ‘Psychology overpromised and underproduced; that is, everybody thought that if they studied psychology or saw a therapist, they’d be happy ever after - but that didn’t happen’. Vitz merkt elders op dat de psychologie een religie is geworden en hij stelt ten aanzien van de christenen vast, dat zij zich meer zorgen maken over hun eigenwaarde - het zelf - dan om het gevaar hun ziel te verliezen. Paul Vitz, Psychology as religion: The cult of self-worship, Wm.B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids, Michigan 1977, p. xii.

{544} William Kirk Kilpatrick, The Emperor's New Clothes: The Naked Truth About the New Psychology, Crossway Books, Westchester 1985. Zie ook Kilpatrick’s pijnlijke overzicht van de missers van de moderne psychologie: William Kirk Kilpatrick, 1983, vgl. p. 29 (voor een opmerkelijke parallel/vergelijking zie o.a. p. 28. Ook waard om naar te verwijzen, is wat hij ‘onthult’ over een aantal psychologen van naam - zie p. 99). Al op p.14 geeft Kilpatrick aan dat psychologie en het christelijk geloof twee met elkaar strijdige geloven zijn, terwijl hij het plus nadrukkelijk aan de kant van het christelijk geloof legt (p. 15,16).

{545} Vgl. H. Larry Crabb, die als christen en psycholoog eerlijk aangeeft dat (vrij vertaald) ‘er niet zoiets is als een getraind expert van de menselijke ziel’. Larry Crabb in Conversations, met Kevin Dale Miller (Larry Crabb thinks therapy belongs back in the churches), Christianity Today, Vol. 39, No. 9, August 1 1995. MacArthur stelt ergens: ‘Not only do psychologists sell supposed cures for a high price, but they also invent diseases for which the cures are needed’.

{546} J.D. Frank, Mental health in a fragmented society: the shattered crystal ball, American Journal of Orthopsychiatry, Vol. 49, no.3, July 1979, p.404. Frank stelt dat het onvermijdelijk is dat een therapeut, bijvoorbeeld de psychiater, zich begeeft op religieus terrein. Zie J.D. Frank, Psychotherapy and the human predicament, Schocken Books, New York, New York 1978, p. 251.

{547} Thomas Szasz, The myth of psychotherapy, Doubleday/Anchor Press, New York, New York 1978, respectievelijk p. 26 en p. xxiv. C. Lasch spreekt over een ‘anti-religie’, zie C. Lasch, The culture of narcissism, W.W Norton and Company, New York, New York 1979, p. 13. Al in de slotparagraaf van het vorige hoofdstuk is aangegeven dat ook Popper eerder een link ziet met de primitieve mythes dan met de wetenschap en om het verschil te onderstrepen wijst hij op een vergelijkbaar verschil: astrologie tegenover astronomie. Karl Popper, Scientific Theory and Falsifiability in Robert N. Beck (ed.), Perspectives in Philosophy, Holt, Rinehart, Winston, New York 1975, p. 343, 346.

{548} Courtenay Young, Michael Heller, The scientific ‘what’ of psychotherapy: psychotherapy is a craft not a science! , International Journal of Psychotherapy (IJP), (Routledge, part of the Taylor & Francis Group), Vol. 5, No. 2, 2000, p. 113-131.  Het omgaan met het begrip wetenschap in dit artikel roept de nodige vragen op. Als pdf te vinden op: http://www. courtenay-young. co.uk/courtenay/articles/Scientific_what_of_psychotherapy.pdf.

{549} R.D. Laing aangehaald bij Ann Japenga in: Great Minds on the Mind Assemble for Conference, The Los Angeles Times, 18 December 1985, p. 5. col. 1; zie volgens Robert. L. Thomas, The Master’s Perspective on Contempary Issues, (The Master’s Perspective Series Vol.2) Kregel Publications, Grand Rapids, Michigan 1988, p. 20. Dave Hunt geeft aan dat het gegeven dat God ons naar Zijn beeld en gelijkenis heeft geschapen wetenschappelijke wetten overstijgt en dat daarom de persoonlijkheid en de daaraan gerelateerde ervaring(en) wetenschappelijk niet echt meetbaar zijn en het dan ook geen wonder is dat de psychotherapie met haar vermeende wetenschappelijkheid volslagen faalt. Dave Hunt, Beyond Seduction: A Return to Biblical Christianity, Harvest House Publishers, Eugene, Oregon 1987, p. 96.

{550} Joseph Wolpe aangehaald bij Ann Japenga in Great Minds on the Mind Assemble for Conference, Los Angeles Times, 18 December 1985, Part V, p. 16.

{551} E. Fuller Torrey, The Death of Psychiatry, Chilton Book Company, Radnor, Pennsylvenia 1974, p. 158.

{552} Zo Joseph Wortis aangehaald bij Martin and Deidre Bobgan, PsychoHeresy: The Psychological Seduction of Christianity, East Gate Publishers, Santa Barbara, California 1987, p. 206.

{553} Zie Thomas Szasz op de achterflap van: Martin and Deidre Bobgan, The Psychological Way/ The Spiritual Way, Bethany House Publishers, Minneapolis, Minnesota 1979.

{554} Het begrip ‘oxymoron’ is afgeleid van het Griekse ‘oxus’ dat ‘scherp’ kan betekenen en ‘moros’ dat met ‘gek’ kan worden weergegeven; het gaat dus eigenlijk om ‘scherpzinnige onzin’.

{555} Zo stelt o.a. MacArthur jr. bijvoorbeeld ten aanzien van de christelijke psychologie, ‘die diepe sporen binnen de kerk heeft getrokken’, dat deze niet meer is dan ‘een kopie van de seculiere tegenhanger, hier en daar aangelengd met aanhalingen uit de Schrift’. John F. MacArthur jr.,The Psychology epidemic and its cure, The Master’s Seminary Journal Vol. 2 No. 1 (Spring) 1991, p. 3. Hieraan vooraf merkte hij in bredere zin op (vertaald): ‘De gedragswetenschappen zijn niet, zoals algemeen wordt aangenomen, wetenschappelijk en hebben niet bewezen effectief te zijn als het gaat om het veranderen van het menselijk hart’. Vgl. ook Martin and Deidre Bobgan, PsychoHeresy: The Psycologologal Seduction of Christianity, EastGate, Santa Barbara, California 1987, p. 5, 6. Een duidelijke ‘aanmoediging’ tot aanlengen vinden we bij Frank B. Minirth, Christian Psychiatry, Revell, Old Tappan, New Jersey 1977, p. 186 waar deze aangeeft de Schrift met beleid in de therapie te ‘injecteren’.

{556} Zie Gary R. Collins, Christian Counseling: A comprehensive Guide, Word, Waco, Texas 1980, p. 19. Collins waagt o.a. te beweren dat (vertaald) ‘God psychologen heeft toegestaan zorgvuldige onderzoeksmethoden te ontwikkelen om het menselijk gedrag te bestuderen en professionele tijdschriften heeft gegeven om hun bevindingen te delen’.

{557} Aangezien Collins in de in de vorige noot aangehaalde bewering niet aangeeft dat hij slechts de christen-psycholoog bedoelt, maar spreekt over de psycholoog in het algemeen, suggereert hij in feite, zonder het waarschijnlijk te beseffen, dat de niet-gelovige psycholoog buiten Gods Woord om desalniettemin met de hulp van God zaken heeft ontdekt om mensen te helpen veranderen en dat zonder de genade van wedergeboorte en heiliging. Het is helaas niet de eerste en enige te bekritiseren uitspraak die in Collins’ geschriften te vinden is. Een opmerkelijke en te bevragen poging om de twee toch te verbinden zien we bij Carter en Narramore wanneer zij schrijven (vertaald): ‘[z]owel de Bijbel als de psychologie hebben veel specifieke onderwerpen gemeen. Beide bestuderen de houding en het gedrag van de menselijke soort’. Zie John D. Carter and Bruce Narramore, The Integration of Psychology and Theology, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1979, p. 15. Het is uiterst bizar om te beweren dat Gods Woord ‘bestudeert’, zij geeft toch eerder nauwgezet de waarheid over de mens weer. Is het niet de psychologie die slechts meningen van en veronderstellingen over de mens weergeeft?

{558} Zie http://images.acswebnetworks.com/2015/51/SECTION2.pdf. De persoonlijk assistent van Jay Adams, Don Arms, schijnt eens gesteld te hebben dat het feit dat hij (de hulpverlener) christen is de verleende hulp niet christelijk maakt, tenzij die verleende hulp een door en door bijbels karakter draagt en niet besmet is door de onbijbelse seculiere psychologie.

{559} Vgl. het slot van hoofdstuk 4.1.

{560} Polemiek komt van het Griekse polemeo dat oorlog voeren betekent. Het gaat hier om een strijd met de pen tussen vooral vakgenoten.

{561} Vgl. David A. Powlison onder Cure of Souls (and the Modern Psychotherapies) uit diens boek: The Biblical Counseling Movement: History and Context, New Growth Press, Greensboro, North Carolina 2010, p. 271, 272. Hij geeft aan dat er binnen de beide kampen beweging valt waar te nemen, p.275. Ondanks het ook door hem benadrukken van het gegeven dat het om medechristenen gaat, moet worden vastgesteld dat Powlison in die zin zelf ook niet altijd even tactvol is, terwijl zijn argumenten voor zijn positiekeuze niet altijd even sterk zijn te noemen.

{562} Terwijl Martin en Deidre Bobgan zich feitelijk al onderscheidden van de door Powlison genoemde stromingen en het pastorale counselen aanhingen, hebben zij intussen het begrip counselen volledig laten vallen en stellen zij de vraag of bijbels counselen nog wel bijbels is. Vgl. Martin and Deidre Bobgan, Against Biblical Counseling: For the Bible, Eastgate Publishers,  Santa Barbara, California 1994. Bij hen ligt het accent nu alleen op pastoraat in de oorspronkelijke zin van ‘de zielszorg’ waarbij zij er van uitgegaan dat God en Zijn Woord voldoende zijn en moeten zijn voor een adequate hulpverlening. Persoonlijk zou ik voor deze lijn kiezen met een ‘maar’ als kanttekening - zie de volgende paragraaf.

{563} Jay E. Adams, The Biblical View of Self-Esteem, Self-Love, Self-Image, Harvest House

Publishers, Eugene, Oregon 1986, p. 65

{564} Selwyn Hughes, EDWJ 1993 - Jan./Febr.

{565} Om enkele punten te noemen waar kritiek/kanttekeningen terecht zijn: te denken valt aan zijn wel heel gemakkelijk gebruik van het begrip wetenschap t.a.v. de psychologie. Zie bijvoorbeeld Gary R. Collins, Can You Trust Psychology? InterVarsity Press, Downers Grove, Illinois 1988, o.a. p. 124, 139 e.v. Het verwijzen naar Jezus en Paulus om zijn punt t.a.v. de psychologie te maken, moet toch echt als zwaktebod worden aangemerkt. Gary R. Collins, 1988, p. 90. Spreekt Collins zichzelf verder op zelfs niet tegen als hij wat Jezus betreft, aangeeft dat diens kennis van de mens perfect was? Is Gods Woord dat dan niet? Gary R. Collins, 1988, p. 89. Waarop baseert hij vervolgens de gedachte dat Paulus dit inzicht miste? Gary R. Collins, 1988, p. 89, 90. Collins trekt ook te gemakkelijk parallen tussen de psychologie en geneeskunde. Zo bijvoorbeeld in Gary R. Collins, 1988, p. 72, 90, 94. Schijnbaar heeft hij ook niet echt zicht op het gegeven dat psychologie de status van religie lijkt te hebben. Vgl. Gary R. Collins, 1988, p. 101. Zijn visie op het mensbeeld valt te bevragen – welke visie heeft hij nu feitelijk? Vgl. Gary R. Collins, 1988, p. 115. Ook zijn spreken over de eigenwaarde (het Ik) mag op zijn zachtst gezegd ongelukkige genoemd worden. Gary R. Collins, 1988, p. 145, 146. Zijn omgaan met ‘waarheid’ als geopenbaard in de Bijbel en de vergelijking met en in relatie tot ‘waarheid’ in de natuur (zie ook paragraaf 5.2.2.) valt duidelijk te bevragen. Is er geen verschil en mogelijk zelfs conflict tussen de beide vormen? Zie bijvoorbeeld Gary R. Collins, Psychology and Theology: Prospects for Integration, Abingdon, Nashville, Tennessee 1981, p. 15. Gaat hij niet te ver wanneer hij stelt dat (vertaald) ‘Zelfs al is de Bijbel Waarheid, dat betekent nog niet dat alle waarheid in de Bijbels staat’. Zo Gary R. Collins, 1988, p. 94.

{566} Men leze slechts Martin and Deidre Bogan, Prophets of Psychoheresy I, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1989.

{567} Het wekt dan ook tenminste verwondering dat bijvoorbeeld De Vriese, die gedacht werd in lijn te staan met Adams, samen met Collins een boek heeft geschreven: Cary R. Collins en Jef de Vriese, Doeltreffende pastorale counseling. De herderlijke taak van de plaatselijke gemeente. Gideon, Hoornaar 1988. Laat De Vriese zich dan toch ook (samen met Barrett) ’naïef en/of impliciet meeslepen door bepaalde psychologische stromingen’ zoals Ganzevoort zegt? Vgl. R. Ruard Ganzevoort, Wat zit er in de linzensoep? Pastoraat en psychotherapie, Psyche en Geloof jrg. 9 no.2 1998, p. 69. Wanneer dit het geval zou zijn dan gebruikt Ganzevoort terecht het begrip ‘paradoxaal’.

{568} Terecht wijst Powlison eveneens op de beweging die er binnen de verschillende groepen valt waar te nemen. David A. Powlisin, 2010, p. 275.

{569} Is wat een Lary Crabb aangeeft, namelijk dat een psychotherapeut (Let Wel!) ‘met of zonder bijbelse basis’, als het gaat om een mens in problemen weer goed te doen functioneren, beter werk verricht dan de kerk, nog acceptabel en terecht te noemen? Zie Larry Crabb, Understanding People, Zondervan, Grand Rapids Michigan 1987, p. 129. Zie ook p. 211 waar hij de effectiviteit van nota bene de seculiere hulpverlening plaatst boven die van christenen.

{570} Spreekt de Lutherse predikant Don Mazat dan ook niet terecht over een infiltratie van het christelijk onderricht in The Intrusion of Psychology into Christian Theology - A three-part discussion of the threat that modern psychology poses to the Gospel of Jesus Christ, Issues, Etc. Journal Vol. 1 No. 9, September 1996 (Collinsville) - te lezen op: http://www.issuesetc archive.org/issues_site/resource/journals/v1n9.htm.

{571} Vgl. David Powlison, Integrating Psychology and the Bible (Excerpted from “Integration or Inundation?”  in Power Religion -The Selling out of the Evangelical Church, p. 205-207) in Eternal Perspective Ministries March 28, 2010. Zie http://www.epm.org/resources /2010/Mar/28/ integrating-psychology-and-bible/. De gemeente van Jezus Christus heeft, om het in lijn met MacArthur jr. te zeggen, haar recht en verantwoordelijkheid om vanuit de Bijbel pastoraat te bedrijven uit handen gegeven ten gevolge van de professionalisering van de pastorale counseling. Vgl. John F. MacArthur, (MSJ) The Master’s Seminary Journal Vol. 2 No. 1 (Spring) 1991, p. 3. Adams wijst er op dat veel op het pastoraat gerichte literatuur (naar zijn zeggen zelfs vanuit de conservatieve hoek) vanuit Freudiaans perspectief is geschreven. Zie Jay E. Adams, Competent to Counsel, Baker, Grand Rapids1970. p. 17,18. Op basis daarvan mag terecht een vraagteken geplaatst worden achter de claim(s) van bijbels pastoraat.

{572} Waarom zo’n punt maken van al de verschillende counselingstheorieën terwijl het toch gaat om het helpen van de medemens in nood? Het maakt wel degelijk uit vanuit welke bron iemand wordt geholpen. Of er al of niet gerekend wordt met Gods volle waarheid en autoriteit zal zich onherroepelijk vertalen in niet alleen de geboden hulp, maar zeker ook in het resultaat. Vgl. Ed Buckley, Why Christians Can't Trust Psychology  Harvest House, Eugene, Oregon 1993 p. 59. Het begrip expert lijkt intussen belangrijker dan bijbelse betrouwbaarheid. Wat wordt er daarenboven nog verwacht van God, Zijn Woord en Zijn Geest?

{573} Verlossing en redding, heling, genezing en bevrijding liggen in oorsprong - d.w.z. van God uit gezien - niet besloten in psychiatrie, psychologie en psychotherapie, maar slechts en alleen in het evangelie. De verkondiging is daartoe door God als zodanig ge/verkozen. Vgl. bijv. 1 Cor. 1:21, Rom. 1:16 en Rom. 10:17. Wanneer het evangelie wordt vermengd met psychologie dan wordt de essentie van de verkondiging ondermijnd. (Lees ook Don Matzat, The Intrusion of Psychology into Christian Theology - A three-part discussion of the threat that modern psychology poses to the Gospel of Jesus Christ. Issues, Etc. Journal - September 1996 - Vol. 1 No. 9 Collinsville).

{574} Vgl. E. Nannen in Bezwaren tegen de universiteitspsychologie, Bijbel en Onderwijs, 17 maart 2010. http://www.bijbelenonderwijs.nl/index.php?option=com_content&view=article&id=1028: universiteitspsychologie&catid=39:alle-artikelen&Itemid=60. Vergelijk wat hiervoor onder de noemer trichotomie is aangegeven.

{575} Daarbij de gemeente op het oog hebbend en denkend aan Woordverkondiging tot en met huisbezoeken etc.

{576} Vgl. R. Ruard Ganzevoort en J. Visser, Zorg voor het verhaal: achtergrond, methode en inhoud van pastorale begeleiding, Meinema, Zoetermeer 2007, p. 26.

{577} Het zogenaamde ‘louteringsmodel’ wordt voorgestaan door Barret en De Vriese. Zo menen zij dat ‘waarheden’ uit de psychotherapie gezuiverd en hervormd kunnen worden. W. Barrett en J. de Vriese, 1986, p. 38. Vgl. de eerder genoemde kritiek van R. Ruard Ganzevoort, 1998, p. 69. Zie ook R. Ruard Ganzevoort, Een cruciaal moment: Functie en verandering van geloof in een crisis, Boekencentrum, Zoetermeer 1994, p. 22.

{578} Zie De Vriese in de herziene uitgave van Helpen met de Bijbel, J. de Vriese, Helpen met de Bijbel. Inleiding in de pastorale counseling, Centrum voor Pastorale Counseling, Heverlee 2007, p. 20,21.

{579} Men vergelijke bijvoorbeeld Collins cs. Ook Ouweneel onderkent een dergelijk gevaar als hij bijvoorbeeld ten aanzien van Crabb en diens sympathie voor Maslow spreekt over het gevaar gif in te slikken. Vgl. W.J. Ouweneel, Psychologie: een christelijke kijk op het mentale leven, Buijten en Schipperheijn, Amsterdam 1984, p. 340. Wat een dergelijk risico ten aanzien van het louteringsmodel betreft, kan opnieuw verwezen worden naar de genoemde kritiek van R. Ruard Ganzevoort, 1998, p. 69 en naar R. Ruard Ganzevoort en J. Visser, 2007. MacArthur stelt vast dat (vertaald): ‘Moderne psychologie en de Bijbel kunnen niet samengaan zonder ernstige schade aan, of een geheel verlaten van, het principe dat de Schrift voldoende is’. Zo John F. MacArthur jr., MSJ 1991, p. 14. Hunt en McMahon merken (vertaald) op: Psychologie is in essentie een concurrerende religie die nooit verenigd kan worden met het christelijk geloof. Dave Hunt, T.A. McMahon, The Seduction of Christianity: Spiritual Discernment in the Last Days, Harvest House Publishers, Eugene, Oregon 1985, p. 191. Een rol speelt in dit alles tegelijk de verwarring rond het begrip ‘waarheid’ - zie hierna paragraaf 5.2.2.

{580} Zie G. van Ginkel in diens boekbespreking van Feiten over psychologie, zelfverwerkelijking en zelfhulp (John Ankerberg en John,Weldon, Middernachtsroep, Doorn) voor de Interkerkelijke werkgroep Bijbel of New Age - http://bijbelofnewage.info. Daarnaast is het goed te beseffen dat de kerk het vanaf het allereerste begin, eeuwen lang zonder psychologie heeft kunnen stellen.

{581} Zou het misschien mogelijk zijn om, zoals Ouweneel ergens voorstelt, te komen tot een ontwikkelen van een christelijke hulpverleningswetenschap gestoeld op radicaal bijbelgetrouwe (wijsgerige) basis? Wel dient bij een dergelijk overwegen bedacht te worden dat Gods Geest zich niet laat kanaliseren en zo het risico gelopen wordt buiten God te rekenen.

{582} Zie http://www.christelijketherapie.nl/index.php?p=27.

{583} Zie http://www.christelijketherapie.nl/. Opmerkelijk is het spreken over ‘bij te dragen aan de vorming van pastoraal werk’. Een dusdanig spreken versterkt de idee van het incomplete van Gods Woord als het gaat om doeltreffende zielszorg, terwijl daarenboven wordt gesuggereerd dat men nodig is om aan het pastoraat vorm te geven, vorm die er schijnbaar nog niet zou zijn en er pas komt als de psychologie (en de focustherapie) worden geïntegreerd. Men waagt zelfs te spreken over co-begeleiding. Plaats hiernaast eens de uitspraak van Oswald Chambers dat de hele almacht van God ons te dienste staat. Zo Oswald Chambers, Geheel voor Hem, ten Have b.v., Baarn 1966, p. 321.

{584} Wat de eerdere vermelding betreft zie hoofdstuk 4 paragraafaf 4.4.1 het slot. Een ‘kritische kanttekening’ bij het basisidee van het betreffende programma vinden we bij o.m. de Bobgan’s, McMahon en MacArthur jr. Voor nadere informatie in dezen wordt nogmaals gewezen op de site van bijbels perspectief http://www.bijbels-perspectief.nl/pagina626.html en de doorverwijzingen aldaar onder de link Apologetiek. Ook is onder deze link een doorwijzing te vinden naar een concreet voorbeeld van integratie van de focustherapie in het Celebrate Recovery programma - een uiteindelijk gekerstende versie van het al eerder genoemde seculiere Recovery Focusing (Wat de eerdere verwijzing betreft: vgl. hoofdstuk 3 paragraaf 3.1.1 het slot en zie daarbij de aangegeven noot.)

{585} Zie http://www.christelijketherapie.nl/index.php?mod=1&p=23 onder de doorlink Christelijke spiritualiteit.

{586} Zie Appendix A van dit boek.

{587} Of een waarheid of een loze bewering. Si Christum bene scis; satis est, si caetera nescis. Si Christum nescis; nihil est, si caetera discis. Vertaling (Henk Brouwer): Als je Christus goed kent, hoef je het overige niet te kennen. Als je Christus niet kent, betekent wat je verder geleerd hebt niets.

{588} Als toch Iemand de mens kent dan is het toch de Schepper zelf? Vgl. Johannes 1:3, Collossenzen 1:16 en Hebreeën  1:2, deze tekstverzen laten duidelijk weten dat Jezus Christus de Schepper is. Hij kent dan ook het hart, d.w.z. het diepste zelf van de mens als geen ander. Hij heeft de kracht om lief te hebben, te vergeven en helen.

{589} Terwijl Martin en Deidre Bobgan zich feitelijk al onderscheidden van de door Powlison genoemde stromingen en het pastorale counselen aanhingen, hebben zij intussen het begrip counselen volledig laten vallen en stellen zij de vraag of bijbels counselen nog wel bijbels is. Vgl. Martin and Deidre Bobgan, 1994. Bij hen ligt het accent inmiddels enkel op het pastoraat in de oorspronkelijke zin: ‘de zielszorg’ waarbij zij er van uitgegaan dat God en Zijn Woord voldoende zijn en moeten zijn voor een adequate hulpverlening.

{590} Gedacht kan worden aan o.a. Romeinen 15:14, Galaten 6:1 en vooral vers 2, Hebreeën 3:13, 1 Thessalonicenzen 5:11, en hoe sprekend is 1 Corinthiërs 12:14 dat zegt dat als één lid lijdt alle leden lijden. Toch legt Jacobus 5:16 specifiek nadruk op de oudsten als het gaat om ziekte, niet voor niets zijn er dan ook ambten binnen de gemeente gegeven en is er sprake van specifieke gaven.

{591} De zielszorger mag vanuit God alle hulp verwachten, maar wel van belang is diens mate van geestelijke volwassenheid en die wordt bepaald door een levende relatie met God. Geen zielszorger kan ooit iemand uittillen boven het eigen geestelijk niveau.

{592} Vgl. Luther’s standpunt ten aanzien van het kruis als het gaat om het zelf bij Timothy Lull, Martin Luther’s Basic Theological Writings, Fortress Press, Minneapolis, Minnesota 1989, p. 168.

{593} Vgl. John F. MacArthur jr., MSJ 1991, p. 6. MacArthur zegt dit in relatie tot de letterlijke betekenis van het begrip ‘psychologie’ = studie van de ziel. Volgens hem gaat het daarbij nadrukkelijk om fundamenteel geestelijke zaken (zo MacArthur elders).

{594} Het vermelden waard is dat Lloyd-Jones er van overtuigd was dat veel van wat doorgaat voor psychische problemen ten diepste problemen waren van geestelijke aard. (Vgl. Lloyd-Jones, D. Martin, God’s ultimate purpose: Ephesians 1:1-23, The Banner Of Truth Trust, Edinburgh 1978 m.n. p. 357).

{595} Vergelijk Adams, hij constateert een duidelijke relatie tussen menselijke problemen en zonde  (vgl. Jay E. Adams, Bijbels Pastoraat - Basis van Christelijke hulpverlening, J.N. Voorhoeve, Den Haag (Verbo boek) 1982, p. 36 - naast zonde noemt Adams ook lichamelijke afwijkingen) en het is daarom dat hij pleit voor de nouthetische counseling. Nouthetisch is afgeleid van het Griekse noutheto dat vermanen, waarschuwen, terechtwijzen betekent.

{596} Adams wijst er bijvoorbeeld op dat veel predikanten zich niet geschikt achten of bang zijn te kort zullen schieten als het gaat om zielszorg. Vaak zijn zij ook bang fouten te maken. Ze laten dan ook maar wat graag de zogeheten professionals hun verantwoordelijkheid hier overnemen. Vgl. Jay E. Adams, More Than Redemption, Presbyterian and Reformed Publishing Co., Phillipsburg, New Jersey 1979, p. x-xi.

{597} Zie Appendix A van dit boek.

{598} Dat we hier toch voorzichtig behoren te zijn, maakte bijvoorbeeld een Paul Tournier al duidelijk met zijn analyse van 260 case-studies van (NB) Freud. Deze analyse bracht aan het licht dat de oorzaken van de menselijke problemen zich toespitsen op: zelfzucht, oneerlijkheid, onreinheid en liefdeloosheid. Opmerkelijk is, juist in het licht van de heersende en gepromote gedachte van zelfrealisatie binnen met name de humanistisch gefundeerde psychologische stromingen, zelfzucht het hoogste scoort, 47%. Vgl. J. van Dorp, Zonde en pastoraat, Saret, Studies voor de gemeente, p. 2 - http://www.saret.nl/ pdf/zonde_ en_ pastoraat. pdf.

{599} Het procesmatige karakter komt nadrukkelijk tot uiting binnen Romeinen 6 en wel met name in vers 5 - het is een zaak van een samengegroeid zijn met zijn dood, de dood van Jezus Christus. Het procesmatige zien we ook terug in 2 Corinthiërs 3:18.

{600} Het gaat om een onderling toevertrouwde bediening, zorg voor elkaar, een toezien op elkaar in en vanuit de liefde van Christus.

{601} Vgl. D. Martyn Lloyd-Jones, Healing and Medicine, Kingsway Publications, Eastbourne 1987, p. 144-145. Als arts en predikant wijst hij er op dat psychische problemen soms duidelijk lichamelijk van oorzaak kunnen zijn. Zo behoeven depressiviteit en andere mentale aandoeningen lang niet altijd een geestelijke oorzaak te hebben.

{602} Vgl. respectievelijk 1 Corinthiërs 12:9, 28 en 30, Jacobus 5:14. Er dient hier uiterste zorgvuldigheid betracht te worden en biddend met een dergelijke gegeven te worden omgegaan. Goddelijke genezing sluit zeker genezing via de weg van de arts niet uit. Wel is uitdrukkelijk het zoeken van genezing via occulte weg uitgesloten.

{603} Szasz merkt op (vertaald): ‘[w]anneer we tegenwoordig bepaalde vormen van persoonlijk gedrag als ziekte aanmerken, komt dit omdat de meeste mensen geloven dat de beste manier om er mee om te gaan is alsof het gaat om medische kwalen’. Vgl. Thomas Szasz, The Myth of Psychotherapy, Anchor Press/Doubleday, Garden City, New York 1978, p. 182,183. Van belang is ook te beseffen dat wanneer er medicatie wordt voorgeschreven bij psychische aandoeningen, tenminste de meeste psychofarmaca giftig zijn voor het zenuwstelsel (neurotoxisch) en het gedrag en gevoel ‘gewenst’ zullen beïnvloeden, maar dat dit allerminst gelijk is aan genezing. Het is dus geen geneesmiddel maar hooguit een hulpmiddel met veelal (soms zelfs uiterst) vervelende bijwerkingen. Om dus te veronderstellen dat het farmacon een onderliggende biologisch afwijking geneest, die als mogelijke oorzaak van het afgekeurde gevoel of gedrag is te noemen, is dan ook onjuist. Men bedenke bovendien dat iemand veelal psychisch ziek wordt genoemd wanneer zijn/haar denken, gedrag en of emotionele gevoelens afwijken van het als standaard geldende denken, gedrag en gevoelen. Helaas kent de menselijke geschiedenis het gevaar van misbruik van een dergelijke benadering die maar wat gemakkelijk kan verworden tot een afkeuren van een denken, gedrag en gevoelen dat door een ander niet als wenselijk/acceptabel wordt gezien. Als voorbeeld zou gewezen kunnen  worden op de zogenoemde ‘damschreeuwer’ Genarro P. (Vgl. NRC 6 oktober 2011).

{604} Het valt buiten het bestek van dit boek om hier nader op in te gaan, maar opgemerkt moet worden dat het afgaan op ervaring, in de zin van hoe zich bevrijding in bepaalde situaties heeft voorgedaan, in de meeste gevallen zich niet verhoudt met wat het Woord van God aangeeft. Er mag hier onderstreept worden dat bevrijding allereerst is opgesloten in verlossing/verzoening en daarmee onlosmakelijk is verbonden. Achter veel ‘ervaringsverslagen’ dient een vraagteken geplaatst te worden als het gaat om bijbelse validiteit. Vele ‘ervaringsverslagen’ ademen zelfs een af te wijzen animistisch karakter. De voorgestelde complexiteit bij bevrijding komen we in Gods Woord bijvoorbeeld allerminst tegen en is in volslagen tegenspraak met de betekenis van de kruiswoorden: het is volbracht.

{605} Mede door bijvoorbeeld de invloed van de New Age beweging is de belangstelling voor het paranormale en occulte sterk toegenomen. Het is opmerkelijk te noemen dat (of het nu christelijk of bijbels counselen of simpelweg pastoraat betreft, of het gaat om Collins of Adams c.s. en zelfs om de Bobgans) er aan de genoemde mogelijke oorzaak binnen de christelijke hulpverlening (ten minste in geschrift) amper tot geheel geen aandacht is/wordt geschonken.

{606} Nota bene ‘niemand minder dan’ Jung heeft gezegd dat de problemen waarmee psychotherapeuten zich bezighouden strikt genomen zaken zijn die thuishoren bij theologen. Vgl. Carl G. Jung, Modern Man in Search of a Soul, Routledge, Abingdon 2005, p. 246.

{607} Vgl. o.a. 2 Petrus 1:3.

{608} Het overdenken waard is hier wat (vrij vertaald) Martin en Deidre Bobgan zeggen: ‘Om de mens en zijn diepste innerlijk te begrijpen en om antwoorden te vinden voor de levensproblemen gingen Jezus, de apostelen en de vroege kerk niet te rade bij door de mens ontwikkelde systemen. Jezus offerde zichzelf als het brood des levens. Hij geeft het zuivere water van het Woord van God dat opspringt ten eeuwigen leven.’ Martin and Deidre Bobgan, PsychoHeresy: The Psychological Seduction of Christianity, EastGate Publishers, Santa Barbara, California 1987, p. 13.

{609} Zie Lawrence J. Crabb Jr., Effective Biblical Counseling, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1977, p. 15.

{610} Er mag hier verwezen worden naar Kilpatrick die juist bij dit, ten aanzien van het menselijk gedrag essentiële te noemen, punt de vinger legt en aangeeft dat de psychologie dit punt geheel laat liggen en daar tegenover (dus daarmee volledig in tegenspraak) juist het goede in en van de mens benadrukt. William K. Kilpatrick, 1983, p.37. Terecht gaf hij daarvoor op p.23 aan dat (vertaald) ‘het waarachtig christelijk geloof en de psychologie in het geheel niet met elkaar matchen’. Hij stelt de beide tegenover elkaar: psychologie helpt niet en het christelijk geloof wel - zie p. 181.

{611} Zelfs als de duivel de waarheid spreekt, liegt hij namelijk nog. Moet voor herstel van psychische problemen, die meestentijds nadrukkelijk tegelijk een ‘veranderen’ van de persoonlijkheid van de betrokkene betekent - een veranderen dat voor de christen is aan te duiden met: worden zoals God je heeft bedoeld, teruggegrepen worden op theorieën en technieken van de seculiere psychologie om dat te bereiken? Vgl. hierbij de kanttekening bij Collins gemaakt door Don Matzat, The Great Psychology Debate, The Christian News, June 20, 1988, p. 6 ( TheChristianNews.com). Verschaft de bijbelse openbaring ons niet een mensbeeld, dat fundamenteel verschilt met die van de psychologie en psychotherapie? Zoals MacArthur aangeeft (vrij vertaald): beseft een wijs hulpverlener dat alle gedragstherapieën niet verder gaan dan tot aan de oppervlakte - te weinig ver om tot wezenlijke oplossingen te komen die de ziel echt nodig heeft, oplossingen die alleen in Christus zijn te vinden. Vgl. John MacArthur jr., The Sufficiency of Christ, Word Publishing, Dallas, Texas 1991, p. 69, 70.

{612} In heiliging gaat het om het Hem gelijk(vormig) worden. Een weg die door het sterven aan het zelf, het ik, wordt gekenmerkt. Een procesmatige zaak. Het gaat om het worden van wie God bedoeld heeft dat wij zullen zijn, mens zoals door Hem bedoeld, bestemd voor zijn Zoon. Het is de weg om tot onze bestemming te komen.

{613} Vgl. John Street (vanaf p.203) in: John MacAthur, Wayne Mack and The Master’s College faculty, Counseling: How to Counsel Biblically, Thomas Nelson Inc., Nashville Tennessee 2005.

{614} Vgl. bijv. Ronald B. Allen, And I Will Praise Him: A Guide to Worship in the Psalms, Kregel Publications, Grand Rapids, Michigan 1999, p. 131.

{615} De zondeval heeft tot in de hemelen en in Gods legerscharen gevolgen gehad.

{616} Zo bijv. David A. Powlison, 2010, p. 279.

{617} Hooguit zou gesteld kunnen worden dat Paulus hier apologetiek bedreef en dan is zijn verwijzen van totaal andere aard dan strikt verkondigend. Het aangehaalde uit 1 Corinthiërs is te zien als een gevoelige zelfcorrectie onder het gezag van Gods Geest.

{618} Vgl. ook R. Winter, The Search for truth in psychology and counselling, Presbyterion, Covenant Seminary Review vol. 31, no. 1, 2005 voorjaar, St. Louis, Missouri, p. 28 waar ook hij wijst op het nodig is uiterst voorzichtig te zijn: ‘… a large caution is in order’. (Voor een verhandeling over algemene en bijzonder genade vgl. bijvoorbeeld J. van Genderen en W.H. Velema, Beknopte Gereformeerde Dogmatiek, J.H. Kok, Kampen 1984, p. 53 e.v. Men dient het daar beweerde zelf op juistheid te toetsen. Opmerkelijk is het hier kritisch spreken van Barth over een  ‘dubbele boekhouding’.)

{619} Met recht wijst Winter er op dat niet christelijke visies hooguit gedeeltelijk waarheid bevatten en in de meeste gevallen als slecht, misleidend en vals betiteld moeten worden. R. Winter, 2005, p. 22. Hierbij mag ook gewezen worden op de bezorgde constatering van David Powlison, dat als het gaat om hulpverlening in christelijke kring onder de noemer counseling en bijbels pastoraat in vele gevallen (vertaald) ‘persoonlijkheidstheorieën, psychopathologie, gezondheid en therapeutische verandering, de bijbelse anthropologie, zonde, genade, heiligheid en heiliging hebben vervangen’. Vgl. David Powlison, Integrating Psychology and the Bible (Excerpted from “Integration or Inundation?”  in Power Religion -The Selling out of the Evangelical Church, p. 205-207) in Eternal Perspective Ministries March 28, 2010. Zie http://www.epm.org/ resources/2010/Mar/28/integrating-psychology-and-bible/.

{620} Zo Gary R. Collins, Christian Counseling: A Comprehensive Guide,  Word, Waco, Texas 1980, p. 19. Hulpverleners zouden zodoende hebben ontdekt ‘hoe de mens in elkaar zit en hoe die kan veranderen’. Hoe de mens in elkaar zit wordt dus niet duidelijk in/vanuit Gods Woord en al evenmin hoe hij kan veranderen?

{621} John F. MacArthus jr., Psychology Epidemic and Its Cure, in Robert L. Thomas (general editor), The Master’s Perspective on Contemporary Issues, (The Master’s Perspective Serie Volume 2), Kregel Publications, Grand Rapids, Michigan 1998, p. 16.

{622} Heeft God niet juist de wijsheid van deze wereld tot dwaasheid gemaakt (1 Cor. 1:20)? Het accent ligt in Gods Woord op Gods wijsheid (1 Cor. 2:6-8).

{623} Martin Lloyd-Jones stelt met klem, dat wanneer het gaat om geestelijke problemen het beginpunt de kennis van God moet zijn. (Dat in tegenstelling met de psychologie die de mens leert om naar zichzelf te kijken omdat het van belang heet te zijn dat de mens zichzelf kent.) D. Martyn Lloyd-Jones, The fight of faith, The Banner of Truth Trust, Edinburgh 1990, p. 403. De Schrift en de wetenschap staan nooit op eenzelfde plan. Uiteindelijk dient elk menselijk bedenksel immers onder de gehoorzaamheid aan Christus gebracht te worden (2 Cor. 10:5).

{624} Zo bijv. R. Winter, 2005, p. 19.

{625} Vgl. D.  Powlison, Integration or Inundation,  in M. Horton (ed.), Power Religion, Moody Press, Chicago, Illinois 1992, p. 205.

{626} Oswald Chambers, 1966, p. 339.

{627} Plaats hierbij de volgende uitspraak van Chambers: Als de zonde mijn leven beheerst, zal het leven Gods in mij gedood worden; als God in mij heerst, zal de zonde in mij gedood worden.  Er is geen ander uiterste mogelijk. Oswald Chambers, 1966, p. 187. Is het dan vol te houden dat in mijn diepste zelf het antwoord is te vinden?

{628} Oswald Chambers zegt, en dit sluit aan bij wat in de vorige noot is aangehaald: ’…de heerlijkheid der wanhoop komt als ik weet dat ‘in mij, dat wil zeggen in mijn vlees, geen goed woont’ (Rom. 7:18) ‘… als ik ooit weer op sta, [zal] het door de hand van God moeten zijn. God kan eerst iets voor mij doen als ik aan de grens aan het mogelijke ben gekomen’. Oswald Chambers, 1966, p. 157.

{629} De invloed van de duisternis nog buiten beschouwing gelaten. Vgl D.Martyn Lloyd-Jones, The supernatural in medicine, CMF London, 1974, p. 23 en D.Martyn Lloyd-Jones, The Christian Warfare: Ephesians 6.10-13, The Banner of Truth Trust Edinburgh, 1982, p. 292.

{630} Binnen de seculiere psychologie wordt geest als gelijk aan ziel gezien.

{631} Vgl. D. Martyn Lloyd Jones in Iain H. Murray, D. Martyn Lloyd-Jones; The fight of faith, The Banner of Truth Trust, Edinburgh 1990, p. 403.

{632} Francis A. Schaeffer, Leven Dood De Geest, Buijten & Schipperheijn, Amsterdam 1976, p. 151.

{633} Els Nannen in Bezwaren tegen de universiteitspsychologie in Bijbel en Onderwijs 17 maart 2010. Zie http://www.bijbelenonderwijs.nl/. Zij merkt terecht op dat een dergelijke psychologie ongeschikt is voor het pastoraat, de zielszorg.

{634} Randy Alcorn, Psychology: Servant or Master, EPM, April 2010 - http://www.epm.org/ resources/2010/Apr/22/psychology-servant-or-master/. Hij vraagt zich af hoe het kan dat juist in West Europa en Amerika, waar de psychologie zo dominant aanwezig is, er zo’n enorm moreel en geestelijk verval zichtbaar wordt -  wat suggereert dit?

{635} Randy Alcorn zegt: ‘Changing the adjective from ‘secular’ to ‘Christian’ often amounts to a superficial attempt to convert and baptize psychology. It’s easy to claim submission to the authority of Scripture, while in practice we simply take psychological beliefs and methodology and reinterpret Bible verses to support them.’ Vertaling: Het veranderen van het bijvoeglijk naamwoord ‘seculier’ in ‘christelijk' leidt wat vaak tot een oppervlakkige poging de psychologie  te bekeren en te dopen. Het is gemakkelijk onderwerping aan de autoriteit van de Schrift te claimen, terwijl het in de praktijk gewoonweg neerkomt op een overnemen van psychologische ideeën en methodeleer en het herinterpreteren van Bijbelteksten om een en ander te ondersteunen. Zo Randy Alcorn, 2010.

{636} Zie ook Randy Alcorn, April 2010. Messcherp, Woordzuiver, merkt Alcorn (onvertaald) op: ‘No philosophy or methodology rises above its fundamental premises. “Who is God?” “Who is man?” “What is the nature of the human dilemma?” “What is the solution to the human dilemma?” “What authority should govern our beliefs and methodology?” “To whom, if anyone, are we ultimately accountable?” Despite valuable insights in some areas, secular psychology has the wrong answers to all these fundamental questions.’ Vertaald: Geen enkele filosofie van methodiek overstijgt de fundamentele vooronderstellingen. ‘Wie is God?’ ’Wat is de mens?’ ‘Wat is de aard van het menselijk dilemma?’ ‘Wat is de oplossing voor het menselijk dilemma?’ ‘Waaraan moeten onze ideeën en methodeleer voldoen?’ ‘Aan wie of wat zijn wij uiteindelijk verantwoording verschuldigd?’. Ondanks de tot op zekere hoogte waardevolle inzichten, heeft de seculiere psychologie desalniettemin de foute antwoorden op al deze fundamentele vragen.

{637} Een juist in de zielszorg waardevol gegeven is dat Gods Woord nadrukkelijk laat weten dat de mens door God gedacht, gewild en geschapen is, waarbij opvalt dat het gedacht en gewild zijn vallen onder die opmerkelijke noemer ‘van voor de grondlegging der wereld’ - vgl. Efeze 1:4. De mens is als mens geschapen en bedoeld partner - bruid - te worden van Gods Zoon. Zonde is ten diepste dát doel missen. Wordt het belang van dit gegeven niet duidelijk zichtbaar in de psychische problematiek rond minderwaardigheid, (zelf)acceptatie, verworpenheid, jeugdtrauma’s etc. etc.?

{638} Zegt Jezus niet in Mattheüs 18:3 dat we moeten worden als een kind? Geestelijke volwassenheid wordt dan ook niet in leeftijd afgemeten, wel kan hier, zoals blijkt vanuit Hebreeën 5:12, het aantal jaren dat iemand christen is een rol spelen.

{639} Selwyn Hughes, EDWJ 1993 - Jan./Febr.

{640} Chambers, Oswald, 1966, p.258. Elders zegt Chambers: ‘Als ik in het licht wandel, gelijk God in het licht is – niet in het licht van mijn geweten, maar in het licht van God – als ik aldus wandel niets achterhoudende, dan komt de verbazingwekkende openbaring: het bloed van Jezus reinigt mij van alle zonde, zodat God de Almachtige mij geheel vlekkeloos ziet. In mijn bewustzijn werkt dit met een pijnlijk scherp weten van wat zonde is.’ Oswald Chambers p. 373. Dat weten is heling bepalend.

{641} Vgl. met name hoofdstuk 3.

{642} Selwyn Hughes EWJ mei/juni 2011.

{643} Hughes benadrukt dat het hierbij gaat om de weg van het ‘elke dag sterven’ (1 Cor. 15:31), terwijl hij nadrukkelijk daarvoor heeft aangegeven dat het in dit proces van sterven aan jezelf niet gaat om de ‘vernietiging van het ik’, het gaat om het aan Hem gelijkvormig worden. Selwyn Hughes EWJ mei/juni 2011.

Table of Contents

Voorwoord

Inleiding

Begrippenlijst

1. Problemen en hulp

1.1 Talloze psychische problemen en stoornissen

1.2 Oorzaken van psychische problemen en stoornissen

1.3 Hulpverlening

1.4 Professioneel en/of wetenschappelijk?

1.4.1. Het woud van therapieën

1.4.2 Gevaren van en het toetsen van geboden hulp

2. Oorsprong en ontwikkeling van de focustherapie

2.1 Oorsprong: de humanistische psychologie of….

2.2 …transpersoonlijke psychologie

2.3 Ontwikkeling: Rogers, Gendlin en de focustherapie

2.4 De focustherapie nader bekeken

2.4.1 De focustherapie geïntroduceerd in christelijke kring

2.4.2 De focustherapeut

3. De diepere wortels en de consequenties daarvan

3.1 Alternatieve wortels

3.1.1 Een flirt met de New Age

3.1.2 De flirt met het Oosten

3.1.3 De flirt met het occulte

3.2 De focustherapie in relatie met/en alternatieve praktijken

3.3 De positiekeuze van Gendlin

3.4 Focustherapie een religie?

4. De focustherapie in bijbels perspectief

4.1 De focustherapie christianiseren?

4.1.1 Voorbeelden van pogingen voorzien van kanttekeningen

4.2 Welk mensbeeld?

4.3 De plaats van het ‘IK’

4.3.1 De Innerlijke Criticus?

4.3.2 Dromen of… het Woord…?

4.4 Een gewaarschuwd mens….

4.4.1 School en kerk…

4.5 De wetenschappelijke merites

5. Therapie en genezing vanuit welke 'p'?

5.1 De vier p’s naast en tegenover elkaar

5.2 Pleidooi voor een bijbels pastoraat, beter: zielszorg

5.3 Wat is waarheid?

5.4 Evaluatie en conclusie

Appendix

A. Transcript van de christelijke geloofsoefening:

B. De schepping van de mens

Geraadpleegde literatuur.

Internetbronnen

Verklarende woordenlijst

A

B

C

D

E

F

G

H

I

K

M

N

O

P

Q

R

S

T

V

W

Z